ભગવદ્ ગીતા અને ભીષ્મનું પતન

દિવ્ય દૃષ્ટિ અને યુદ્ધના નિયમો

સેનાઓ તૈયાર ઊભી હતી ત્યારે મહર્ષિ વેદ વ્યાસ અંધ રાજા ધૃતરાષ્ટ્ર પાસે આવ્યા. “રાજન, તમારા પુત્રો અને બીજા રાજાઓ યુદ્ધ કરવાના છે. જો તમે યુદ્ધ જોવા ઇચ્છો, તો હું તમને દૃષ્ટિ આપું.” ધૃતરાષ્ટ્રે કહ્યું, “મારે મારા જ કુટુંબનો સંહાર જોવો નથી. પણ હું બધું સાંભળવા ઇચ્છું છું.”

એટલે વ્યાસજીએ સંજયને દિવ્ય દૃષ્ટિ આપી. “સંજય રણભૂમિમાં જે કંઈ થશે તે બધું જોઈ શકશે, દિવસે કે રાતે, ખુલ્લામાં કે છાનું, અને લોકોના મનમાં શું ચાલે છે તે પણ. કોઈ હથિયાર તેને ઈજા નહીં કરે, અને તે ક્યારેય થાકશે નહીં.” દસ દિવસ પછી સંજય ભીષ્મ પડ્યાના ભયંકર સમાચાર લઈને રાજા પાસે આવ્યા, અને પછી શરૂઆતથી બધું વર્ણન કર્યું. સંજયના શબ્દો દ્વારા જ આપણને ભગવદ્ ગીતા મળી છે.

યુદ્ધ પહેલાં બંને પક્ષે ન્યાયી યુદ્ધના નિયમો નક્કી કર્યા. યોદ્ધાઓ ફક્ત બરાબરિયા સાથે લડશે: રથી સાથે રથી, હાથી સાથે હાથી, પાયદળ સાથે પાયદળ. ભાગતા, શરણે આવેલા, હથિયાર વગરના, કે બીજા કોઈ સાથે લડી રહેલા પર કોઈ વાર નહીં કરે. સારથિ, પ્રાણીઓ, નગારાં વગાડનાર અને શંખ ફૂંકનાર પર હુમલો નહીં થાય. દિવસનું યુદ્ધ પૂરું થાય પછી યોદ્ધાઓ ફરી મિત્રભાવે મળી શકશે.

કુરુક્ષેત્રમાં શંખનાદ અને અર્જુનનો વિષાદ

બંને સેનાઓ કુરુક્ષેત્રના મેદાનમાં સામસામે ઊભી હતી. દુર્યોધનનો ઉત્સાહ વધારવા ભીષ્મે સિંહની જેમ ગર્જના કરીને શંખ ફૂંક્યો, અને કૌરવ પક્ષે નગારાં, શિંગડાં અને રણશિંગાં ગાજી ઊઠ્યાં.

પછી સફેદ ઘોડાવાળા વિશાળ રથમાંથી શ્રીકૃષ્ણે પાંચજન્ય શંખ અને અર્જુને દેવદત્ત શંખ ફૂંક્યો. ભીમે પોતાનો મહાન શંખ પૌંડ્ર ફૂંક્યો. યુધિષ્ઠિરે અનંતવિજય, નકુલે સુઘોષ અને સહદેવે મણિપુષ્પક શંખ ફૂંક્યો. દ્રુપદ, ધૃષ્ટદ્યુમ્ન, વિરાટ, સાત્યકિ, અભિમન્યુ અને દ્રૌપદીના પુત્રોએ પણ શંખ ફૂંક્યા, અને એ અવાજથી ધરતી અને આકાશ ધ્રૂજી ઊઠ્યાં.

અર્જુને કહ્યું, “કૃષ્ણ, મારો રથ બંને સેનાઓની વચ્ચે લઈ જાઓ, જેથી હું જોઉં કે કોણ કોણ લડવા આવ્યું છે.” શ્રીકૃષ્ણે રથ વચ્ચે લઈ જઈને કહ્યું, “અર્જુન, અહીં ભેગા થયેલા કુરુઓને જો.” અર્જુને જોયું. બંને પક્ષે તેણે પિતામહ, ગુરુઓ, કાકા-મામા, ભાઈઓ, પુત્રો, પૌત્રો અને મિત્રો જોયા.

તેનું હૃદય ભાંગી પડ્યું. “કૃષ્ણ,” તે બોલ્યો, “મારાં અંગ ઢીલાં પડે છે, મોં સુકાય છે અને શરીર ધ્રૂજે છે. ગાંડીવ મારા હાથમાંથી સરી રહ્યું છે. પોતાના જ કુટુંબને મારીને મળતાં વિજય, રાજ્ય કે સુખ મારે નથી જોઈતાં. આમાં શો આનંદ?” આમ કહીને અર્જુને ધનુષ-બાણ નીચે મૂકી દીધાં અને શોકમાં ડૂબીને રથમાં બેસી ગયો.

ભગવાનનું ગીત

અર્જુને કહ્યું, “મારા કર્તવ્ય વિશે હું મૂંઝાયો છું. હું તમારો શિષ્ય છું; મારા માટે ખરેખર શું સારું છે તે મને શીખવો.” શ્રીકૃષ્ણે મીઠું સ્મિત કરીને ઉપદેશ શરૂ કર્યો. “જેનો શોક ન કરવો જોઈએ, તેનો તું શોક કરે છે. આત્મા ક્યારેય જન્મતો નથી અને ક્યારેય મરતો નથી. હથિયાર તેને કાપી શકતાં નથી, અગ્નિ તેને બાળી શકતો નથી, પાણી તેને ભીંજવી શકતું નથી અને પવન તેને સૂકવી શકતો નથી. જેમ માણસ જૂનાં કપડાં ઉતારીને નવાં પહેરે છે, તેમ આત્મા જીર્ણ શરીર છોડીને નવું શરીર ધારણ કરે છે. એટલે જેનો ક્યારેય નાશ નથી થતો, તેનો શોક ન કર.”

શ્રીકૃષ્ણે આગળ કહ્યું, “યોદ્ધા તરીકે ધર્મ માટે ઊભા રહેવું એ તારું કર્તવ્ય છે. તારો અધિકાર ફક્ત કર્મ પર છે, તેના ફળ પર ક્યારેય નહીં. ફળની ઇચ્છાથી કર્મ ન કર, અને કર્મ ન કરવામાં પણ આસક્તિ ન રાખ. સફળતા અને નિષ્ફળતાને સરખી ગણીને સ્થિર મનથી કામ કર. મનની આ સમતાને જ યોગ કહેવાય છે.” આ છે કર્મયોગ: ફળની આસક્તિ વગર, ભગવાનને અર્પણ કરીને કરેલું કર્મ.

શ્રીકૃષ્ણે સ્થિર બુદ્ધિવાળા માણસનું વર્ણન પણ કર્યું. “જે દુઃખથી ડગતો નથી, સુખ પાછળ દોડતો નથી, ઇચ્છા, ભય અને ક્રોધથી મુક્ત છે, અને જેમ કાચબો પોતાનાં અંગ અંદર ખેંચી લે તેમ ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખે છે, તે સ્થિતપ્રજ્ઞ છે.” તેમણે કહ્યું, “જ્યારે જ્યારે ધર્મની હાનિ થાય છે અને અધર્મ વધે છે, ત્યારે ત્યારે સજ્જનોની રક્ષા કરવા, દુષ્ટોનો નાશ કરવા અને ધર્મની સ્થાપના કરવા હું યુગે યુગે અવતાર લઉં છું.”

પછી શ્રીકૃષ્ણે જ્ઞાનનો માર્ગ અને પ્રેમભક્તિનો માર્ગ સમજાવ્યો. “જે કોઈ મને પ્રેમથી એક પાન, એક ફૂલ, એક ફળ કે થોડું પાણી પણ અર્પણ કરે, તેનો હું સ્વીકાર કરું છું.” અર્જુને વિનંતી કરી, “પ્રભુ, મને તમારું દિવ્ય રૂપ બતાવો.” શ્રીકૃષ્ણે તેને દિવ્ય નેત્ર આપ્યાં, અને અર્જુને વિશ્વરૂપનાં દર્શન કર્યાં: અસંખ્ય મુખ, નેત્ર અને ભુજાઓ, એક જ શરીરમાં આખું બ્રહ્માંડ અને બધા દેવો. તેણે બંને સેનાના યોદ્ધાઓને એ ઝળહળતાં મુખોમાં દોડી જતા જોયા. શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું, “હું કાળ છું, લોકોનો નાશ કરનાર. આ યોદ્ધાઓ મારા દ્વારા પહેલેથી જ મરાયેલા છે. અર્જુન, તું ફક્ત નિમિત્ત બન.”

ધ્રૂજતા અર્જુને વારંવાર પ્રણામ કર્યા અને શ્રીકૃષ્ણને ફરી સૌમ્ય રૂપ બતાવવા વિનંતી કરી. શ્રીકૃષ્ણ ફરી પ્રેમાળ ચતુર્ભુજ અને પછી દ્વિભુજ રૂપમાં આવ્યા. અંતે તેમણે સૌથી ગુપ્ત ઉપદેશ આપ્યો: “મારામાં મન લગાડ, મારો ભક્ત બન, મને નમન કર. બધા ધર્મો છોડીને ફક્ત મારા શરણે આવ. હું તને બધાં પાપોમાંથી મુક્ત કરીશ. શોક ન કર.”

અર્જુન નવી શક્તિ સાથે ઊભો થયો. “મારો મોહ નાશ પામ્યો છે, અને તમારી કૃપાથી મને મારી સ્મૃતિ પાછી મળી છે. મારા સંશય દૂર થયા છે. તમે કહેશો તેમ જ કરીશ.” તેણે ફરી ગાંડીવ ઉપાડ્યું. રણભૂમિમાં કહેવાયેલા જ્ઞાનના આ અઢાર અધ્યાય એ જ ભગવદ્ ગીતા, ભગવાનનું ગીત.

યુધિષ્ઠિર આશીર્વાદ માગે છે

યુદ્ધ શરૂ થાય તે પહેલાં યુધિષ્ઠિરે એવું કર્યું કે સૌ નવાઈ પામ્યા. તેમણે કવચ ઉતાર્યું, હથિયાર નીચે મૂક્યાં, રથમાંથી ઊતર્યા અને હાથ જોડીને કૌરવ સેના તરફ ચાલવા લાગ્યા. ભાઈઓ ગભરાઈને તેમની પાછળ ગયા, પણ શ્રીકૃષ્ણ સમજી ગયા અને હસ્યા. તેમણે કહ્યું, “તેઓ પોતાના વડીલોના આશીર્વાદ લેવા જાય છે.”

યુધિષ્ઠિરે ભીષ્મના પગે પડીને પ્રણામ કર્યા. ભીષ્મ ખૂબ પ્રસન્ન થયા. “બેટા, તું ન આવ્યો હોત તો કદાચ હું તને હારનો શાપ આપત. કૌરવોનું અન્ન ખાધું છે એટલે હું તેમની સાથે બંધાયેલો છું, પણ તને આશીર્વાદ આપું છું: તારો વિજય થશે.” દ્રોણાચાર્યે પણ આશીર્વાદ આપ્યા અને કહ્યું, “જ્યાં શ્રીકૃષ્ણ છે, ત્યાં વિજય છે.” કૃપાચાર્યે કહ્યું, “હું રોજ સવારે તારા વિજય માટે પ્રાર્થના કરીશ.” શલ્યે કર્ણનો ઉત્સાહ ઘટાડવાનું વચન ફરી આપ્યું. ભીષ્મે પ્રામાણિકતાથી સમજાવ્યું કે તેમને હજી કેમ તેમની સામે લડવું પડશે: “માણસ ધનનો દાસ છે, પણ ધન કોઈનું દાસ નથી. કૌરવોએ આખી જિંદગી મારું પાલન કર્યું છે, એટલે મારું શરીર તેમના માટે લડશે. પણ મારું હૃદય તમારું ભલું ઇચ્છે છે.”

પાછા ફરતાં યુધિષ્ઠિરે મોટેથી કહ્યું, “જે કોઈ અમારી સાથે જોડાવા ઇચ્છે, તે હમણાં આવી શકે છે.” ધૃતરાષ્ટ્રનો વૈશ્ય માતાથી જન્મેલો પુત્ર યુયુત્સુ આગળ આવ્યો. “ધર્મ માટે હું તમારા પક્ષે લડીશ,” તેણે કહ્યું. નગારાંના અવાજ વચ્ચે તે પાંડવોના પક્ષે આવી ગયો, અને પાંડવોએ આનંદથી તેનું સ્વાગત કર્યું.

યુદ્ધના નવ દિવસ

યુદ્ધ શરૂ થયું. પહેલા જ દિવસે વિરાટનો યુવાન પુત્ર રાજકુમાર ઉત્તર રાજા શલ્ય સામે લડતાં વીરગતિ પામ્યો. તેનો ભાઈ શ્વેત ભીષ્મ સામે ખૂબ હિંમતથી લડ્યો, પણ તે પણ પિતામહનાં બાણોથી પડ્યો. પાંડવો દુઃખી થયા, કારણ કે ભીષ્મ એવા તોફાન જેવા લાગતા હતા કે જેને કોઈ રોકી ન શકે.

છતાં એ દિવસે પાંડવ પક્ષે પણ મોટી બહાદુરી દેખાઈ. અર્જુનનો યુવાન પુત્ર અભિમન્યુ સીધો ભીષ્મ સામે ગયો અને બરાબરિયાની જેમ લડ્યો. એક તીક્ષ્ણ બાણથી તેણે પિતામહનો ઊંચો તાડના ચિહ્નવાળો ધ્વજ કાપી નાખ્યો, અને ભીષ્મે પણ એ બાળકની કુશળતાનાં વખાણ કર્યાં. ભીમની ગર્જનાથી કૌરવોના હાથી પાછા વળી ગયા. સૂરજ આથમ્યો ત્યારે બંને સેનાઓ થાકેલી અને વિચારમાં પડેલી પોતપોતાની છાવણીમાં પાછી ફરી, એ જાણીને કે આ યુદ્ધ લાંબું અને ભયંકર હશે.

બીજા દિવસે ભીમ કલિંગરાજની મોટી સેના સામે લડ્યા. પહેલાં રથમાં અને પછી ગદા લઈને પગપાળા એકલા લડીને તેમણે કલિંગરાજ, તેના પુત્રો અને હાથીઓને હરાવ્યા. ત્રીજા દિવસે ભીષ્મે પાંડવ સેના પર એટલો ભયંકર હુમલો કર્યો કે સેના વિખેરાવા લાગી. અર્જુન હજી પિતામહ પરના પ્રેમને કારણે નરમાશથી લડતા હતા. ત્યારે શ્રીકૃષ્ણ રથમાંથી કૂદી પડ્યા, ઝળહળતું ચક્ર ઉપાડ્યું અને ભીષ્મ તરફ દોડ્યા. ભીષ્મે ધનુષ નીચે મૂક્યું અને આનંદથી કહ્યું, “આવો, દેવોના દેવ! તમારા હાથે મરવું એ મારું સૌથી મોટું સન્માન હશે.” અર્જુન દોડીને શ્રીકૃષ્ણની પાછળ ગયા, દસમા પગલે તેમના પગ પકડી લીધા, અને પૂરા બળથી લડવાનું વચન આપ્યું.

પછીના દિવસોમાં ભીમે ધૃતરાષ્ટ્રના ઘણા પુત્રોને હરાવ્યા. ભીમનો બળવાન પુત્ર ઘટોત્કચ પોતાની માયાથી લડ્યો અને કૌરવ સૈનિકોને ડરાવી દીધા. આઠમા દિવસે નાગકન્યા ઉલૂપીથી જન્મેલો અર્જુનનો બહાદુર પુત્ર ઇરાવાન રાક્ષસ અલંબુષના હાથે મરાયો. અર્જુનને ઊંડું દુઃખ થયું, અને ઘટોત્કચે ક્રોધમાં કૌરવો પર હુમલો કર્યો.

નવમા દિવસે ભીષ્મનાં બાણો પાંડવ સેના પર વાદળની જેમ છવાઈ ગયાં, અને અર્જુન હજી પૂરા જોરથી લડતા નહોતા. શ્રીકૃષ્ણથી આ સહન ન થયું; તેઓ ફક્ત ચાબુક હાથમાં લઈને રથમાંથી કૂદ્યા અને ભીષ્મ તરફ દોડ્યા. ભીષ્મે ફરી કહ્યું, “આવો, કમળનયન, તમને પ્રણામ. મને મારો.” ફરી એક વાર અર્જુને શ્રીકૃષ્ણને પકડી લીધા અને પોતાનું કર્તવ્ય કરવાનું વચન આપીને તેમને પાછા લાવ્યા.

ભીષ્મની છાવણીમાં રહસ્ય

તે રાત્રે યુધિષ્ઠિર ખૂબ દુઃખી હતા. “ભીષ્મ લડે છે ત્યાં સુધી આપણે જીતી નહીં શકીએ, અને ઘણા લોકો મરશે,” તેમણે કહ્યું. શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું, “તમે ઇચ્છો તો હું પોતે ભીષ્મ સાથે લડું.” પણ યુધિષ્ઠિરે કહ્યું, “ના, તમારે ન લડવાનું વચન પાળવું જોઈએ. યુદ્ધ પહેલાં પિતામહે મને કહ્યું હતું કે તેઓ અમને સલાહ આપશે. ચાલો, તેમને જ પૂછીએ.” એટલે પાંચેય ભાઈઓ અને શ્રીકૃષ્ણ, કવચ કે હથિયાર વગર, રાત્રે નમ્રતાથી ભીષ્મની છાવણીમાં ગયા અને તેમના પગે પડ્યા.

ભીષ્મે તેમનું પ્રેમથી સ્વાગત કર્યું. યુધિષ્ઠિરે પૂછ્યું, “પિતામહ, અમે તમને કેવી રીતે હરાવીએ?” ભીષ્મે કહ્યું, “મારા હાથમાં ધનુષ છે ત્યાં સુધી દેવો પણ મને હરાવી ન શકે. પણ જેણે હથિયાર ફેંકી દીધાં હોય, જે પડી ગયો હોય, જે શરણે આવ્યો હોય, કે જે સ્ત્રી તરીકે જન્મ્યો હોય, તેની સાથે હું નથી લડતો.”

ભીષ્મે આગળ કહ્યું, “દ્રુપદનો પુત્ર શિખંડી સ્ત્રી તરીકે જન્મ્યો હતો. તેને અર્જુનની આગળ રાખો. હું તેના પર બાણ નહીં ચલાવું. પછી અર્જુન પોતાનાં બાણોથી મને મારે. દુનિયામાં બીજું કોઈ મને પાડી નહીં શકે.” પાંડવોએ તેમને પ્રણામ કર્યા અને ભારે હૃદયે પાછા ફર્યા. અર્જુને દુઃખથી કહ્યું, “જેમના ખોળામાં હું નાનપણમાં રમ્યો, એ પિતામહ સામે હું કેવી રીતે લડું?” શ્રીકૃષ્ણે તેને પ્રેમથી તેનું કર્તવ્ય યાદ અપાવ્યું.

બાણશય્યા

દસમા દિવસે શિખંડી અર્જુનના રથની આગળ રહ્યો. તેણે ભીષ્મ પર ઘણાં બાણ ચલાવ્યાં, પણ ભીષ્મ ફક્ત હસ્યા અને સામે બાણ ન ચલાવ્યું. શિખંડીની પાછળથી અર્જુને પિતામહ પર એક પછી એક બાણ ચલાવ્યાં. ભીષ્મે દુઃશાસનને કહ્યું, “વીજળીની જેમ મને વીંધતાં આ બાણ શિખંડીનાં નથી. આ અર્જુનનાં છે.” તેમણે રથમાંથી ઊતરવા તલવાર અને ઢાલ ઉપાડી, પણ અર્જુને તેના ટુકડા કરી નાખ્યા.

દિવસ ઢળવા આવ્યો ત્યારે ભીષ્મ રથ પરથી પડ્યા. તેમનું શરીર બાણોથી એટલું ભરેલું હતું કે તે જમીનને અડ્યું નહીં; તેઓ બાણોની શય્યા પર સૂતા. આકાશમાં દેવોએ નમન કર્યું, અને બંને પક્ષે યુદ્ધ અટકી ગયું. ભીષ્મને પિતા શાંતનુ પાસેથી ઇચ્છામૃત્યુનું વરદાન મળ્યું હતું. એ દક્ષિણાયનનો સમય હતો, એટલે તેમણે ઉત્તરાયણ સુધી, એટલે કે સૂર્ય ઉત્તર તરફ વળે એ પવિત્ર સમય સુધી, પ્રાણ ટકાવી રાખવાનું નક્કી કર્યું.

કૌરવો અને પાંડવો બધા હાથ જોડીને તેમની આસપાસ ભેગા થયા. ભીષ્મે કહ્યું, “મારું માથું નીચે લટકે છે. મને ઓશીકું આપો.” રાજાઓ રેશમનાં નરમ ઓશીકાં લાવ્યા, પણ તેમણે ના પાડી. “અર્જુન, મને યોદ્ધાને શોભે એવું ઓશીકું આપ.” આંખમાં આંસુ સાથે અર્જુને પિતામહના માથાને ટેકો આપવા ત્રણ બાણ જમીનમાં માર્યાં. ભીષ્મ પ્રસન્ન થયા.

બીજે દિવસે સવારે ભીષ્મને તરસ લાગી. રાજાઓ ઠંડું પાણી અને સારું ભોજન લાવ્યા, પણ તેમણે કહ્યું, “હવે હું માણસોનાં સુખોથી પર છું.” અર્જુને તેમની બાજુમાં ધરતીમાં બાણ માર્યું, અને ચોખ્ખા, મીઠા પાણીની ધારા સીધી ભીષ્મના મુખમાં ઊછળી. ભીષ્મે અર્જુનનાં વખાણ કર્યાં અને દુર્યોધનને કહ્યું, “અર્જુનનું બળ જો. હજી સમય છે, સુલેહ કરી લે.” પણ દુર્યોધને ન સાંભળ્યું.

એ સાંજે કર્ણ એકલો આવ્યો અને ભીષ્મના પગે પડ્યો. “પિતામહ, હું રાધાનો પુત્ર, જેને તમે હંમેશાં નાપસંદ કરતા.” ભીષ્મે પિતાની જેમ એક હાથથી તેને ગળે લગાડ્યો. “હું જાણું છું કે તું રાધાનો નહીં, કુંતીનો પુત્ર છે. મેં તને કડવાં વચન ફક્ત તારું અભિમાન ઓછું કરવા કહ્યાં હતાં, દ્વેષથી નહીં. તારા ભાઈઓ સાથે જોડાઈ જા.” કર્ણે કહ્યું, “હું દુર્યોધનને છોડી ન શકું. મને લડવાની રજા આપો.” ભીષ્મે તેને રજા આપી અને આશીર્વાદ આપ્યા. કર્ણ પાછો ગયો, અને કૌરવોએ દ્રોણાચાર્યને નવા સેનાપતિ બનાવ્યા.