અભિમન્યુ અને ચક્રવ્યૂહ

નવા સેનાપતિ

દસમા દિવસે ભીષ્મ પડ્યા અને બાણશૈયા પર સૂતા, ત્યારે કૌરવ સેના જાણે ગોવાળ વગરના ધણ જેવી થઈ ગઈ. દસ દિવસ યુદ્ધથી દૂર રહેલો કર્ણ હવે છેવટે આગળ આવ્યો. પહેલાં તે વૃદ્ધ પિતામહ પાસે ગયો, તેમને પ્રણામ કર્યા અને આશીર્વાદ લીધા. પછી બખ્તર પહેરીને તે રણમેદાનમાં આવ્યો, અને સૈનિકોએ એવો જયજયકાર કર્યો જાણે ખોવાયેલો દીવો પાછો મળ્યો હોય.

દુર્યોધને કર્ણને પૂછ્યું, “હવે આપણું નેતૃત્વ કોણ કરે?” કર્ણે સમજદારીથી જવાબ આપ્યો, “આ સેનાના બધા રાજા મહાન છે, પણ એકને પસંદ કરીશું તો બીજાને ખોટું લાગશે. દ્રોણાચાર્યને પસંદ કરો. તેઓ આપણા સૌના ગુરુ છે, ઉંમરમાં મોટા છે, જ્ઞાની છે, અને શસ્ત્રવિદ્યામાં તેમનાથી વધુ કોઈ જાણતું નથી.” દુર્યોધન સંમત થયો, અને વાજતેગાજતે આશીર્વાદ સાથે દ્રોણાચાર્યને કૌરવ સેનાના સેનાપતિ બનાવવામાં આવ્યા.

આ સન્માનથી પ્રસન્ન થઈને દ્રોણે કહ્યું, “કોઈ વરદાન માગ.” દુર્યોધને કહ્યું, “ગુરુદેવ, યુધિષ્ઠિરને જીવતા પકડીને મારી પાસે લાવો.” દ્રોણને નવાઈ લાગી અને થોડો આનંદ પણ થયો, કારણ કે તેમને લાગ્યું કે દુર્યોધન પોતાના ભાઈને મારવા નથી માગતો. પણ દુર્યોધનની સાચી યોજના જુદી હતી: યુધિષ્ઠિર કેદ થાય તો પાંડવોને ફરી જુગારમાં ખેંચીને પાછા વનમાં મોકલી શકાય.

દ્રોણે એક શરતે વચન આપ્યું. “અર્જુનને યુધિષ્ઠિરથી દૂર રાખવામાં આવે તો જ હું તેને પકડી શકું. અર્જુન મારો જ શિષ્ય છે, અને તે ભાઈની બાજુમાં ઊભો હોય ત્યાં સુધી દેવો પણ યુધિષ્ઠિરને પકડી ન શકે.” આ વચનની વાત ગુપ્તચરો દ્વારા તરત પાંડવ છાવણી સુધી પહોંચી ગઈ, અને તે દિવસથી અર્જુન મોટાભાઈની બરાબર રક્ષા કરવા લાગ્યો.

ભગદત્ત અને સંશપ્તકો

અગિયારમા દિવસે દ્રોણ વાવાઝોડાની જેમ લડ્યા અને સીધા યુધિષ્ઠિર તરફ ધસ્યા. એક પળ તો એવું લાગ્યું કે તેઓ તેમને પકડી લેશે, પણ અર્જુન આવી પહોંચ્યો, બાણોથી આખું મેદાન ઢાંકી દીધું અને કૌરવ સેનાને પાછી હટાવી. દ્રોણની યોજના નિષ્ફળ ગઈ. તે સાંજે દુર્યોધનના મિત્ર, રાજા સુશર્માની આગેવાનીમાં ત્રિગર્ત ભાઈઓએ ભયંકર સોગંદ લીધા. તેઓ પોતાને “સંશપ્તક” એટલે કે “સોગંદથી બંધાયેલા” કહેવા લાગ્યા, અને અર્જુનને મારવાના અથવા તેની સામે લડતાં મરી જવાના સોગંદ ખાધા.

બારમા દિવસે સંશપ્તકોએ અર્જુનને મેદાનના દૂર દક્ષિણ છેડે પડકાર્યો. ક્ષત્રિય પડકારને ના પાડી ન શકે, એટલે અર્જુન ગયો, અને યુધિષ્ઠિરની રક્ષા માટે પાંચાલોના વીર રાજકુમાર સત્યજિતને મૂકતો ગયો. અર્જુન સોગંદબંધ યોદ્ધાઓ સાથે લડતો હતો ત્યારે દ્રોણે ફરી હુમલો કર્યો. સત્યજિત બહાદુરીથી લડ્યો અને વીરગતિ પામ્યો, અને યુધિષ્ઠિરને સલામત જગ્યાએ ખસી જવું પડ્યું.

એ જ યુદ્ધમાં પ્રાગ્જ્યોતિષના વૃદ્ધ રાજા ભગદત્ત પોતાના વિશાળ હાથી સુપ્રતીક પર સવાર થઈને આવ્યા. હાથીએ રથ, ઘોડા અને સૈનિકોને કચડી નાખ્યા, અને પાંડવ સેના ડરીને વિખેરાઈ ગઈ. આ કોલાહલ સાંભળીને શ્રીકૃષ્ણે રથ પાછો વાળ્યો, અને અર્જુન હાથીરાજાની સામે આવ્યો. ક્રોધે ભરાયેલા અભિમાની ભગદત્તે પવિત્ર મંત્રથી અભિમંત્રિત પોતાનું સૌથી શક્તિશાળી અસ્ત્ર, વૈષ્ણવાસ્ત્ર, સીધું અર્જુન પર છોડ્યું.

એ જ પળે શ્રીકૃષ્ણ રથમાં ઊભા થયા અને એ અસ્ત્ર પોતાની છાતી પર ઝીલી લીધું, ત્યાં તે તાજાં ફૂલોની માળા બની ગયું. અર્જુને થોડા દુઃખ સાથે પૂછ્યું કે ન લડવાનું વચન કેમ તોડ્યું. શ્રીકૃષ્ણે પ્રેમથી સમજાવ્યું, “એ અસ્ત્ર મારું જ હતું, જે બહુ પહેલાં ભગદત્તના પિતા નરકાસુરને મળ્યું હતું. મારા સિવાય કોઈ તેને રોકી ન શક્યું હોત.” પછી અર્જુને મહાન હાથી સુપ્રતીકને અને તેના વીર વૃદ્ધ સવાર ભગદત્તને રણમાં પાડી દીધા.

ચક્રવ્યૂહ

તેરમા દિવસે સંશપ્તકોએ ફરી અર્જુનને દક્ષિણ તરફ બોલાવી લીધો. આ વખતે દ્રોણે પોતાની સેનાને ચક્રવ્યૂહમાં ગોઠવી: યોદ્ધાઓનું એક વિશાળ પૈડું, કુંડાળાની અંદર કુંડાળું, જીવતા કિલ્લાની જેમ ફરતું અને બંધ થતું. કૌરવ પક્ષના મહાન વીરો તેનાં કુંડાળાંમાં ઊભા હતા, અને પાંડવોના એક પછી એક હુમલા તેની દીવાલ સાથે અથડાઈને તૂટી પડ્યા.

યુધિષ્ઠિર ચિંતામાં પડ્યા. આવો વ્યૂહ તોડવાનું માત્ર અર્જુન, શ્રીકૃષ્ણ અને બહુ થોડા લોકો જાણતા હતા. ત્યારે તેમણે અર્જુન અને સુભદ્રાના સોળ વર્ષના પુત્ર અભિમન્યુ તરફ જોયું. “દીકરા, તારા પિતા દૂર છે. તું આ ચક્ર અમારા માટે ખોલી શકે?” અભિમન્યુએ પ્રામાણિકપણે કહ્યું, “મોટા બાપુ, ચક્રવ્યૂહમાં કેવી રીતે પ્રવેશવું તે હું મારા પિતા પાસેથી શીખ્યો છું. પણ મુશ્કેલી આવે તો બહાર કેવી રીતે નીકળવું તે મને નથી આવડતું.”

યુધિષ્ઠિર અને ભીમે વચન આપ્યું, “તું પહેલું કુંડાળું તોડ, અમે બધા તારી બરાબર પાછળ આવીશું. તું જ્યાં જઈશ ત્યાં અમે આવીશું.” અભિમન્યુના સારથિ સુમિત્રે નરમાશથી ચેતવ્યો કે દ્રોણ યુદ્ધના સૌથી મોટા જાણકાર છે. યુવાન વીર હસ્યો. “આજે હું એવું લડીશ કે મારા પિતા અને મામા શ્રીકૃષ્ણને ગર્વ થાય. રથ આગળ ચલાવ.”

હરણના ટોળામાં કૂદતા સિંહના બચ્ચાની જેમ અભિમન્યુએ બહારનું કુંડાળું તોડી નાખ્યું. પણ ભીમ, સાત્યકિ, ધૃષ્ટદ્યુમ્ન, નકુલ, સહદેવ અને બીજા તેની પાછળ ધસ્યા ત્યારે સિંધુરાજ જયદ્રથે એ ખુલ્લો માર્ગ બંધ કરી દીધો. વર્ષો પહેલાં વનમાં દ્રૌપદીને ઉપાડી જવાના પ્રયાસ બદલ ભીમે તેનું અપમાન કર્યું હતું, ત્યાર પછી જયદ્રથે કઠોર તપ કરીને ભગવાન શિવને પ્રસન્ન કર્યા હતા. શિવે તેને વરદાન આપ્યું હતું કે એક દિવસ માટે તે અર્જુન સિવાયના બધા પાંડવોને રોકી શકશે.

એ દિવસ આજે આવ્યો હતો. ભીમે વારંવાર પ્રહાર કર્યા, યુધિષ્ઠિર અને જોડિયા ભાઈઓએ બાણ પર બાણ છોડ્યાં, પણ જયદ્રથ એ દ્વાર પર પર્વતની જેમ અડગ ઊભો રહ્યો. યોદ્ધાઓનું ચક્ર અભિમન્યુની પાછળ બંધ થઈ ગયું, અને એ બાળક અંદર એકલો રહી ગયો, યુગના સૌથી શક્તિશાળી યોદ્ધાઓની વચ્ચે ઘેરાઈને.

અભિમન્યુનું છેલ્લું યુદ્ધ

ચક્રની અંદર એકલો અભિમન્યુ જાણે અર્જુનનો જ આત્મા તેનામાં હોય એમ લડ્યો. તેનાં બાણ ચારે દિશામાં ઊડતાં હતાં. તેણે દ્રોણના સાથીઓને એક પછી એક હરાવ્યા, કર્ણને ઘાયલ કર્યો, શલ્યને પાછો હટાવ્યો અને અનેક વીર રાજકુમારોને પાડી દીધા. દુર્યોધનનો લાડકો યુવાન પુત્ર લક્ષ્મણ તેની સામે લડવા આવ્યો અને પડ્યો. કોસલના રાજા બૃહદ્બલ પણ તેની સામે પડ્યા.

દ્રોણે પણ ખુલ્લા મનથી તેનાં વખાણ કર્યાં. “આ બાળક જેવો યોદ્ધો મેં ક્યારેય જોયો નથી. એ સાચે જ અર્જુનનો પુત્ર છે.” આ સાંભળીને દુર્યોધન ગુસ્સે થયો, અને કૌરવ વીરો સમજી ગયા કે સામસામે અભિમન્યુને કોઈ હરાવી શકે તેમ નથી. ત્યારે દ્રોણે સલાહ આપી કે પાછળથી તેનું ધનુષ્ય કાપવું અને રથ તોડી નાખવો.

એટલે છ મહારથીઓએ, જેમાં દ્રોણ, કર્ણ, કૃપાચાર્ય, અશ્વત્થામા અને કૃતવર્મા હતા, સાથે મળીને તેને ઘેરી લીધો. કર્ણે પાછળથી તેનું ધનુષ્ય કાપી નાખ્યું. બીજાઓએ તેના ઘોડા અને સારથિઓને મારી નાખ્યા. ધનુષ્ય અને રથ વગરનો અભિમન્યુ તલવાર અને ઢાલ લઈને વીજળીની જેમ ચમકતો નીચે કૂદ્યો, પણ દ્રોણે તેની તલવાર કાપી અને કર્ણે તેની ઢાલ તોડી નાખી.

છતાં એ વીર બાળકે હાર ન માની. તેણે પોતાના તૂટેલા રથનું એક પૈડું ઊંચકીને ગોળ ફેરવ્યું અને સુદર્શન ચક્રધારી ભગવાન વિષ્ણુની જેમ દ્રોણ તરફ ધસ્યો. યોદ્ધાઓએ બાણોથી એ પૈડાના ટુકડા કરી નાખ્યા. પછી તેણે ગદા ઉપાડી અને દુઃશાસનના પુત્ર સાથે ગદાયુદ્ધ કર્યું. બંનેના પ્રહારના જોરથી બંને જમીન પર પડ્યા.

દુઃશાસનનો પુત્ર પહેલાં ઊભો થયો. થાકેલો અને ઘાયલ અભિમન્યુ ઊભો થતો હતો ત્યારે જ તેણે ગદાનો પ્રહાર કર્યો, અને એ યુવાન વીર પડ્યો તે ફરી ઊઠ્યો નહીં. આથમતા ચંદ્રની જેમ અભિમન્યુ રણમાં સૂતો હતો. કૌરવ છાવણીમાં પણ ઘણાનાં હૃદય ભારે થઈ ગયાં, કારણ કે સૌ જાણતા હતા કે અનેક મહાન પુરુષોએ મળીને એક બાળકને પાડ્યો હતો. ઘરે તેની યુવાન પત્ની ઉત્તરા ગર્ભવતી હતી.

શોક અને કઠોર પ્રતિજ્ઞા

તે સાંજે યુધિષ્ઠિર શોકથી ભાંગી પડ્યા. “મેં જ તેને અંદર મોકલ્યો. પાછળ આવવાનું વચન આપ્યું, અને હું આવી ન શક્યો.” ત્યારે મહર્ષિ વેદ વ્યાસ તેમને સાંત્વના આપવા આવ્યા. તેમણે એક જૂની કથા કહી, જે નારદે પોતાના પુત્રના શોકમાં ડૂબેલા રાજા અકંપનને કહી હતી. સૃષ્ટિના આરંભે બ્રહ્માએ મૃત્યુ નામની એક સ્ત્રી ઉત્પન્ન કરી અને તેને જીવોના પ્રાણ હરવાનું કામ સોંપ્યું. તે રડી પડી અને આ કામ કરવા તૈયાર નહોતી, પણ બ્રહ્માએ સમજાવ્યું કે તે માત્ર એમને જ લઈ જશે જેમનો સમય પૂરો થયો હોય, અને દરેક જીવનો અંત તેનાં પોતાનાં કર્મો નક્કી કરે છે. એટલે, વ્યાસજીએ કહ્યું, ધર્મ નિભાવતાં પડતો વીર ઉચ્ચ લોકમાં જાય છે, તેના માટે અંત વગર શોક ન કરવો.

એ દરમિયાન અર્જુન સંશપ્તકોને હરાવીને પાછો આવતો હતો. નજીક આવતાં તેણે જોયું કે છાવણી વિચિત્ર રીતે શાંત હતી; ન કોઈ વાજાં વાગતાં હતાં, ન કોઈ તેને મળવા બહાર આવ્યું. જ્યારે તેણે સાંભળ્યું કે તેનો પુત્ર એકલો કેવી રીતે મર્યો, અને જયદ્રથે બીજાઓનો માર્ગ કેવી રીતે રોક્યો, ત્યારે તેનો શોક અગ્નિ બની ગયો.

બધા યોદ્ધાઓની સામે અર્જુને પ્રતિજ્ઞા લીધી: “કાલે સૂર્યાસ્ત પહેલાં જો હું જયદ્રથને ન મારું, તો હું પોતે અગ્નિમાં પ્રવેશ કરીશ.” શ્રીકૃષ્ણે પોતાનો પાંચજન્ય શંખ ફૂંક્યો અને અર્જુને દેવદત્ત ફૂંક્યો, અને એ અવાજથી કૌરવ છાવણી ધ્રૂજી ઊઠી. જયદ્રથ ગભરાઈ ગયો અને ઘરે ભાગી જવા માગતો હતો, પણ દુર્યોધન અને દ્રોણે વચન આપ્યું કે તેને આખી સેનાની પાછળ છુપાવીને રાખશે.

તે રાત્રે શ્રીકૃષ્ણ સુભદ્રા અને ઉત્તરાને સાંત્વના આપવા ગયા. પછી તેમણે પોતાના સારથિ દારુકને બોલાવીને કહ્યું, “સવારે મારો પોતાનો રથ બધાં શસ્ત્રો સાથે તૈયાર રાખજે. અર્જુનને મારી જરૂર પડે તો હું તેની પ્રતિજ્ઞા નિષ્ફળ નહીં જવા દઉં. અર્જુન મને મારા પ્રાણથી પણ વધુ પ્રિય છે.”

અર્જુન સૂતો ત્યારે તેને એક પવિત્ર સ્વપ્ન આવ્યું. તેમાં શ્રીકૃષ્ણ તેનો હાથ પકડીને તેની સાથે કૈલાસ પર્વત પર ગયા. ત્યાં બંનેએ ભગવાન શિવને પ્રણામ કર્યા, અને શિવે ફરી અર્જુનને મહાન પાશુપત અસ્ત્રનું જ્ઞાન આપ્યું. અર્જુન શાંત મન અને નવી શક્તિ સાથે જાગ્યો, પોતાના જીવનના સૌથી કઠિન દિવસ માટે તૈયાર.

સૂર્ય આથમે તે પહેલાં

ચૌદમા દિવસે દ્રોણે એક વિશાળ વ્યૂહ રચ્યો, અને જયદ્રથને તેની ઘણે પાછળ રાખવામાં આવ્યો. તેના મોખરે દ્રોણ પોતે ઊભા હતા. અર્જુને ગુરુને પ્રણામ કરીને કહ્યું, “આપ મારા પિતા સમાન છો. મને આગળ જવા દો.” દ્રોણ હસ્યા. “મને હરાવ્યા વગર તું જયદ્રથ સુધી નહીં પહોંચે.” અર્જુન આખો દિવસ ગુરુ સાથે લડવા નહોતો માગતો, એટલે તે તેમની બાજુમાંથી નીકળીને સેનામાં આગળ વધ્યો. દ્રોણે બૂમ પાડી, “તું તો શત્રુને હરાવ્યા વગર ક્યારેય છોડતો નથી,” ત્યારે અર્જુને કહ્યું, “આપ મારા ગુરુ છો, શત્રુ નહીં.”

અર્જુન હરોળ પછી હરોળ ચીરતો આગળ વધ્યો. રણમેદાનની વચ્ચે તેના ઘોડા થાકી ગયા અને તરસ્યા થયા, ત્યારે અર્જુને બાણોથી પાણીનું તળાવ બનાવ્યું, અને શ્રીકૃષ્ણે શાંતિથી ઘોડા છોડ્યા, તેમને નવડાવ્યા અને તેમના શરીરમાંથી બાણ કાઢ્યાં, જ્યારે અર્જુન એકલો આખી સેનાને રોકી રહ્યો હતો. દુર્યોધન દ્રોણે બાંધી આપેલું દિવ્ય કવચ પહેરીને આવ્યો, પણ અર્જુને કવચથી ન ઢંકાયેલી જગ્યાએ પ્રહાર કરીને તેને પાછો કાઢ્યો.

છાવણીમાં યુધિષ્ઠિરને અર્જુનના ધનુષ્યનો અવાજ સંભળાતો બંધ થયો, ત્યારે તેઓ ચિંતામાં પડ્યા. તેમણે પહેલાં સાત્યકિને અને પછી ભીમને અર્જુનને શોધવા મોકલ્યા. સાત્યકિ સેનાને ચીરતો આગળ વધ્યો. ભીમે કર્ણને વારંવાર હરાવ્યો અને ધૃતરાષ્ટ્રના અનેક પુત્રોને પાડી દીધા. જ્યારે સજ્જન વિકર્ણ પડ્યો, ત્યારે ભીમ તેના માટે રડ્યો, કારણ કે જુગારની સભામાં માત્ર વિકર્ણ જ દ્રૌપદી માટે બોલ્યો હતો.

લાંબા યુદ્ધથી થાકેલા સાત્યકિને ભૂરિશ્રવાએ જમીન પર પાડી દીધો, તેના વાળ પકડ્યા અને તલવાર ઉગામી. શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું, “અર્જુન, સાત્યકિને બચાવ!” અર્જુને બાણ મારીને ભૂરિશ્રવાનો ઉગામેલો હાથ કાપી નાખ્યો. ભૂરિશ્રવાએ અર્જુનને દોષ આપ્યો કે બીજા સાથે લડતા યોદ્ધા પર તેણે પ્રહાર કર્યો, અને પછી પ્રાણત્યાગ કરવા રણમાં જ યોગમાં બેસી ગયો. એ જ પળે સાત્યકિએ ઊભા થઈને તેનું માથું કાપી નાખ્યું, જોકે ઘણા યોદ્ધાઓએ તેનો વિરોધ કર્યો.

હવે સૂર્ય આથમવા લાગ્યો હતો, અને જયદ્રથ હજી દૂર હતો, છ મહારથીઓની રક્ષામાં. ત્યારે શ્રીકૃષ્ણે પોતાની યોગશક્તિથી સૂર્યને અંધકારથી ઢાંકી દીધો. કૌરવોને લાગ્યું કે દિવસ પૂરો થયો, અને તેઓ આનંદથી બૂમો પાડવા લાગ્યા, અને જયદ્રથે આકાશ સામે જોવા માથું ઊંચું કર્યું. શ્રીકૃષ્ણે અંધકાર પાછો ખેંચી લીધો અને કહ્યું, “સૂર્ય હજી આથમ્યો નથી. હમણાં જ પ્રહાર કર!”

શ્રીકૃષ્ણે તેને ચેતવ્યો પણ ખરો, “તેના પિતા વૃદ્ધક્ષત્રે એક વાર કહ્યું હતું કે જે તેના પુત્રનું માથું જમીન પર પાડશે, તેનું પોતાનું માથું ફાટી જશે. એ માથું દૂર મોકલી દે.” અર્જુનના બાણે જયદ્રથનું માથું કાપ્યું અને બીજાં બાણોથી તેને ઉપાડીને, જ્યાં વૃદ્ધ રાજા વૃદ્ધક્ષત્ર સંધ્યાવંદન કરતા બેઠા હતા ત્યાં લઈ જઈને તેમના ખોળામાં નાખ્યું. રાજા ચોંકીને ઊભા થયા ત્યારે માથું જમીન પર પડ્યું, અને તેમના પોતાના શબ્દો તેમના પર જ સાચા પડ્યા. અર્જુનની પ્રતિજ્ઞા પૂરી થઈ.

રાત્રિયુદ્ધ અને દ્રોણનું પતન

તે રાત્રે યુદ્ધ અટક્યું નહીં. મશાલો સળગાવવામાં આવી, અને અંધારામાં ભીમ અને હિડિંબાનો પુત્ર ઘટોત્કચ ભયંકર બની ગયો, કારણ કે રાક્ષસો રાત્રે વધુ બળવાન બને છે. તેણે શસ્ત્રો અને માયાનો વરસાદ કર્યો, અને કૌરવ સેના ભાગવા લાગી. દુર્યોધને કર્ણને વિનંતી કરી, “અમને બચાવ, નહીં તો સવાર સુધીમાં સેના જ નહીં બચે.”

કર્ણ પાસે એક મહાન શસ્ત્ર હતું: ઇન્દ્રે તેના સોનેરી કવચ-કુંડળના બદલામાં આપેલી શક્તિ. તે માત્ર એક જ વાર વાપરી શકાય તેમ હતી, અને કર્ણે તે અર્જુન માટે સાચવી રાખી હતી. હવે મિત્રના આગ્રહથી તેણે તે ઘટોત્કચ પર ફેંકી. પડતાં પડતાં રાક્ષસે પોતાનું શરીર વિશાળ બનાવ્યું, અને મૃત્યુમાં પણ અનેક શત્રુ સૈનિકોને કચડી નાખ્યા.

પાંડવો રડ્યા, પણ શ્રીકૃષ્ણે આનંદથી અર્જુનને ભેટી પડ્યા. તેમણે સમજાવ્યું, “જ્યાં સુધી કર્ણ પાસે એ શક્તિ હતી, ત્યાં સુધી તારો જીવ જોખમમાં હતો. હવે તે વપરાઈ ગઈ. ઘટોત્કચના બલિદાને પણ તારી રક્ષા કરી છે. એટલે જ મેં આ રાત સુધી તેને કર્ણથી દૂર રાખ્યો હતો.” પછી થાકેલી સેનાઓ ચંદ્ર ઊગ્યો ત્યાં સુધી રણમાં જ આરામ કરી, અને ફરી યુદ્ધ શરૂ થયું.

પંદરમા દિવસે દ્રોણ ભયાનક ક્રોધથી લડ્યા, અને સામાન્ય સૈનિકો પર પણ દિવ્ય અસ્ત્રો વાપર્યાં. દ્રુપદ અને વિરાટ તેમની સામે પડ્યા. ત્યારે વિશ્વામિત્ર, વસિષ્ઠ, ભરદ્વાજ વગેરે મહર્ષિઓ પ્રગટ થયા અને બોલ્યા, “દ્રોણ, તમે બ્રાહ્મણ છો. આ સંહાર તમને શોભતો નથી. તમારો સમય આવી ગયો છે; શસ્ત્રો નીચે મૂકો.” શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું, “પુત્ર અશ્વત્થામા મરી ગયો છે એવું સાંભળે તો જ દ્રોણ અટકશે.”

ભીમે અશ્વત્થામા નામના એક હાથીને મારી નાખ્યો અને બૂમ પાડી, “અશ્વત્થામા મરાયો!” દ્રોણને વિશ્વાસ ન બેઠો અને તેમણે ક્યારેય જૂઠું ન બોલનારા યુધિષ્ઠિર તરફ જોયું. શ્રીકૃષ્ણના આગ્રહથી યુધિષ્ઠિર મોટેથી બોલ્યા, “અશ્વત્થામા મરાયો,” અને પછી એટલું ધીમેથી કે સંભળાય નહીં, “હાથી.” ત્યાં સુધી તેમનો રથ હંમેશાં જમીનથી થોડો ઉપર ચાલતો હતો; હવે તે જમીનને અડી ગયો. દ્રોણે શસ્ત્રો નીચે મૂક્યાં, રથમાં યોગમાં બેઠા, અને તેમનો આત્મા સ્વર્ગ તરફ ગયો. દ્રોણના અંત માટે જ યજ્ઞના અગ્નિમાંથી જન્મેલો ધૃષ્ટદ્યુમ્ન દોડી આવ્યો અને તેમનું માથું કાપી નાખ્યું, જ્યારે અર્જુન બૂમ પાડતો રહ્યો, “તેમને જીવતા લાવો, મારશો નહીં!”

અર્જુનને ઊંડું દુઃખ થયું અને તેણે યુધિષ્ઠિર અને ધૃષ્ટદ્યુમ્નને કડવાં વેણ કહ્યાં. પિતાના મૃત્યુની વાત સાંભળીને અશ્વત્થામા ક્રોધથી સળગી ઊઠ્યો અને તેણે નારાયણાસ્ત્ર છોડ્યું, જેણે પાંડવ સેના પર આગ વરસાવી. શ્રીકૃષ્ણે બૂમ પાડી, “શસ્ત્રો નીચે મૂકો અને રથ પરથી ઊતરી જાઓ! આ અસ્ત્ર ન લડનારાને છોડી દે છે.” ભીમ સિવાય બધાએ આજ્ઞા માની, પછી શ્રીકૃષ્ણ અને અર્જુને ભીમને પણ નીચે ખેંચી લીધો. અસ્ત્ર શાંત થયું, અને દ્રોણ વગર પંદરમો દિવસ પૂરો થયો.