દ્રુપદનું અભિમાન અને લાક્ષાગૃહ

ગુરુદક્ષિણા: દ્રુપદને પકડ્યા

રાજકુમારોનું શિક્ષણ પૂરું થયું ત્યારે દ્રોણે તેમને ભેગા કરીને કહ્યું, “મારી ગુરુદક્ષિણાનો સમય આવ્યો છે. પાંચાલના રાજા દ્રુપદને યુદ્ધમાં પકડીને જીવતા મારી પાસે લાવો.” પહેલા જ દિવસે અર્જુને એકલાએ જે કામ કરવાનું વચન આપ્યું હતું, તે આ જ હતું.

રાજકુમારો રથો લઈને પાંચાલ તરફ નીકળ્યા. દુર્યોધન, કર્ણ, દુઃશાસન અને બીજા કૌરવો, દરેક યશ પોતે લેવા ઇચ્છતા હોવાથી, આગળ દોડી ગયા. અર્જુને દ્રોણને કહ્યું, “પહેલાં એમને પ્રયત્ન કરવા દો. એ પૂરું કરે પછી અમે કામ કરીશું.” કૌરવોએ નગર પર હુમલો કર્યો, પણ પાંચાલ સેના જોરથી લડી, અને નગરજનોએ પણ છાપરાં પરથી ઘા અને પથ્થરોનો વરસાદ કર્યો. કૌરવો હારીને ભાગી આવ્યા.

પછી પાંડવો આગળ વધ્યા. અર્જુને યુધિષ્ઠિરને પાછળ રહેવા કહ્યું. નકુલ અને સહદેવે અર્જુનના રથનાં પૈડાંની રક્ષા કરી, અને હાથમાં ગદા લઈને ભીમ કાળની જેમ સેનામાં ઘૂસી ગયા. અર્જુન દ્રુપદ સાથે સામસામે લડ્યા, તેમનું ધનુષ્ય તોડી નાખ્યું, કૂદીને તેમના રથ પર ચડી ગયા અને તેમને જીવતા પકડી લીધા. ભીમ હજુ પાંચાલ સેનાનો નાશ કરતા હતા, પણ અર્જુને તેમને રોક્યા: “દ્રુપદ કુરુઓના સંબંધી છે. તેમની પ્રજાને નુકસાન ન કરીએ. આપણે તો માત્ર તેમને ગુરુને સોંપવાના છે.”

દ્રુપદને દ્રોણ સામે લાવવામાં આવ્યા. દ્રોણે હસીને કહ્યું, “જીવની બીક ન રાખ; બ્રાહ્મણો ક્ષમાશીલ હોય છે. બાળપણમાં આપણે આશ્રમમાં સાથે રમ્યા હતા, અને હું તને ચાહતો હતો. તેં એક વાર કહ્યું હતું કે રાજાનો મિત્ર તો રાજા જ હોઈ શકે. હવે મેં તારું રાજ્ય જીતી લીધું છે. એમાંથી અડધું તને પાછું આપું છું, જેથી આપણે સરખા થઈએ અને ફરી મિત્રો બની શકીએ.” દ્રોણે અહિચ્છત્રા નગરવાળો ઉત્તરનો અડધો ભાગ રાખ્યો, અને દ્રુપદ કાંપિલ્યથી ચર્મણ્વતી નદી સુધીના દક્ષિણ ભાગ પર રાજ કરવા લાગ્યા.

દ્રુપદે વિનયથી જવાબ આપ્યો, “આપ જેવા મહાત્માને આ શોભે છે. મને હંમેશાં આપની મિત્રતા જોઈએ.” પણ મનમાં અપમાનની આગ સળગતી રહી. તેઓ જાણતા હતા કે દિવ્ય અસ્ત્રો ધરાવતા બ્રાહ્મણ દ્રોણને કોઈ સામાન્ય યોદ્ધો હરાવી ન શકે. તે દિવસથી તેઓ આશ્રમોમાં ભટકવા લાગ્યા — દ્રોણને હરાવી શકે એવો પુત્ર અને અર્જુનને લાયક દીકરી મેળવવાનો ઉપાય શોધતા.

યુવરાજ યુધિષ્ઠિર અને ઈર્ષ્યાળુ હૃદય

એક વર્ષ પછી રાજા ધૃતરાષ્ટ્રે યુધિષ્ઠિરની સ્થિરતા, ધીરજ, દયા અને પ્રામાણિકતાને લીધે તેમને યુવરાજ બનાવ્યા. યુધિષ્ઠિરની સજ્જનતાએ થોડા જ સમયમાં સૌનાં મન જીતી લીધાં. ભીમે બલરામ પાસેથી ગદાવિદ્યા વધુ શીખી, અને અર્જુન તથા તેમના ભાઈઓએ કુરુઓને હેરાન કરનારા રાજાઓ પર મોટા વિજય મેળવ્યા. પાંડવોની કીર્તિ બધે ફેલાઈ ગઈ.

શેરીઓ અને ચોકમાં લોકો કહેવા લાગ્યા, “ધૃતરાષ્ટ્ર અંધ હોવાથી પહેલાં તેમને રાજ્ય મળ્યું નહોતું; તો હવે તેઓ રાજા કેવી રીતે રહે? ભીષ્મે ક્યારેય રાજ ન કરવાની પ્રતિજ્ઞા લીધી છે. ચાલો, યુવાન, જ્ઞાની અને દયાળુ યુધિષ્ઠિરનો રાજ્યાભિષેક કરીએ, જે ભીષ્મ અને ધૃતરાષ્ટ્રનું સન્માન કરે છે.” ભત્રીજાઓનાં આવાં વખાણ સાંભળીને ધૃતરાષ્ટ્રનું મન વ્યાકુળ થઈ ગયું, અને રાત્રે તેમને ઊંઘ ન આવતી.

રાજાએ રાજનીતિની કુટિલ ચાલોમાં નિપુણ મંત્રી કણિકને બોલાવીને સલાહ માગી. કણિકે કહ્યું, “રાજન, રાજાએ પોતાની નબળાઈ છુપાવવી અને શત્રુની નબળાઈ પર નજર રાખવી. શત્રુ નબળો હોય કે તમારા વશમાં હોય ત્યારે તેને ઊભો થવા ન દેવો. મીઠું બોલવું, પણ યોગ્ય સમયે ઘા કરવો.” તેમણે એક ચાલાક શિયાળની વાર્તા કહી, જેણે પોતાના મિત્રોનો ઉપયોગ કરીને બધો શિકાર પોતે મેળવી લીધો. ધૃતરાષ્ટ્ર એ સાંભળીને વધુ અસ્વસ્થ બન્યા.

આ બાજુ દુર્યોધન, કર્ણ, શકુનિ અને દુઃશાસને ગુપ્ત રીતે મળીને યોજના ઘડી. દુર્યોધને પિતા પાસે જઈને કહ્યું, “પ્રજા યુધિષ્ઠિરને રાજા બનાવવા ઇચ્છે છે. તે રાજા બનશે તો તેના પછી તેના પુત્રો રાજ કરશે, અને અમારું કંઈ નહીં રહે. પાંડવોને થોડા સમય માટે વારણાવત નગરમાં મોકલી દો.” ધૃતરાષ્ટ્રે કહ્યું, “પાંડુ હંમેશાં મારા પ્રત્યે નિષ્ઠાવાન હતો, અને પ્રજા તથા વડીલો તેના પુત્રોને ચાહે છે.” પણ દુર્યોધને દલીલ કરી, “ભીષ્મ તટસ્થ રહેશે, દ્રોણ પોતાના પુત્ર અશ્વત્થામાનો પક્ષ લેશે, જે મારી સાથે છે, અને કૃપાચાર્ય તેમને અનુસરશે. માત્ર વિદુર જ પાંડવો સાથે છે, અને તેઓ એકલા કંઈ કરી શકશે નહીં.”

નબળા મનના રાજા માની ગયા. તેમણે મંત્રીઓ પાસે પાંડવોની હાજરીમાં વારણાવતનાં વખાણ કરાવ્યાં, કે ત્યાં ભગવાન શિવનો ભવ્ય ઉત્સવ થાય છે. પછી ધૃતરાષ્ટ્રે યુધિષ્ઠિરને કહ્યું, “માતા અને ભાઈઓ સાથે વારણાવત જાઓ અને થોડો સમય ત્યાં આનંદ કરો.” યુધિષ્ઠિર સમજી ગયા કે કંઈક ખોટું છે, પણ તેમણે જોયું કે રાજાની આજ્ઞા ટાળી શકાય તેમ નથી, એટલે તેઓ માની ગયા.

લાક્ષાગૃહ

દુર્યોધને પોતાના વિશ્વાસુ મંત્રી પુરોચનને ગુપ્ત રીતે બોલાવીને કહ્યું, “પાંડવો પહેલાં ઝટ વારણાવત પહોંચ. તેમના માટે શણ, રાળ, લાખ અને બીજી ઝટ સળગે તેવી વસ્તુઓથી સુંદર મહેલ બનાવ, અને દીવાલો પર ઘી, તેલ અને ચરબી ભેળવેલી માટીનું લીંપણ કર. તેને સુંદર રીતે સજાવ, જેથી કોઈને શંકા ન જાય. તેઓ નિર્ભય થઈને ત્યાં રહેતા હોય ત્યારે રાત્રે આગ લગાડજે, જેથી લોકો માને કે અકસ્માત થયો.” પુરોચન ઝડપી ગાડામાં ઉતાવળે નીકળી પડ્યો.

પાંડવો હસ્તિનાપુરથી નીકળ્યા ત્યારે ઘણા નગરજનો રાજાને દોષ દેતા ઉદાસ થઈને તેમની પાછળ ચાલ્યા. યુધિષ્ઠિરે પ્રેમથી તેમને પાછા વાળ્યા. જ્ઞાની વિદુર થોડે સુધી સાથે ચાલ્યા. પછી બીજું કોઈ ન સમજે એટલે તેમણે યુધિષ્ઠિર સાથે પરદેશી ભાષામાં વાત કરી: “લોખંડનું ન હોય તેવું શસ્ત્ર પણ શરીરનો નાશ કરી શકે; જે આ જાણે છે તેને કંઈ થતું નથી. વનને બાળતી આગ જમીનના દરમાં રહેતા જીવને બાળી શકતી નથી. જે શાહુડીની રીત જાણે છે તે બચી જાય છે. તારાઓથી દિશા ઓળખજે.” યુધિષ્ઠિરે કહ્યું, “હું સમજી ગયો.” પછી તેમણે માતાને આ ચેતવણી સમજાવી.

વારણાવતમાં લોકોએ પાંડવોનું ઉમળકાભેર સ્વાગત કર્યું. દસ દિવસ પછી પુરોચન તેમને નવા મહેલમાં લઈ ગયો, જેનું નામ તેણે “શિવ” એટલે કે મંગલમય રાખ્યું હતું — જોકે એ તો તેમના વિનાશ માટે હતો. અંદર પગ મૂકતાં જ યુધિષ્ઠિરને ઘી, ચરબી અને લાખની ગંધ આવી. તેમણે ધીમેથી ભીમને કહ્યું, “આપણા શત્રુઓએ આપણને બાળવા આ મહેલ બાંધ્યો છે. પણ જો આપણે અત્યારે ભાગી જઈએ, તો દુર્યોધન આપણને મારવાનો બીજો રસ્તો શોધશે. અહીં જ રહીએ, સાવધ રહીએ, અને જાણે કંઈ શંકા ન હોય એવો દેખાવ કરીએ.”

થોડા સમયમાં એક માણસ તેમની પાસે આવીને બોલ્યો, “હું વિદુરે મોકલેલો કુશળ ખાણિયો છું.” નિશાની તરીકે તેણે વિદુરે પરદેશી ભાષામાં કહેલા ગુપ્ત શબ્દો ફરી કહ્યા. તેણે કહ્યું, “પુરોચન કૃષ્ણ પક્ષની ચૌદશની રાત્રે મહેલને આગ લગાડશે.” ગુપ્ત રીતે કામ કરીને ખાણિયાએ મહેલની વચ્ચેથી એક મોટી સુરંગ ખોદી, જેનું મોં ઢાંકીને જમીન સાથે સપાટ કરી દીધું, જેથી કોઈ જોઈ ન શકે.

આખું એક વર્ષ પાંડવો એ મહેલમાં રહ્યા. દિવસે તેઓ આસપાસનાં વનોમાં શિકારે જતા અને દરેક રસ્તો ઓળખી લેતા, જેથી રાત્રે પણ ભાગી શકાય. પુરોચન દરવાજે જ રહીને તેમના પર નજર રાખતો, અને તેને પાકી ખાતરી થઈ ગઈ કે તેઓ તેના પર પૂરો વિશ્વાસ કરે છે. ત્યારે યુધિષ્ઠિરે કહ્યું, “પુરોચન હવે માને છે કે આપણને કંઈ શંકા નથી. ભાગી નીકળવાનો આ જ સમય છે.”

રાત્રે લાગેલી આગ

એક સાંજે કુંતીએ ભોજન સમારંભ રાખ્યો અને ઘણા બ્રાહ્મણોને જમાડ્યા. આવેલા લોકોમાં ભોજનની શોધમાં આવેલી એક નિષાદ સ્ત્રી પોતાના પાંચ પુત્રો સાથે હતી. તેઓ ખાઈ-પીને, વિધિના લેખ મુજબ, મહેલમાં જ મડદાંની જેમ ગાઢ ઊંઘમાં સૂઈ ગયાં. મોડી રાત્રે, બધા સૂતા હતા ત્યારે, ભીમે પહેલાં પુરોચન સૂતો હતો તે ઓરડામાં, પછી દરવાજે, અને પછી આખા મહેલની ચારે બાજુ આગ લગાડી. લાક્ષાગૃહ તરત ભડકે બળવા લાગ્યું. પાંચે ભાઈઓ અને માતા સુરંગમાં ઊતરીને બચી નીકળ્યાં.

પુરોચન પોતે તૈયાર કરેલી આગમાં જ મૃત્યુ પામ્યો. નગરજનો દોડી આવ્યા અને આખી રાત મહેલને બળતો જોતા કહેતા રહ્યા, “દુષ્ટ દુર્યોધને નિર્દોષ પાંડવોને બાળવા આ બંધાવ્યું હતું! આ થવા દેનાર ધૃતરાષ્ટ્રને ધિક્કાર છે.” સવારે રાખમાંથી તેમને નિષાદ સ્ત્રી અને તેના પાંચ પુત્રોના મૃતદેહ મળ્યા, અને તેમણે માની લીધું કે કુંતી અને પાંડવો મૃત્યુ પામ્યાં છે.

સુરંગમાંથી બહાર નીકળ્યા ત્યારે અંધારામાં પાંડવો થાકેલા અને ભયભીત હતા. ભીમે માતાને ખભે બેસાડ્યાં, નકુલ-સહદેવને કેડે લીધા, અને યુધિષ્ઠિર-અર્જુનના હાથ પકડ્યા. તેઓ એટલી ઝડપથી વનમાંથી ચાલ્યા કે તેમના પસાર થતાં વૃક્ષો નમી જતાં. ગંગાકિનારે વિદુરનો એક વિશ્વાસુ માણસ નાવ લઈને રાહ જોતો હતો. તેણે વિદુરની ગુપ્ત નિશાની આપીને કહ્યું, “વિદુર આશીર્વાદ મોકલે છે: તમે કર્ણ, દુર્યોધન અને શકુનિને હરાવશો.” એ જ રાત્રે તેણે તેમને નદી પાર કરાવી.

સમાચાર હસ્તિનાપુર પહોંચ્યા ત્યારે ધૃતરાષ્ટ્ર રડ્યા અને આખું નગર શોકમાં ડૂબી ગયું. રાજા અને તેમના પુત્રોએ મૃતકો માટે જલાંજલિ આપી, અને ભીષ્મ ખૂબ દુઃખી થયા. વિદુરે પણ શોક દેખાડ્યો, પણ તેમને ઓછું દુઃખ થયું, કારણ કે માત્ર તેઓ જ જાણતા હતા કે પાંડવો જીવતા છે.

હિડિંબ અને હિડિંબા

પાંડવો ઘનઘોર વનમાંથી દક્ષિણ તરફ ચાલ્યા. આખરે તરસ અને થાકથી લોથપોથ થઈને કુંતી અને ચારે ભાઈઓ એક મોટા વડના ઝાડ નીચે સૂઈ ગયાં. ભીમ પાણી શોધવા ગયા, એક સરોવરમાં પોતાનું ઉપરણું પલાળીને પાણી લઈ આવ્યા. માતા અને ભાઈઓને ખુલ્લી જમીન પર સૂતેલાં જોઈને તેમનું હૃદય દુઃખથી ભરાઈ ગયું, અને તેઓ આખી રાત તેમની ચોકી કરતા બેઠા રહ્યા.

પાસે જ એક શાલના ઝાડ પર હિડિંબ નામનો માણસખાઉ રાક્ષસ પોતાની બહેન હિડિંબા સાથે રહેતો હતો. માણસોની ગંધ આવતાં હિડિંબે બહેનને તેમને ભોજન માટે લઈ આવવા મોકલી. પણ હિડિંબાએ ભીમને જોયા અને પહેલી નજરે જ તેમના પ્રેમમાં પડી ગઈ. તેણે સુંદર સ્ત્રીનું રૂપ લીધું અને કહ્યું, “મારો ભાઈ તમને બધાને ખાઈ જવા માગે છે. મારી સાથે લગ્ન કરો, તો હું તમને આકાશમાર્ગે દૂર લઈ જઈશ.” ભીમે કહ્યું, “હું મારી સૂતેલી માતા અને ભાઈઓને રાક્ષસના ભરોસે ક્યારેય નહીં છોડું.”

હિડિંબ અધીરો થઈને જાતે આવ્યો. બહેનને માનવરૂપમાં જોઈને તે તેના પર ભડકી ઊઠ્યો. ભીમે કહ્યું, “સ્ત્રીને નુકસાન ન કર. મારી સાથે લડ!” અવાજથી બીજા જાગી ન જાય એટલે તેઓ હિડિંબને ઘસડીને દૂર લઈ ગયા. છતાં ભયંકર લડાઈના અવાજથી બધા જાગી ગયા. અર્જુને બૂમ પાડી, “ભાઈ, સવાર પહેલાં એને પૂરો કરો, કારણ કે સંધ્યાકાળે રાક્ષસોનું બળ વધે છે.” ભીમે હિડિંબને ઊંચો ઉપાડ્યો, ગોળ ગોળ ફેરવ્યો અને મારી નાખ્યો.

ભીમ હિડિંબા પર પણ ગુસ્સે થયા, પણ યુધિષ્ઠિરે તેમને રોક્યા: “ગુસ્સામાં પણ ક્યારેય સ્ત્રીને ન મારવી.” હિડિંબાએ કુંતી સામે હાથ જોડીને કહ્યું, “માતા, આપના પુત્ર માટે મેં મારો ભાઈ અને મારા લોકો છોડ્યા છે. મને તેમની સાથે લગ્ન કરવા દો.” યુધિષ્ઠિરે એક શરત સાથે સંમતિ આપી: “ભીમ દિવસે તારી સાથે રહી શકે, પણ દરરોજ સૂર્યાસ્ત પહેલાં તેમણે અમારી પાસે પાછા આવવું.” ભીમે ઉમેર્યું, “પુત્રનો જન્મ થાય ત્યાં સુધી જ હું તારી સાથે રહીશ.”

સમય જતાં એક પુત્ર જન્મ્યો, જે તરત જ બળવાન યુવાન બની ગયો. તેનું માથું ઘડા (ઘટ) જેવું સુંવાળું અને વાળ વગરનું (ઉત્કચ) હોવાથી તેનું નામ ઘટોત્કચ પડ્યું. તેણે વડીલોને પ્રણામ કરીને વચન આપ્યું, “જ્યારે પણ મારી જરૂર પડે, મને યાદ કરજો, હું આવી પહોંચીશ.” પછી તે માતા સાથે ઉત્તર તરફ ગયો, અને પાંડવોએ પોતાની યાત્રા આગળ વધારી.

એકચક્રા અને બકાસુર

મૃગચર્મ અને વલ્કલ પહેરીને, માથે જટા રાખીને, પાંડવો ઘણા પ્રદેશોમાંથી પસાર થયા. ત્યારે તેમના દાદા મહર્ષિ વેદ વ્યાસ તેમની સામે પ્રગટ થયા. તેમણે કુંતીને આશ્વાસન આપ્યું, “દુઃખી ન થાઓ. સારો સમય આવશે.” તેઓ તેમને એકચક્રા નગરમાં લઈ ગયા અને એક બ્રાહ્મણના ઘરમાં રાખીને કહ્યું, “અહીં મારી રાહ જોજો.” ત્યાં તેઓ ગરીબ બ્રાહ્મણો તરીકે રહેતા અને રોજ ભિક્ષા માગતા. કુંતી ભોજનના બે ભાગ કરતાં: અડધો ભાગ ભીમ માટે, અને બાકીનો અડધો બીજા બધા માટે.

એક દિવસ ભીમ કુંતી સાથે ઘરે હતા, ત્યારે બ્રાહ્મણ પરિવારમાંથી જોરથી રડવાનો અવાજ આવ્યો. બ્રાહ્મણ રડતા હતા, તેમની પત્ની પોતાનો જીવ આપવા તૈયાર હતી, અને તેમની દીકરી પોતાનો. તેમના નાના દીકરાએ ઘાસનું એક તણખલું ઉપાડીને કહ્યું, “રડો નહીં! હું આનાથી રાક્ષસને મારી નાખીશ!” કુંતી અંદર ગયાં અને શું થયું તે પૂછ્યું.

બ્રાહ્મણે સમજાવ્યું, “આ નગર પાસે બક નામનો એક બળવાન રાક્ષસ રહે છે. ઘણાં વર્ષોથી તે વારાફરતી દરેક ઘર પાસેથી એક ગાડું ભરીને ભાત, બે પાડા અને એક માણસ ખાવા માટે માગે છે. અમારો રાજા અમારી રક્ષા કરતો નથી. આજે અમારો વારો છે, અને અમારામાંથી એકે જવું પડશે.” કુંતીએ કહ્યું, “ડરશો નહીં. મારે પાંચ પુત્રો છે. એમાંથી એક રાક્ષસ પાસે ભોજન લઈ જશે.” બ્રાહ્મણે ના પાડી: “હું મારા મહેમાનને મારા માટે મરવા ન દઈ શકું.” કુંતીએ કહ્યું, “મારો પુત્ર ખૂબ બળવાન છે અને એક શક્તિશાળી મંત્ર જાણે છે. તેણે પહેલાં પણ રાક્ષસોને માર્યા છે. બસ, કોઈને કહેશો નહીં, નહીં તો લોકો મંત્ર શીખવા તેને હેરાન કરશે.”

યુધિષ્ઠિર પાછા આવ્યા ત્યારે ગભરાઈ ગયા: “માતા, આપ ભીમને આવા ભયમાં કેમ મોકલો છો?” કુંતીએ જવાબ આપ્યો, “આપણે આ બ્રાહ્મણના ઘરમાં સુખેથી રહ્યા છીએ; તેમના ઉપકારનો બદલો વાળવો આપણી ફરજ છે. બ્રાહ્મણની રક્ષા કરવી ક્ષત્રિયનો સૌથી મોટો ધર્મ છે. અને હું ભીમનું બળ જાણું છું: તેણે હિડિંબને માર્યો, અને નાનપણમાં મારા ખોળામાંથી પડ્યો ત્યારે એ નહીં, પથ્થર તૂટ્યો હતો.” યુધિષ્ઠિર માની ગયા.

બીજે દિવસે સવારે ભીમ ભોજનનું ગાડું લઈને વનમાં ગયા, બેસીને જાતે જ જમવા લાગ્યા અને બકના નામની બૂમો પાડવા લાગ્યા. રાક્ષસ ક્રોધથી ધૂંઆપૂંઆ થઈને આવ્યો અને બંને મુઠ્ઠીથી ભીમની પીઠ પર પ્રહાર કર્યો, પણ ભીમ જમતા જ રહ્યા. પછી બકે એક ઝાડ ઉખાડ્યું, અને જમવાનું પૂરું કરીને ભીમે હસતાં હસતાં સામનો કર્યો. આખરે ભીમે તેને જમીન પર દબાવી ઘૂંટણથી તેની કમર તોડી નાખી, અને બક મૃત્યુ પામ્યો. તેના ગભરાયેલા સાથીઓ બહાર આવ્યા, અને ભીમે તેમની પાસે વચન લીધું કે હવે ક્યારેય માણસોને નહીં મારે.

ભીમે બકનો મૃતદેહ નગરના દરવાજે મૂકી દીધો અને ચૂપચાપ ઘરે પાછા આવ્યા. સવારે નગરજનો આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા અને જેનો વારો હતો તે બ્રાહ્મણને પૂછવા લાગ્યા. તેમણે માત્ર એટલું કહ્યું, “મંત્ર જાણનારા એક મહાન બ્રાહ્મણે અમારા પર દયા કરી અને મારી જગ્યાએ ગયા.” આખા નગરે ઉત્સવ મનાવ્યો, અને પાંડવોનું રહસ્ય સચવાઈ રહ્યું.

અગ્નિમાંથી જન્મ

થોડા સમય પછી એક બ્રાહ્મણ મુસાફર એ ઘરમાં રોકાયા અને દૂર દૂરના પ્રદેશોની ઘણી વાતો કહી. પાંડવોએ પાંચાલ વિશે પૂછ્યું, ત્યારે તેમણે કહ્યું કે દ્રુપદે કેવી રીતે અડધું રાજ્ય દ્રોણને ગુમાવ્યું, અને દ્રોણને હરાવી શકે એવો પુત્ર મેળવવાનો ઉપાય શોધતા તેઓ કેવી રીતે ભટક્યા.

દ્રુપદ યાજ અને ઉપયાજ નામના બે વિદ્વાન બ્રાહ્મણ ભાઈઓ પાસે પહોંચ્યા. તેમણે નાના ભાઈ ઉપયાજની આખું વર્ષ સેવા કરી, પણ ઉપયાજે ના પાડી અને તેમને મોટા ભાઈ પાસે મોકલ્યા. યાજ ઉપયાજની મદદથી યજ્ઞ કરવા તૈયાર થયા, અને દ્રુપદે તેમને મોટી દક્ષિણા આપી. યજ્ઞ પૂરો થયો અને આહુતિ અગ્નિમાં અપાઈ, ત્યારે જ્વાળાઓમાંથી અગ્નિ જેવો તેજસ્વી એક યુવાન યોદ્ધો પ્રગટ થયો — માથે મુગટ, શરીરે કવચ, હાથમાં તલવાર અને ધનુષ્ય. તે મોટી ગર્જના સાથે રથ પર ચડ્યો, અને આકાશવાણી થઈ, “આ રાજકુમાર દ્રોણનો વધ કરવા અને પાંચાલોનું દુઃખ દૂર કરવા જન્મ્યો છે.” તેનું નામ ધૃષ્ટદ્યુમ્ન પડ્યું.

પછી વેદીની વચ્ચેથી એક યુવતી પ્રગટ થઈ — શ્યામ અને સુંદર, કમળની પાંખડી જેવી આંખોવાળી, અને તેના શરીરમાંથી નીલકમળ જેવી સુગંધ દૂર દૂર સુધી ફેલાતી હતી. આકાશવાણીએ કહ્યું, “સ્ત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ આ કૃષ્ણા ક્ષત્રિયોના વિનાશનું કારણ બનશે અને દેવોનું કાર્ય પૂરું કરશે. તેને લીધે કૌરવોને મોટો ભય આવશે.” શ્યામ વર્ણને લીધે તેનું નામ કૃષ્ણા પડ્યું; દ્રુપદની દીકરી હોવાથી તે દ્રૌપદી અને પાંચાલની રાજકુમારી હોવાથી પાંચાલી કહેવાઈ. દ્રુપદની રાણીએ પ્રાર્થના કરી કે આ બાળકો તેમના સિવાય બીજી કોઈ માતાને ન જાણે, અને યાજે તેમની ઇચ્છાને આશીર્વાદ આપ્યા.

બ્રાહ્મણે ઉમેર્યું, “દ્રોણ જાણતા હતા કે ધૃષ્ટદ્યુમ્ન તેમને મારવા જન્મ્યો છે. છતાં તેમણે એ છોકરાને પોતાના ઘરે રાખીને બધી શસ્ત્રવિદ્યા શીખવી, કારણ કે તેઓ જાણતા હતા કે ભાગ્યમાંથી કોઈ છટકી શકતું નથી.” છેલ્લે તેમણે કહ્યું, “હવે રાજા દ્રુપદે પોતાની દીકરી દ્રૌપદીના સ્વયંવરની જાહેરાત કરી છે.” આ સાંભળીને પાંડવો બેચેન થઈ ગયા.

કુંતીએ તેમની ઉત્સુકતા જોઈને કહ્યું, “આપણે એકચક્રામાં ઘણું રહ્યા, અને અહીં ભિક્ષા પણ ઓછી થતી જાય છે. ચાલો, પાંચાલ જઈએ.” એ જ વખતે મહર્ષિ વેદ વ્યાસ ફરી આવ્યા. તેમણે કહ્યું કે દ્રૌપદી તેમની પત્ની બનવાની છે, અને યાત્રા માટે આશીર્વાદ આપ્યા. એટલે પાંડવોએ દયાળુ યજમાનને પ્રણામ કર્યા અને બ્રાહ્મણના વેશમાં જ પાંચાલ જવા નીકળી પડ્યા.