દ્રૌપદી

પવિત્ર અગ્નિમાંથી જન્મ

વર્ષો પહેલાં કુરુ રાજકુમારોએ ગુરુદક્ષિણા રૂપે રાજા દ્રુપદને હરાવ્યા હતા, અને દ્રોણાચાર્યે તેમનું અડધું રાજ્ય લઈ લીધું હતું. દ્રુપદ આ અપમાન ભૂલી શક્યા નહીં; તેઓ એવો પુત્ર ઇચ્છતા હતા જે એક દિવસ દ્રોણનો વધ કરે. યાજ અને ઉપયાજ નામના બે વિદ્વાન બ્રાહ્મણ ભાઈઓની મદદથી તેમણે મોટો યજ્ઞ કર્યો.

જ્વાળાઓમાંથી ચમકતું કવચ પહેરેલો, હાથમાં ધનુષ્ય લીધેલો એક યુવાન યોદ્ધો પ્રગટ થયો. એ હતા ધૃષ્ટદ્યુમ્ન. પછી વેદીની વચ્ચેથી એક અદ્ભુત સુંદર યુવતી પ્રગટ થયાં. તેમનો વર્ણ શ્યામ હતો, આંખો કમળની પાંખડી જેવી, વાળ લાંબા અને વાંકડિયા, અને તેમની આસપાસ નીલકમળ જેવી સુગંધ ફેલાતી હતી. આકાશવાણી થઈ કે આ શ્રેષ્ઠ નારી દેવોનું કાર્ય પૂરું કરશે, અને તેમના કારણે ઘણા ક્ષત્રિયોનો નાશ થશે.

શ્યામ વર્ણને કારણે તેમનું નામ કૃષ્ણા પડ્યું. દ્રુપદનાં પુત્રી હોવાથી તેઓ દ્રૌપદી, પાંચાલનાં રાજકુમારી હોવાથી પાંચાલી, અને દ્રુપદનું બીજું નામ યજ્ઞસેન હોવાથી યાજ્ઞસેની કહેવાયાં. વેદ વ્યાસ તેમનું સાચું સ્વરૂપ પણ બતાવે છે: તેઓ શ્રી એટલે કે ભાગ્યની દેવીનો અંશ હતાં, જે માતાના ગર્ભમાંથી નહીં પણ પવિત્ર વેદીમાંથી આ જગતમાં આવ્યાં.

સ્વયંવર અને પાંચ પતિ

દ્રુપદ હંમેશાં ઇચ્છતા હતા કે પોતાની પુત્રી અર્જુનને પરણે, જોકે તેમણે સાંભળ્યું હતું કે વારણાવતની આગમાં પાંડવો મૃત્યુ પામ્યા છે. એટલે તેમણે ખૂબ કઠણ ધનુષ્ય બનાવડાવ્યું અને ઊંચે આકાશમાં, એક ફરતા યંત્રની ઉપર નિશાન ગોઠવ્યું. જે આ ધનુષ્ય ચડાવીને યંત્રના છિદ્રમાંથી પાંચ બાણ વડે નિશાન વીંધે, તે જ દ્રૌપદીને જીતે.

દેશદેશથી રાજાઓ આવ્યા — દુર્યોધન, શિશુપાલ, જરાસંધ અને શલ્ય જેવા — પણ કોઈ ધનુષ્ય ચડાવી પણ શક્યું નહીં. ત્યારે બ્રાહ્મણોની વચ્ચેથી એક યુવાન ઊભો થયો. એ અર્જુન હતા, જે ભાઈઓ સાથે છૂપા વેશમાં રહેતા હતા. તેમણે ક્ષણમાં ધનુષ્ય ચડાવ્યું અને નિશાન પાડી દીધું. દ્રૌપદીએ આગળ આવીને તેમને વરમાળા પહેરાવી.

એક બ્રાહ્મણ રાજકુમારીને જીતી જાય એ રાજાઓને ગમ્યું નહીં, અને તેમણે હુમલો કર્યો. ભીમે એક ઝાડ ઉખાડીને ગદાની જેમ પકડ્યું, અને ભીમ-અર્જુને મળીને તેમને પાછા હટાવ્યા. ત્યાં હાજર શ્રીકૃષ્ણે પાંડવોને ઓળખી લીધા અને રાજાઓને સમજાવીને રોક્યા કે રાજકુમારી ન્યાયથી જીતાઈ છે.

ભાઈઓ દ્રૌપદીને જ્યાં રહેતા હતા તે કુંભારના ઘરે લાવ્યા અને બહારથી કહ્યું કે આજની ભિક્ષા લાવ્યા છીએ. કુંતીએ જોયા વગર જવાબ આપ્યો, “બધા મળીને ભોગવો.” રાજકુમારીને જોઈને તેઓ ખૂબ વ્યથિત થયાં, કારણ કે માતાનું વચન ખોટું ન પડવું જોઈએ. યુધિષ્ઠિરને યાદ આવ્યું કે વેદ વ્યાસે આ કન્યા વિશે પહેલેથી કહ્યું હતું, અને બધા ભાઈઓનાં મન તેમનામાં લાગ્યાં છે એ જોઈને તેમણે નક્કી કર્યું કે દ્રૌપદી પાંચેયનાં પત્ની બનશે.

રાજા દ્રુપદ આઘાત પામ્યા, કારણ કે આ તેમના જાણીતા રિવાજની વિરુદ્ધ હતું. ત્યારે વેદ વ્યાસે સમજાવ્યું. પાછલા જન્મમાં દ્રૌપદી એક ઋષિની પુત્રી હતાં; ગુણવાન પતિ માટે તેમણે ભગવાન શિવની પ્રાર્થના કરી અને પાંચ વાર માગ્યું, એટલે શિવે તેમને આવતા જન્મમાં પાંચ પતિનું વરદાન આપ્યું. વ્યાસે દ્રુપદને દિવ્ય દૃષ્ટિ આપી, જેથી તેઓ જોઈ શક્યા કે આ ભાઈઓ દિવ્ય આત્માઓ છે. સંતોષ પામીને દ્રુપદ સંમત થયા, અને દ્રૌપદીનાં લગ્ન એક પછી એક દિવસે ક્રમશઃ પાંચેય ભાઈઓ સાથે થયાં. સમય જતાં દરેકથી તેમને એક પુત્ર થયો: પ્રતિવિંધ્ય, સુતસોમ, શ્રુતકર્મા, શતાનીક અને શ્રુતસેન.

ઇન્દ્રપ્રસ્થનાં મહારાણી

ધૃતરાષ્ટ્રે પાંડવોને ખાંડવપ્રસ્થની જંગલી ભૂમિ આપી, અને ત્યાં તેમણે ભવ્ય નગર ઇન્દ્રપ્રસ્થ વસાવ્યું, જેનાં મહારાણી દ્રૌપદી બન્યાં. ભાઈઓમાં એકતા રહે એ માટે નારદ મુનિએ સુંદ અને ઉપસુંદ નામના બે અસુર ભાઈઓની કથા કહી, જેઓ એક સ્ત્રી માટે એકબીજાનો નાશ કરી બેઠા. એટલે પાંડવોએ નિયમ બનાવ્યો: દ્રૌપદી એક ભાઈ સાથે હોય ત્યારે બીજો ભાઈ ત્યાં ન જાય, અને જે નિયમ તોડે તે બાર વર્ષ વનમાં રહે.

એક બ્રાહ્મણની ગાયો બચાવવા શસ્ત્ર લેવા માટે અર્જુને નિયમ તોડ્યો અને બાર વર્ષ માટે ચાલી નીકળ્યા. એ પ્રવાસમાં તેમણે શ્રીકૃષ્ણનાં બહેન સુભદ્રા સાથે લગ્ન કર્યાં. પાછા આવીને તેમણે સુભદ્રાને ગોવાળણના સાદા વેશમાં પહેલાં દ્રૌપદી પાસે મોકલ્યાં. દ્રૌપદીએ પહેલાં મીઠા રીસથી અર્જુનને ટોણો માર્યો, પણ સુભદ્રાએ નમીને પોતાને દ્રૌપદીની દાસી કહી ત્યારે દ્રૌપદીએ પ્રેમથી તેમને ભેટીને આશીર્વાદ આપ્યા.

દ્રૌપદીના પાંચ પુત્રો અને સુભદ્રાનો પુત્ર અભિમન્યુ ઇન્દ્રપ્રસ્થમાં સાથે મોટા થયા. મહાન રાજસૂય યજ્ઞમાં દ્રૌપદી સમ્રાટનાં સન્માનિત મહારાણી તરીકે યુધિષ્ઠિરની બાજુમાં બેઠાં. પણ આ વૈભવ અને મહેલના ચમત્કારો જોઈને દુર્યોધનના મનમાં ઈર્ષ્યા જાગી, અને મામા શકુનિ સાથે મળીને તેણે બધું છીનવી લેવાની યોજના ઘડવા માંડી.

દ્યૂતસભા અને દ્રૌપદીનો પ્રશ્ન

શકુનિએ હસ્તિનાપુરમાં યુધિષ્ઠિરને જુગાર રમવા બોલાવ્યા અને કપટથી દાવ પર દાવ જીતતો ગયો. યુધિષ્ઠિર પોતાનું ધન, રાજ્ય, ચારેય ભાઈઓ અને છેવટે પોતાની જાતને પણ હારી ગયા. ત્યારે શકુનિએ કહ્યું, “હજી એક દાવ બાકી છે — તમારાં રાણી.” યુધિષ્ઠિરે દ્રૌપદીને દાવ પર મૂક્યાં અને તેમને પણ હારી ગયા. વડીલો ચૂપચાપ બેસી રહ્યા.

દુર્યોધને પ્રાતિકામી નામના સેવકને દ્રૌપદીને દાસી તરીકે સભામાં લાવવા મોકલ્યો. દ્રૌપદી પોતાના ઓરડામાં હતાં, અસ્વસ્થ હતાં અને એક જ વસ્ત્ર પહેર્યું હતું. આવવાને બદલે તેમણે પ્રશ્ન મોકલ્યો: “રાજાને પૂછો કે તેઓ પહેલાં કોને હાર્યા — પોતાને કે મને?” ત્યારે દુર્યોધને પોતાના ભાઈ દુઃશાસનને મોકલ્યો, જે તેમના લાંબા વાળ પકડીને તેમને સભામાં ઘસડી લાવ્યો.

બધા કુરુ વડીલો સામે દ્રૌપદીએ ફરી પૂછ્યું: જો યુધિષ્ઠિર પહેલાં પોતાને હારી ગયા હતા, તો તેમને મને દાવ પર મૂકવાનો શો અધિકાર હતો? ભીષ્મે કહ્યું કે ધર્મની ગતિ સૂક્ષ્મ છે, અને તેઓ નિર્ણય કરી શકતા નથી. માત્ર દુર્યોધનના નાના ભાઈ વિકર્ણે ખુલ્લેઆમ કહ્યું કે દ્રૌપદી ન્યાયથી જીતાયાં નથી, અને વિદુરે પણ તેમનો પક્ષ લીધો. પણ કર્ણે તેમની મશ્કરી કરી અને દુઃશાસનને કહ્યું કે પાંડવોનાં ઉપરનાં વસ્ત્રો અને દ્રૌપદીનું વસ્ત્ર ઉતારી લે.

દુઃશાસન વસ્ત્ર ખેંચવા લાગ્યો ત્યારે દ્રૌપદીએ પૂરા હૃદયથી શ્રીકૃષ્ણને — ગોવિંદ, દ્વારકાવાસીને — પોકાર કર્યો. પ્રભુકૃપાથી જેટલી વાર વસ્ત્ર ખેંચાતું, તેટલી વાર તેવું જ બીજું વસ્ત્ર પ્રગટ થતું. વસ્ત્રોનો ઢગલો થઈ ગયો, અને દુઃશાસન થાકીને શરમાઈને બેસી ગયો. ગુસ્સાથી ધ્રૂજતા ભીમે સૌની સામે પ્રતિજ્ઞા લીધી કે એક દિવસ તેઓ દુર્યોધનની જાંઘ તોડશે અને યુદ્ધમાં દુઃશાસનનો વધ કરશે.

ત્યારે શિયાળો રડવા લાગ્યાં અને અપશુકન થવા લાગ્યા. ગભરાયેલા ધૃતરાષ્ટ્રે દ્રૌપદીને વરદાન માગવા કહ્યું. પહેલા વરદાનમાં તેમણે યુધિષ્ઠિરની મુક્તિ માગી, જેથી તેમના પુત્રને કોઈ દાસનો પુત્ર ન કહે. બીજા વરદાનમાં તેમણે બાકીના ચાર ભાઈઓની તેમનાં શસ્ત્રો અને રથ સાથે મુક્તિ માગી. ત્રીજું વરદાન આપવા માંડ્યું ત્યારે તેમણે ના પાડી, કહ્યું કે ક્ષત્રિય સ્ત્રીએ બે જ વરદાન માગવાં જોઈએ. કર્ણે પણ સ્વીકાર્યું કે દુઃખના સાગરમાં ડૂબતા પાંડવો માટે દ્રૌપદી હોડી બન્યાં.

વનમાં બાર વર્ષ

થોડા સમયમાં યુધિષ્ઠિરને ફરી જુગાર રમવા બોલાવાયા, અને તેઓ ફરી હાર્યા. હવે પાંડવોએ બાર વર્ષ વનમાં અને તેરમું વર્ષ છૂપા વેશમાં રહેવાનું હતું. દ્રૌપદી તેમની સાથે ગયાં; છૂટા વાળે, મોં ઢાંકીને જતાં તેમણે કહ્યું કે એક દિવસ જેમણે મારું અપમાન કર્યું છે તેમની પત્નીઓ પણ આમ જ રડશે. વનમાં સૂર્યદેવે યુધિષ્ઠિરને એક પાત્ર આપ્યું, જેમાંથી રોજ દ્રૌપદી પોતે જમી લે ત્યાં સુધી ભોજન મળતું રહેતું.

કામ્યક વનમાં શ્રીકૃષ્ણ મળવા આવ્યા ત્યારે દ્રૌપદીએ પોતાનું દુઃખ ઠાલવ્યું. તેમણે પૂછ્યું કે હું રાણી, કુરુકુળની પુત્રવધૂ અને કૃષ્ણની સખી હોવા છતાં, પતિઓ ચૂપ બેઠા હતા ત્યારે મને સભામાં કેમ ઘસડી જવાઈ? તેમને લાગતું હતું કે તેમનું કોઈ જ નથી. શ્રીકૃષ્ણે વચન આપ્યું કે જેમણે તમારું અપમાન કર્યું છે તેમની પત્નીઓ એક દિવસ રડશે, અને આકાશ તૂટી પડે તોપણ મારું વચન મિથ્યા નહીં થાય.

દ્રૌપદી ઘણી વાર યુધિષ્ઠિર સાથે ધર્મની ચર્ચા કરતાં. પ્રહ્લાદે પોતાના પૌત્ર બલિને આપેલો ઉપદેશ યાદ કરાવીને — કે ક્ષમાનો પણ સમય હોય છે અને પરાક્રમનો પણ — તેમણે યુધિષ્ઠિરને પોતાનું બળ વાપરવા કહ્યું. યુધિષ્ઠિરે જવાબ આપ્યો કે ક્ષમા સૌથી મોટું બળ છે, અને ધર્મ ફળની આશા વગર પાળવો જોઈએ. દ્રૌપદી સંમત થયાં કે ધર્મ પર ક્યારેય શંકા ન કરવી, પણ આગ્રહ રાખ્યો કે માણસે પુરુષાર્થ પણ કરવો જોઈએ, કારણ કે હાથ જોડીને બેસી રહેવાથી કંઈ મળતું નથી.

એક વાર દ્રૌપદી જમી રહ્યાં પછી, જ્યારે પાત્રમાંથી વધુ ભોજન મળી શકે તેમ ન હતું, ત્યારે દુર્વાસા ઋષિ હજારો શિષ્યો સાથે આવી પહોંચ્યા. તેમના શાપના ડરથી દ્રૌપદીએ શ્રીકૃષ્ણની પ્રાર્થના કરી. શ્રીકૃષ્ણ આવ્યા અને પાત્રમાં ચોંટેલું શાકનું એક પાંદડું ખાધું, અને નદીમાં સ્નાન કરતા ઋષિઓને અચાનક એવી તૃપ્તિ થઈ કે તેઓ ચૂપચાપ ચાલ્યા ગયા. બીજી વાર શ્રીકૃષ્ણનાં રાણી સત્યભામાએ પૂછ્યું કે કયા મંત્રથી તમારા પાંચેય પતિ તમને આટલા વશ છે? દ્રૌપદીએ કહ્યું કે કોઈ મંત્ર નથી: હું નમ્રતાથી સેવા કરું છું, વહેલી ઊઠું છું, વડીલોનો આદર કરું છું, અને ઘર તથા ખજાનાનો હિસાબ જાતે રાખું છું.

ગંધમાદન પર્વત તરફ જતાં તોફાનમાં દ્રૌપદી બેભાન થઈ ગયાં, અને ભીમે પોતાના પુત્ર ઘટોત્કચને યાદ કર્યો, જે તેમને આકાશમાર્ગે ઉપાડી ગયો. ત્યાં પવન તેમના માટે સુગંધિત સૌગંધિક કમળ લઈ આવ્યો, અને તેમની ઇચ્છાથી ભીમ વધુ ફૂલ લેવા ગયા, ને રસ્તામાં તેમને હનુમાનજી મળ્યા. પછી કામ્યક વનમાં, ભાઈઓ શિકારે ગયા હતા ત્યારે, દુર્યોધનની બહેનના પતિ રાજા જયદ્રથે દ્રૌપદીને ઉપાડી જવાનો પ્રયાસ કર્યો. દ્રૌપદીએ તેને ધક્કો મારીને પાડી દીધો, પણ તેણે બળજબરીથી તેમને રથમાં બેસાડ્યાં. પાંડવોએ તેને પકડી પાડ્યો, અને યુધિષ્ઠિરના કહેવાથી તથા દ્રૌપદીની વિનંતીથી, શરમિંદો કરીને તેને છોડી મૂક્યો.

છૂપો વાસ અને શાંતિની વાટાઘાટ

તેરમા વર્ષે પાંડવો રાજા વિરાટના રાજ્યમાં છુપાયા. દ્રૌપદી સૈરંધ્રી બન્યાં — રાણી સુદેષ્ણાના વાળ ગૂંથનારી દાસી — અને તેમણે કહ્યું કે પાંચ ગંધર્વો તેમના ગુપ્ત પતિ અને રક્ષક છે. એક રાણી માટે બીજાની સેવા કરવી કઠણ હતી, છતાં તેમણે સહન કર્યું.

સુદેષ્ણાનો ભાઈ કીચક, સેનાનો બળવાન સેનાપતિ, તેમને વારંવાર હેરાન કરતો. મદદ માટે તેઓ રાજસભામાં દોડી ગયાં ત્યારે કીચકે રાજા વિરાટની સામે તેમને લાત મારી, અને છૂપા વેશમાં રહેલા યુધિષ્ઠિરને ચૂપ રહેવું પડ્યું. એ રાત્રે દ્રૌપદી રસોડામાં ભીમ પાસે ગયાં અને કહ્યું કે હવે મારાથી સહન નથી થતું.

ભીમે તેમને કહ્યું કે કીચકને રાત્રે ખાલી નૃત્યશાળામાં બોલાવો. ત્યાં દ્રૌપદીની જગ્યાએ ભીમ રાહ જોતા હતા, અને કીચકનો વધ થયો. પછી કીચકના ભાઈઓએ સૈરંધ્રીને તેની ચિતા સાથે બાળી નાખવાનો પ્રયાસ કર્યો, પણ ભીમે તેમને બચાવ્યાં, અને એ બધા નાશ પામ્યા. થોડા સમયમાં વર્ષ પૂરું થયું, અને પાંડવો પ્રગટ થયા.

શ્રીકૃષ્ણ શાંતિ માટે હસ્તિનાપુર જવા નીકળ્યા ત્યારે દ્રૌપદીએ પોતાના લાંબા કાળા વાળ હાથમાં લઈને કહ્યું, “કૃષ્ણ, શાંતિની વાત કરો ત્યારે દુઃશાસને પકડેલા આ વાળ યાદ રાખજો. જો મારા પતિઓ શાંતિ ઇચ્છે, તો મારા વૃદ્ધ પિતા અને ભાઈઓ લડશે, અને અભિમન્યુની આગેવાની હેઠળ મારા પાંચ પુત્રો લડશે.” તેમની આંખોમાં આંસુ ભરાઈ આવ્યાં. શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું કે થોડા જ સમયમાં તમે કૌરવોની સ્ત્રીઓને રડતી જોશો, અને મારું વચન ખોટું નહીં પડે.

શોક, ક્ષમા અને અંતિમ યાત્રા

યુદ્ધ દરમિયાન દ્રૌપદી ઉપપ્લવ્યમાં પાંડવોની છાવણીમાં રહ્યાં. પાંડવો જીત્યા, પણ છેલ્લી રાત્રે દ્રોણપુત્ર અશ્વત્થામા સૂતેલી છાવણીમાં ઘૂસ્યો અને તેમના ભાઈઓ ધૃષ્ટદ્યુમ્ન અને શિખંડી તથા તેમના પાંચેય પુત્રોને મારી નાખ્યા. દ્રૌપદી શોકથી જમીન પર ઢળી પડ્યાં. તેમણે યુધિષ્ઠિરને કહ્યું કે જ્યાં સુધી અશ્વત્થામાને સજા ન થાય અને તેના માથા પર જન્મથી રહેલો મણિ મારી પાસે ન આવે, ત્યાં સુધી હું અન્નજળ વગર બેસી રહીશ.

ભીમ અશ્વત્થામાની પાછળ ગયા, અને શ્રીકૃષ્ણ તથા અર્જુન પણ પાછળ ગયા. અશ્વત્થામા હાર્યો અને તેને મણિ સોંપવો પડ્યો. ભીમે મણિ દ્રૌપદીના હાથમાં મૂક્યો ત્યારે તેમણે કહ્યું કે મારી ઇચ્છા પૂરી થઈ, ઋણ ચૂકવાઈ ગયું, અને ગુરુપુત્ર તો ગુરુ જેટલા જ આદરને પાત્ર છે. તેમણે યુધિષ્ઠિરને એ મણિ માથા પર ધારણ કરવા કહ્યું.

યુદ્ધ પછી યુધિષ્ઠિર એટલા દુઃખી હતા કે રાજ્ય છોડીને વનમાં જવા માગતા હતા. દ્રૌપદીએ તેમને યાદ કરાવ્યું કે પ્રજાનું રક્ષણ કરવું એ રાજાનો ધર્મ છે, અને રાજ્ય સંભાળવા આગ્રહ કર્યો. હસ્તિનાપુરમાં તેમનો રાજ્યાભિષેક થયો, અને દ્રૌપદી આખા દેશનાં મહારાણી બન્યાં. તેમણે વડીલોની સેવા કરી, અને વર્ષો પછી વનના આશ્રમમાં કુંતી, ધૃતરાષ્ટ્ર અને ગાંધારીને મળવા ગયાં.

છેવટે પાંડવોએ સંસાર છોડ્યો ત્યારે દ્રૌપદી પણ તેમની સાથે હિમાલય તરફ ચાલ્યાં. રસ્તામાં સૌથી પહેલાં તેઓ ઢળી પડ્યાં. ભીમે કારણ પૂછ્યું, ત્યારે યુધિષ્ઠિરે કહ્યું કે તેમને બીજા કરતાં અર્જુન પર વધુ પ્રેમ હતો. સ્વર્ગમાં યુધિષ્ઠિરે તેમને તેજસ્વી રૂપે જોયાં, અને ઇન્દ્રે કહ્યું કે આ સાક્ષાત્ શ્રી છે, જેમણે પાંડવો માટે જન્મ લીધો હતો.