વિકર્ણ રાજા ધૃતરાષ્ટ્ર અને રાણી ગાંધારીના સો પુત્રોમાંનો એક હતો; એટલે તે દુર્યોધન અને દુઃશાસનનો નાનો ભાઈ અને પાંડવોનો પિતરાઈ ભાઈ હતો. તે બહાદુર યોદ્ધો હતો, પણ તેને યુદ્ધકૌશલ કરતાં મોટી વાત માટે યાદ કરાય છે: તેની સાચા-ખોટાની સમજ. મહાભારતના સૌથી અંધારા દિવસે, જ્યારે રાજસભામાં દ્રૌપદીનું અપમાન થયું અને મોટા મોટા વડીલો પણ ચૂપ બેઠા હતા, ત્યારે કૌરવોમાંથી એકલા વિકર્ણે ઊભા થઈને સત્ય કહ્યું. છતાં તેણે ભાઈઓનો સાથ ન છોડ્યો, અને પડ્યો ત્યાં સુધી યુદ્ધમાં તેમના પક્ષે લડ્યો.
સોમાંનો એક
વિકર્ણ પણ પોતાના ભાઈઓની જેમ વેદ વ્યાસના વરદાનથી જન્મ્યો હતો. ગાંધારીના માંસપિંડના ભાગ કરીને ઘીના ઘડામાં રાખ્યા, ત્યારે સો પુત્રો અને એક પુત્રી દુઃશલા જન્મ્યાં. વિકર્ણ આ સો કૌરવ રાજકુમારોમાંનો એક હતો.
તે હસ્તિનાપુરના મહેલમાં પોતાના ભાઈઓ અને પાંડવ પિતરાઈઓ, એટલે કે કાકા પાંડુના પુત્રો, સાથે મોટો થયો. તેમની જેમ તેણે પણ કૃપાચાર્ય અને દ્રોણાચાર્ય પાસે યુદ્ધવિદ્યા શીખી, અને કુશળ ધનુર્ધર તથા રથયોદ્ધો બન્યો.
મહાભારત તેના બાળપણ વિશે બહુ ઓછું કહે છે. કથામાં તે ફક્ત એક વાર આગળ આવે છે, પણ ખૂબ મહત્ત્વની ઘડીએ; અને એ એક ઘડીએ જ તેને હંમેશ માટે યાદગાર બનાવી દીધો.
દ્રૌપદીનો પ્રશ્ન
જુગારમાં યુધિષ્ઠિર ધન, રાજ્ય, ભાઈઓ અને પોતાની જાતને હારી ગયા, અને પછી દ્રૌપદીને દાવ પર મૂકીને તેને પણ હાર્યા. દુઃશાસન તેને વાળ પકડીને સભામાં ઘસડી લાવ્યો.
સભા સામે ઊભા રહીને દ્રૌપદીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો: મને દાવ પર મૂકતાં પહેલાં યુધિષ્ઠિર પોતાની જાતને હારી ગયા હતા, તો પછી મને દાવ પર મૂકવાનો તેમને હક હતો? શું મને ખરેખર જીતી લેવાઈ છે? આ જ પ્રશ્ન તેણે પહેલાં તેને બોલાવવા આવેલા સેવક દ્વારા પણ મોકલ્યો હતો, પણ કોઈએ જવાબ આપ્યો નહોતો. હવે આંસુ સાથે તેણે આખી સભા સામે ફરી એ પૂછ્યો.
ભીષ્મે કહ્યું કે ધર્મની ગતિ સૂક્ષ્મ છે, હું ચોક્કસ જવાબ આપી શકતો નથી. તેમણે કહ્યું કે જે પોતાને હારી ગયો હોય તે બીજાની વસ્તુ દાવ પર ન મૂકી શકે, છતાં પત્ની પતિના અધિકારમાં ગણાય; અને યુધિષ્ઠિરે પોતે વાંધો લીધો નથી. બીજા રાજાઓ અને વડીલો દુર્યોધનના ડરથી માથું નીચું કરીને ચૂપ બેસી રહ્યા.
વિકર્ણ બોલ્યો
ત્યારે વિકર્ણ ઊભો થયો. તેણે રાજાઓને દ્રૌપદીના પ્રશ્નનો જવાબ આપવા કહ્યું, અને તેઓ ન બોલ્યા ત્યારે કહ્યું કે તમે બોલો કે ન બોલો, હું જે સાચું માનું છું તે કહીશ. તેણે કહ્યું કે શિકાર, મદિરાપાન, જુગાર અને ભોગવિલાસમાં અતિ આસક્તિ, આ રાજાઓનાં વ્યસન છે, અને તેમાં ફસાયેલો માણસ ધર્મ પ્રમાણે વર્તતો નથી.
તેણે કહ્યું કે યુધિષ્ઠિરે જુગારના નશામાં, શકુનિના ઉશ્કેરવાથી, અને પોતાની જાતને હારી ગયા પછી દ્રૌપદીને દાવ પર મૂકી. વળી દ્રૌપદી ફક્ત યુધિષ્ઠિરની નહીં, પાંચેય ભાઈઓની પત્ની છે. વિકર્ણે કહ્યું, “આ કારણોથી હું માનું છું કે દ્રૌપદી જીતાઈ નથી.” સભામાં વિકર્ણની પ્રશંસા અને શકુનિની નિંદાનો મોટો અવાજ ઊઠ્યો.
પણ કર્ણ ગુસ્સાથી ઊભો થયો અને વિકર્ણને કહ્યું કે તું હજી બાળક છે અને વડીલો સામે બોલે છે. તેણે દલીલ કરી કે દ્રૌપદી બીજી બધી વસ્તુઓ સાથે હારાઈ ગઈ છે, અને ઘોંઘાટમાં વિકર્ણના શબ્દો દબાઈ ગયા. અપમાન ચાલુ રહ્યું, પણ વિકર્ણનું ભાષણ એ વાતનો પુરાવો બની રહ્યું કે ઓછામાં ઓછા એક કૌરવે સત્ય જોયું હતું.
કૌરવો માટે લડનાર યોદ્ધો
પાંડવોના તેરમા વર્ષે કૌરવોએ રાજા વિરાટની ગાયો હરી ત્યારે વિકર્ણ પણ તેમની સાથે હતો, અને અર્જુને હરાવેલા યોદ્ધાઓમાં તે પણ હતો.
જુગારની સભામાં થયેલા અન્યાય સામે બોલ્યો હોવા છતાં, યુદ્ધ આવ્યું ત્યારે વિકર્ણે ભાઈઓનો સાથ ન છોડ્યો. કુરુક્ષેત્રમાં તેણે કૌરવ સેનામાં પોતાનું સ્થાન લીધું અને ઘણી લડાઈઓ લડ્યો; પહેલા દસ દિવસ ભીષ્મના સેનાપતિપદ નીચે અને પછી દ્રોણાચાર્યના.
યોદ્ધાને શોભે એમ તે અડગ રહ્યો. મહાભારત તેને એવા રાજકુમાર તરીકે યાદ કરે છે, જે ધર્મ જાણતો હતો, છતાં અંત સુધી પોતાના પરિવાર સાથે રહ્યો.
તેનું પતન અને ભીમનો શોક
યુદ્ધના ચૌદમા દિવસે ભીમ કર્ણ સાથે ભયંકર લડી રહ્યો હતો. દુર્યોધને કર્ણને બચાવવા પોતાના કેટલાક ભાઈઓને મોકલ્યા, અને તેમાં વિકર્ણ પણ હતો. ધૃતરાષ્ટ્રના બધા પુત્રોને યુદ્ધમાં મારવાની પ્રતિજ્ઞા લેનાર ભીમે તેમને એક પછી એક માર્યા. વિકર્ણના કેટલાક ભાઈઓ પડ્યા, અને પછી અંત સુધી બહાદુરીથી લડતો વિકર્ણ પોતે પણ પડ્યો.
ત્યારે ભીમ થોભ્યો અને શોક કર્યો. તેણે કહ્યું, “વિકર્ણ, તું ધર્મ જાણતો હતો, છતાં યોદ્ધા તરીકેના કર્તવ્યને કારણે લડવા આવ્યો. મેં તમને સૌને યુદ્ધમાં મારવાની પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી, એટલે હું તને છોડી ન શક્યો.” પડેલા કૌરવ પાસે ભાગ્યે જ થોભનાર ભીમે વિકર્ણ માટે ખુલ્લો શોક કર્યો. જુગારની સભામાં એકલા વિકર્ણે દ્રૌપદીનો પક્ષ લીધો હતો, એ યાદ આ મૃત્યુ લાવવાની પ્રતિજ્ઞા લેનાર યોદ્ધા માટે પણ પીડાદાયક બની.
યુદ્ધ પછી ગાંધારીએ વિકર્ણને રણભૂમિ પર પડેલો જોયો અને તેના માટે રડ્યાં. તેમને યાદ આવ્યું કે જ્ઞાની લોકો તેનું સન્માન કરતા, અને તેની પાસે બેઠેલી તેની યુવાન પત્ની માટે તેમણે શોક કર્યો.
શું તમે જાણો છો?
- સો કૌરવોમાંથી માત્ર વિકર્ણ જ જુગારની સભામાં દ્રૌપદીના પક્ષમાં ખુલ્લેઆમ બોલ્યો હતો.
- પોતાના ભાષણમાં તેણે દલીલો આપી હતી, જેમ કે યુધિષ્ઠિર દ્રૌપદીને દાવ પર મૂકતાં પહેલાં પોતાને જ હારી ગયા હતા.
- તેનો વધ કરનાર ભીમે જ તેના માટે શોક કર્યો અને તેને ધર્મ જાણનાર પુરુષ તરીકે વખાણ્યો.
- પાંડવો સાથે જોડાઈ જનાર સાવકા ભાઈ યુયુત્સુથી જુદો, વિકર્ણ અંત સુધી પોતાના પરિવાર સાથે રહ્યો.
વિકર્ણ પાસેથી મળતી શીખ
વિકર્ણ આપણને શીખવે છે કે આસપાસ બધા ચૂપ હોય કે વિરોધમાં હોય ત્યારે પણ સત્ય બોલવું. એક પ્રામાણિક અવાજનું મૂલ્ય છે, ભલે તે તરત સંભળાય નહીં. તેની કથા એ પણ બતાવે છે કે પરિવાર પ્રત્યેના પ્રેમ અને સાચું કરવા વચ્ચે પસંદગી કેટલી અઘરી હોય છે, અને ધર્મી વ્યક્તિનો આદર શત્રુ પણ કરે છે.
કથામાં વિકર્ણ
જે પ્રકરણોમાં વિકર્ણની મહત્ત્વની ભૂમિકા છે તે વાંચો.
