રાજસૂય યજ્ઞ અને દ્યૂતક્રીડા

મયની અદ્ભુત સભા

મયે પોતાનું વચન પાળ્યું. પર્વતોમાં આવેલા બિંદુસર નામના સરોવરમાંથી તે દુર્લભ સામગ્રી લાવ્યો, અને ત્યાંથી જ ભીમ માટે એક મહાન ગદા અને અર્જુન માટે દેવદત્ત નામનો મોટો શંખ પણ લાવ્યો. ચૌદ મહિનામાં તેણે યુધિષ્ઠિર માટે એવી સભા બાંધી જેની જોડ પૃથ્વી પર નહોતી. તે સોના અને રત્નોથી ઝગમગતી હતી, તેમાં કમળવાળાં તળાવો અને સ્ફટિકની ફરસ હતી, અને તે ચતુરાઈભર્યા ભ્રમોથી ભરેલી હતી.

થોડા સમય પછી દેવર્ષિ નારદ એ સભામાં આવ્યા. તેમણે યુધિષ્ઠિરને રાજ્ય ચલાવવા વિશે ઘણા પ્રશ્નો પૂછ્યા: શું તમે ખેડૂતોની સંભાળ રાખો છો, જ્ઞાનીઓનું માન રાખો છો, સૈનિકોને સમયસર પગાર આપો છો અને નબળાનું રક્ષણ કરો છો? યુધિષ્ઠિરે નમ્રતાથી સાંભળ્યું અને આ સલાહ પાળવાનું વચન આપ્યું. પછી નારદજીએ ઇન્દ્ર, યમ, વરુણ, કુબેર અને સ્વયં બ્રહ્માજીની દિવ્ય સભાઓનું વર્ણન કર્યું.

નારદજીએ કહ્યું કે તેમણે યુધિષ્ઠિરના પિતા રાજા પાંડુને યમરાજની સભામાં જોયા હતા. પાંડુએ સંદેશો મોકલ્યો હતો: “મારા દીકરાને કહેજો કે રાજસૂય યજ્ઞ કરે.” રાજસૂય એવો મહાયજ્ઞ છે જેમાં દેશના બધા રાજાઓ એક રાજાને સમ્રાટ તરીકે સ્વીકારે છે. નારદજીએ ચેતવણી પણ આપી કે આવો યજ્ઞ ક્યારેક એવા મહાયુદ્ધનું કારણ બને છે જેમાં અનેક વીરો નાશ પામે.

યુધિષ્ઠિરના મંત્રીઓ અને ભાઈઓએ તેમને ઉત્સાહ આપ્યો, પણ તેઓ જેમની સલાહ પર સૌથી વધુ ભરોસો કરતા તેમનો મત જાણવા માગતા હતા. તેમણે શ્રીકૃષ્ણને તેડાવ્યા.

મગધનો જરાસંધ

શ્રીકૃષ્ણ તરત દ્વારકાથી આવ્યા. તેમણે યુધિષ્ઠિરને કહ્યું કે તમે રાજસૂય માટે યોગ્ય છો, પણ એક રાજા રસ્તામાં આડો છે: મગધનો જરાસંધ. જરાસંધ એટલો બળવાન હતો કે તેના હુમલાઓથી બચવા યાદવોએ પોતે મથુરા છોડીને દ્વારકા વસાવી હતી. તેણે ઘણા રાજાઓને પકડીને કેદમાં પૂર્યા હતા, અને તેમનો બલિ આપવાની તેની યોજના હતી. શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું, “જ્યાં સુધી જરાસંધ જીવે છે, ત્યાં સુધી કોઈ રાજસૂય કરી શકે નહીં.”

શ્રીકૃષ્ણે જરાસંધના જન્મની કથા કહી. તેના પિતા રાજા બૃહદ્રથને બે રાણીઓ હતી પણ પુત્ર નહોતો. એક ઋષિએ રાજાને અભિમંત્રિત કેરી આપી, અને રાજાએ અડધી અડધી બંને રાણીઓને આપી. દરેક રાણીએ અડધા બાળકને જન્મ આપ્યો. ગભરાઈને એ બંને ભાગ બહાર ફેંકી દેવાયા, અને જરા નામની એક રાક્ષસીએ તેમને જોડી દીધા. બાળક જીવતું થયું અને તેનું નામ પડ્યું જરાસંધ, એટલે “જરાએ જોડેલો.”

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું, “જરાસંધને સેનાથી હરાવી ન શકાય, પણ દ્વંદ્વયુદ્ધમાં હરાવી શકાય.” એટલે શ્રીકૃષ્ણ, ભીમ અને અર્જુન વિદ્વાન બ્રાહ્મણોના વેશમાં મગધ ગયા. તેઓ મુખ્ય દરવાજેથી નહીં, પણ નગરની સીમા પરની એક ટેકરી તોડીને અંદર આવ્યા. જરાસંધે તેમનો આદરસત્કાર કર્યો, પણ તેમના હાથ પર પણછના ઘસારાનાં નિશાન જોઈને તે તરત સમજી ગયો કે આ યોદ્ધાઓ છે. ત્યારે શ્રીકૃષ્ણે પોતાની ઓળખ આપી અને ત્રણમાંથી કોઈ એક સાથે લડવાનો પડકાર ફેંક્યો.

જરાસંધે ભીમને પસંદ કર્યો, કારણ કે તે શ્રીકૃષ્ણને ગોવાળ અને અર્જુનને બાળક કહીને તેમની સાથે લડવા માગતો નહોતો. કારતક મહિનાના પહેલા દિવસે મલ્લયુદ્ધ શરૂ થયું. રાતદિવસ, ખાધાપીધા વગર કે આરામ વગર, બંને મહાબળી તેર દિવસ સુધી લડ્યા. ચૌદમી રાતે જરાસંધ થાકી ગયો. શ્રીકૃષ્ણે ભીમને ઇશારો કર્યો કે હવે પૂરું બળ વાપરવાનો સમય આવ્યો છે.

ભીમ સમજી ગયો. તેણે જરાસંધને માથા ઉપર ઊંચકી લીધો, ઘણી વાર ગોળ ગોળ ફેરવ્યો, અને તેના બે ભાગ કરી નાખ્યા. મગધનો ભયંકર રાજા ઢળી પડ્યો. શ્રીકૃષ્ણ, ભીમ અને અર્જુન કેદખાને ગયા અને બધા કેદી રાજાઓને મુક્ત કર્યા. આભારી રાજાઓએ યુધિષ્ઠિરના રાજસૂયમાં મદદ કરવાનું વચન આપ્યું.

શ્રીકૃષ્ણે જરાસંધનું રાજ્ય પોતે ન લીધું. તેમણે જરાસંધના પુત્ર સહદેવને મગધના રાજા તરીકે ગાદીએ બેસાડ્યો, અને નવો રાજા પાંડવોનો મિત્ર બન્યો. આ બતાવે છે કે આ લડાઈનો હેતુ કેદીઓને છોડાવવાનો અને ધર્મનું રક્ષણ કરવાનો હતો, જમીન પડાવી લેવાનો નહીં.

રાજસૂય યજ્ઞ અને શિશુપાલ

હવે ચારેય નાના ભાઈઓ ચાર દિશામાં નીકળ્યા. અર્જુન ઉત્તરમાં, ભીમ પૂર્વમાં, સહદેવ દક્ષિણમાં અને નકુલ પશ્ચિમમાં ગયા. કેટલાક રાજાઓએ મિત્રની જેમ સ્વાગત કર્યું, કેટલાક લડ્યા અને હાર્યા, અને બધાએ યુધિષ્ઠિરને સમ્રાટ માનીને ભેટ મોકલી. ઇન્દ્રપ્રસ્થ ખજાનાથી છલકાઈ ગયું.

રાજસૂય યજ્ઞ ભવ્ય ઠાઠથી શરૂ થયો. દેશભરમાંથી રાજાઓ, ઋષિઓ અને બ્રાહ્મણો આવ્યા. ભીષ્મ, દ્રોણાચાર્ય, ધૃતરાષ્ટ્ર, દુર્યોધન અને બીજા કૌરવો પણ આવ્યા, અને દરેકને કોઈ ને કોઈ જવાબદારી સોંપાઈ. દુર્યોધનને ભેટો સ્વીકારવાનું કામ મળ્યું, અને યુધિષ્ઠિર માટે આવતા ખજાનાના ઢગલા જોઈને તેની ઈર્ષ્યા વધતી ગઈ.

રાજસૂયના અંતે સૌથી યોગ્ય અતિથિને પહેલું સન્માન, એટલે કે અગ્રપૂજા, આપવામાં આવે છે. યુધિષ્ઠિરે ભીષ્મને પૂછ્યું કે કોનું સન્માન કરવું. ભીષ્મે કહ્યું, “તારાઓ વચ્ચે જેમ સૂર્ય ઝળકે, તેમ અહીં સૌમાં શ્રીકૃષ્ણ ઝળકે છે. પહેલું સન્માન તેમનું કરો.” સહદેવે જળ અને પૂજાસામગ્રી લાવીને શ્રીકૃષ્ણનું પૂજન કર્યું, અને શ્રીકૃષ્ણે તે સ્વીકાર્યું.

ત્યારે ચેદિનો રાજા શિશુપાલ ગુસ્સાથી ઊભો થયો. તેણે કહ્યું કે શ્રીકૃષ્ણ નથી રાજા, નથી સૌથી વડીલ, નથી પુરોહિત, અને તેમનું સન્માન કરવું એ અહીં આવેલા બધા રાજાઓનું અપમાન છે. તેણે ભીષ્મ અને પાંડવોનું પણ અપમાન કર્યું, અને રાજાઓને ઉશ્કેરીને યજ્ઞ ભંગ કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો. સહદેવે જાહેર કર્યું કે શ્રીકૃષ્ણના સન્માન સામે જે વાંધો લેશે તેના માથે હું પગ મૂકીશ.

પછી ભીષ્મે શિશુપાલની કથા કહી. શિશુપાલ શ્રીકૃષ્ણનાં ફઈનો દીકરો હતો. તે ત્રણ આંખ અને ચાર હાથ સાથે જન્મ્યો હતો, અને આકાશવાણી થઈ હતી કે જેના ખોળામાં બેસતાં વધારાની આંખ અને હાથ ગાયબ થઈ જશે, તેના હાથે જ એક દિવસ તેનો અંત આવશે. નાના શ્રીકૃષ્ણ મળવા આવ્યા અને બાળકને ખોળામાં લીધું, ત્યારે વધારાના હાથ અને આંખ અદૃશ્ય થઈ ગયાં. તેની માતાએ શ્રીકૃષ્ણને દીકરાને માફ કરવા વિનંતી કરી. શ્રીકૃષ્ણે વચન આપ્યું, “હું તેના સો અપરાધ માફ કરીશ.”

શિશુપાલ શ્રીકૃષ્ણનું અપમાન કરતો જ રહ્યો, અને શ્રીકૃષ્ણ શાંત રહ્યા. પછી શ્રીકૃષ્ણે સભા સમક્ષ શિશુપાલના અનેક અપરાધો ગણાવ્યા અને કહ્યું કે મારી ધીરજની હદ આવી ગઈ છે. શિશુપાલે ફરી અપમાન કર્યું, ત્યારે શ્રીકૃષ્ણે સુદર્શન ચક્ર છોડ્યું, અને શિશુપાલના જીવનનો અંત આવ્યો. સૌએ જોયું કે તેના શરીરમાંથી એક તેજસ્વી જ્યોતિ નીકળીને શ્રીકૃષ્ણમાં સમાઈ ગઈ. પછી રાજસૂય શાંતિથી પૂરો થયો, અને યુધિષ્ઠિરનું સમ્રાટ તરીકે સન્માન થયું.

દુર્યોધનની ઈર્ષ્યા અને શકુનિની યોજના

યજ્ઞ પછી દુર્યોધન મયની સભા જોવા પોતાના મામા, માતા ગાંધારીના ભાઈ શકુનિ સાથે ઇન્દ્રપ્રસ્થમાં રોકાયો. સભા ભ્રમોથી ભરેલી હતી. એક જગ્યાએ સ્ફટિકની ફરસ જોઈને દુર્યોધનને પાણી લાગ્યું, એટલે તેણે કપડાં ઊંચાં કરીને પગ મૂક્યો. બીજી જગ્યાએ તળાવને ફરસ સમજીને આગળ વધ્યો અને પાણીમાં પડી ગયો.

ભીમ જોરથી હસી પડ્યો, અને અર્જુન, નકુલ, સહદેવ અને નોકરો પણ હસ્યા. યુધિષ્ઠિરે પ્રેમથી તેના માટે સૂકાં કપડાં મંગાવ્યાં. પછી ખુલ્લા દરવાજા જેવી દેખાતી દીવાલમાંથી પસાર થવા જતાં દુર્યોધનનું માથું અથડાયું, અને સાચા દરવાજાને બંધ સમજીને તે ફરીને ગયો. દરેક ભૂલથી તેનું મન વધુ ને વધુ શરમથી બળવા લાગ્યું.

તે ઉદાસ અને ચૂપચાપ હસ્તિનાપુર પાછો આવ્યો. તેણે શકુનિને કહ્યું, “પાંડવોની સંપત્તિ અને કીર્તિ જોઈને મારાથી સહન નથી થતું. એના કરતાં તો મરી જવું સારું.” શકુનિએ કહ્યું, “પાંડવોને યુદ્ધમાં તો દેવો પણ હરાવી ન શકે. પણ યુધિષ્ઠિરને જુગાર ગમે છે અને તેને તેના દાવપેચ આવડતા નથી. હું જુગારનો ઉસ્તાદ છું. તેને રમવા બોલાવ, અને હું તારા માટે બધું જીતી લઈશ.”

બંને સાથે રાજા ધૃતરાષ્ટ્ર પાસે ગયા. રાજા દીકરાને એટલો પ્રેમ કરતા કે ના ન પાડી શક્યા. તેમણે વિદુરને પૂછ્યું, અને વિદુરે મક્કમતાથી ચેતવણી આપી, “આ જુગારથી એવો ઝઘડો થશે જે આખા કુળનો નાશ કરશે. એની રજા ન આપો.” ધૃતરાષ્ટ્રે માન્યું કે વિદુર સાચા છે, પણ કહ્યું કે ભાગ્ય માણસ કરતાં બળવાન છે.

ધૃતરાષ્ટ્રે હજાર થાંભલા અને સો દરવાજાવાળી નવી સભા બંધાવી, અને યુધિષ્ઠિરને મૈત્રીભરી રમત માટે બોલાવવા વિદુરને ઇન્દ્રપ્રસ્થ મોકલ્યા. વિદુર ઇચ્છા વિના ગયા. તેમણે યુધિષ્ઠિરને પ્રામાણિકપણે કહ્યું, “હું જાણું છું કે આ રમતથી નુકસાન થશે. છતાં રાજાએ તમને બોલાવવાની આજ્ઞા કરી છે.”

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું, “જુગારથી ઝઘડા થાય છે. પણ મેં વ્રત લીધું છે કે પડકાર કદી નકારીશ નહીં, અને મોટા બાપુનું તેડું ટાળી ન શકું.” એટલે તેઓ ભાઈઓ, દ્રૌપદી અને પરિવાર સાથે હસ્તિનાપુર ગયા.

દ્યૂતક્રીડા

બધા વડીલોની હાજરીમાં નવી સભામાં રમત શરૂ થઈ. દુર્યોધને કહ્યું, “દાવ પર મૂકવાનું ધન હું આપીશ, અને મારા વતી મામા શકુનિ પાસા ફેંકશે.” યુધિષ્ઠિરે કહ્યું કે એકના બદલે બીજો રમે તે યોગ્ય નથી, પણ છેવટે તેમણે હા પાડી. શકુનિએ પાસા ફેંક્યા, અને પાસા હંમેશાં તેની તરફેણમાં જ પડ્યા.

યુધિષ્ઠિરે દુર્લભ મોતીનો હાર દાવ પર મૂક્યો અને હારી ગયા. પછી સોનાના ઘડા, રાજરથ, હાથીઓ, સેવકો, સેના અને ખજાના દાવ પર મૂક્યા, અને એક પછી એક બધું હારી ગયા. વિદુરે ઊભા થઈને ધૃતરાષ્ટ્રને રમત અટકાવવા વિનંતી કરી, અને કહ્યું કે દુર્યોધન કુળને વિનાશ તરફ લઈ જશે. દુર્યોધને તેમને ઉદ્ધતાઈથી જવાબ આપ્યો, અને રમત ચાલુ રહી.

યુધિષ્ઠિર પશુધન, જમીન, નગરો અને આખું રાજ્ય હારી ગયા. પછી તેમણે ભાઈઓને દાવ પર મૂકવાનું શરૂ કર્યું. નકુલને મૂક્યો અને હાર્યા, પછી સહદેવને. શકુનિએ કપટથી કહ્યું, “કદાચ માદ્રીના દીકરા તમને ભીમ અને અર્જુન જેટલા વહાલા નથી.” આ સાંભળીને યુધિષ્ઠિરે અર્જુનને દાવ પર મૂક્યો અને હાર્યા, પછી ભીમને મૂક્યો અને તેને પણ હાર્યા.

છેવટે તેમણે પોતાની જાતને દાવ પર મૂકી અને હારી ગયા. સભામાં સન્નાટો છવાઈ ગયો. ત્યારે શકુનિએ કહ્યું, “હજી તમારી પાસે એક રત્ન બાકી છે: દ્રૌપદી. તેને દાવ પર મૂકો અને પોતાને પાછા જીતી લો.” યુધિષ્ઠિરે દ્રૌપદીને દાવ પર મૂકી.

વડીલોમાંથી “ધિક્કાર છે!” ના અવાજો ઊઠ્યા. ભીષ્મ, દ્રોણાચાર્ય અને કૃપાચાર્ય ફિક્કા પડીને વ્યથિત બેઠા, અને વિદુરે માથું પકડી લીધું. પણ પાસા ફરી શકુનિની તરફેણમાં પડ્યા. દુર્યોધન, કર્ણ અને દુઃશાસન રાજી થયા, જ્યારે પાંડવો માથું નીચું કરીને બેઠા રહ્યા.

સભામાં દ્રૌપદી

દુર્યોધને પોતાના સેવક પ્રાતિકામીને દ્રૌપદીને કૌરવોની દાસી તરીકે લઈ આવવા મોકલ્યો. દ્રૌપદીએ તેને કહ્યું, “જઈને સભામાં પૂછ: મારા પતિ પહેલાં પોતાને હાર્યા કે મને?” પ્રાતિકામી તેનો પ્રશ્ન લઈને પાછો આવ્યો, પણ કોઈએ જવાબ ન આપ્યો, અને પ્રાતિકામી ફરી જતાં ડરતો હતો. ત્યારે દુર્યોધને પોતાના નાના ભાઈ દુઃશાસનને મોકલ્યો. દ્રૌપદી સ્ત્રીઓના ખંડ તરફ દોડી, પણ દુઃશાસને તેના લાંબા વાળ પકડ્યા અને તેને ઘસડીને સભામાં લઈ આવ્યો.

વડીલો સામે ઊભી રહીને દ્રૌપદીએ ફરી પોતાનો પ્રશ્ન પૂછ્યો: “જો તેઓ પહેલાં જ પોતાને હારી ગયા હતા, તો મને દાવ પર મૂકવાનો તેમને શો અધિકાર હતો?” ભીષ્મે દુઃખથી જવાબ આપ્યો, “ધર્મ બહુ સૂક્ષ્મ છે. જે પોતાને હારી ગયો હોય તે પારકી વસ્તુ દાવ પર ન મૂકી શકે, છતાં પત્ની પતિના અધિકારમાં ગણાય છે. હું આ પ્રશ્નનો નિર્ણય કરી શકતો નથી.” બીજા વડીલોએ પણ માથું નીચું રાખીને મૌન સેવ્યું.

ન્યાય માટે ફક્ત એક જ અવાજ ઊઠ્યો. દુર્યોધનના નાના ભાઈ વિકર્ણે ઊભા થઈને કહ્યું, “યુધિષ્ઠિરે પોતાને હાર્યા પછી, અને તે પણ શકુનિના કહેવાથી, દ્રૌપદીને દાવ પર મૂકી છે. દ્રૌપદી જીતાઈ નથી.” સભામાં ઘણા લોકોએ તેની પ્રશંસા કરી. પણ દુર્યોધનના પાક્કા મિત્ર કર્ણે વિકર્ણને કડક રીતે ધમકાવ્યો, દ્રૌપદી વિશે ક્રૂર અને અપમાનજનક શબ્દો બોલ્યો, અને દુઃશાસનને પાંડવો તથા દ્રૌપદીનાં વસ્ત્રો ઉતારી લેવા કહ્યું.

પાંડવોએ ચૂપચાપ પોતાનાં ઉપરણાં ઉતારી દીધાં. દુઃશાસન દ્રૌપદીનું વસ્ત્ર ખેંચવા લાગ્યો. સભામાં કોઈ મદદ નહીં કરે એ જોઈને દ્રૌપદીએ પૂરા હૃદયથી ભગવાનને પોકાર કર્યો: “હે ગોવિંદ, દ્વારકાવાસી! હે કૃષ્ણ, ગોપીજનવલ્લભ! હે કેશવ! કૌરવોના આ સમુદ્રમાં હું ડૂબી રહી છું, તમે જોતા નથી? મને બચાવો!”

ભગવાનની કૃપાથી ચમત્કાર થયો. દુઃશાસન જેમ જેમ એક વસ્ત્ર ખેંચતો, તેમ તેમ એવું જ બીજું વસ્ત્ર, જાતજાતના રંગોમાં, પ્રગટ થતું. કપડાંનો મોટો ઢગલો થઈ ગયો, તોય વસ્ત્રનો અંત ન આવ્યો. છેવટે દુઃશાસન થાકીને અને શરમાઈને બેસી ગયો. સભાના લોકોએ દ્રૌપદીની પ્રશંસા કરી અને દુઃશાસનને ધિક્કાર્યો.

ગુસ્સાથી ધ્રૂજતા ભીમે ઊભા થઈને ભયંકર પ્રતિજ્ઞા કરી: “જો હું યુદ્ધમાં આ દુઃશાસનની છાતી ન ભાંગું, તો મને મારા પિતૃઓનો લોક ન મળે.” પછી જ્યારે દુર્યોધને અપમાનજનક રીતે દ્રૌપદીને પોતાની જાંઘ બતાવી, ત્યારે ભીમે બીજી પ્રતિજ્ઞા કરી કે યુદ્ધમાં હું મારી ગદાથી એ જાંઘ ભાંગીશ.

વરદાન, બીજી રમત અને વનવાસ

એ જ વખતે ધૃતરાષ્ટ્રના અગ્નિહોત્રના ખંડમાં એક શિયાળ જોરથી રડ્યું. ચારે બાજુ ગધેડાં ભૂંક્યાં અને પક્ષીઓ ચીસો પાડવા લાગ્યાં. ગાંધારી અને વિદુરે આ અપશુકન ઓળખીને રાજાને કહ્યું. ગભરાયેલા ધૃતરાષ્ટ્રે દુર્યોધનને ઠપકો આપ્યો અને દ્રૌપદીને કહ્યું, “મારી પુત્રવધૂઓમાં તું સૌથી ધર્મશીલ છે. મારી પાસે વરદાન માગ.”

દ્રૌપદીએ પહેલું વરદાન માગ્યું કે યુધિષ્ઠિર મુક્ત થાય, જેથી તેના પુત્ર પ્રતિવિંધ્યને કોઈ દાસનો દીકરો ન કહે. પછી માગ્યું કે ભીમ, અર્જુન, નકુલ અને સહદેવ તેમના રથ અને શસ્ત્રો સાથે મુક્ત થાય. રાજાએ ત્રીજું વરદાન આપવા કહ્યું ત્યારે તેણે ના પાડી, અને કહ્યું કે ક્ષત્રિય સ્ત્રીએ બે જ વરદાન માગવાં જોઈએ, અને લોભ ધર્મનો નાશ કરે છે. ધૃતરાષ્ટ્રે પાંડવોએ ગુમાવેલું બધું પાછું આપ્યું અને યુધિષ્ઠિરને કહ્યું કે જે થયું તે ભૂલી જાઓ અને શાંતિથી ઘરે જાઓ.

પણ દુર્યોધન, શકુનિ અને કર્ણે રાજાને સમજાવ્યા કે પાંડવોને ફરી એક રમત માટે બોલાવો. ગાંધારીએ પતિને વિનંતી કરી કે દીકરાની જીદ છોડી દો, પણ તેમણે ન માન્યું. રસ્તામાં જ દૂતે પાંડવોને આંબી લીધા, અને યુધિષ્ઠિર એમ કહીને પાછા ફર્યા કે મોટા બાપુનું તેડું ટાળી ન શકું. આ વખતે શરત હતી કે હારનારા બાર વર્ષ વનમાં અને તેરમું વર્ષ છૂપા વેશે રહેશે. જો તેરમા વર્ષમાં ઓળખાઈ જાય, તો ફરી બાર વર્ષ વનમાં જવું પડશે. ફરી શકુનિના પાસા જીત્યા.

પાંડવોએ મૃગચર્મનાં વસ્ત્રો પહેર્યાં. દુઃશાસને તેમની મજાક ઉડાવી, અને ભાઈઓએ સામે પ્રતિજ્ઞાઓ લીધી: ભીમે પોતાની પ્રતિજ્ઞા દોહરાવી, અર્જુને યુદ્ધમાં કર્ણને હરાવવાની અને સહદેવે શકુનિને હરાવવાની પ્રતિજ્ઞા લીધી. વિદુરે કહ્યું, “કુંતી વૃદ્ધ અને કોમળ છે. તેમને મારા ઘરે રહેવા દો.” પાંડવોએ હા પાડી અને હાથ જોડીને વડીલોની રજા લીધી.

દ્રૌપદી રડતી રડતી, એક જ વસ્ત્રમાં, મોં પર વિખરાયેલા ખુલ્લા વાળ સાથે સભામાંથી નીકળી. વિદુરે ધૃતરાષ્ટ્રને તેનો અર્થ સમજાવ્યો: ચૌદમા વર્ષે, જેમણે તેનું અપમાન કર્યું છે તેમની પત્નીઓ પણ આમ જ ખુલ્લા વાળે રડતી ચાલશે. તેના ખુલ્લા વાળ એ વાતનું ચિહ્ન બન્યા કે તે આ અપમાન કદી નહીં ભૂલે. પુરોહિત ધૌમ્ય પવિત્ર મંત્રો ગાતા આગળ ચાલ્યા, અને પાંડવો વન તરફ નીકળી પડ્યા, જ્યાં વર્ષોનાં કષ્ટ અને શિક્ષણ તેમની રાહ જોતાં હતાં.