બાર વર્ષનો વનવાસ

હસ્તિનાપુરથી વિદાય

જુગારમાં બધું હારી ગયા પછી પાંડવો અને દ્રૌપદીએ મૃગચર્મ અને વલ્કલનાં વસ્ત્રો પહેર્યાં અને હસ્તિનાપુરથી નીકળી પડ્યાં. યુધિષ્ઠિર મોઢું ઢાંકીને ચાલતા હતા, ભીમ વારંવાર પોતાના બળવાન હાથ તરફ જોતા હતા, અને દ્રૌપદી છૂટા વાળે રડતી રડતી ચાલતી હતી. માતા કુંતી વૃદ્ધ હતાં, એટલે તેઓ વિદુરના ઘરે જ રહ્યાં.

હસ્તિનાપુરની પ્રજાથી આ દૃશ્ય સહન ન થયું. લોકોનાં ટોળેટોળાં ભાઈઓની પાછળ ચાલ્યાં અને બોલ્યાં, “જ્યાં પાંડવો રહે ત્યાં જ અમારું નગર. દુર્યોધનના રાજ્યમાં અમે નહીં રહીએ.” યુધિષ્ઠિરે પ્રેમથી હાથ જોડીને તેમને પાછા જવા અને કુંતી, વિદુર તથા વડીલોની સંભાળ રાખવા વિનંતી કરી. પ્રજા પાછી વળી, પણ ઘણા બ્રાહ્મણો ભાઈઓ સાથે વનમાં ગયા.

પહેલી રાત તેમણે ગંગા કિનારે એક મોટા વડ નીચે વિતાવી. યુધિષ્ઠિર ચિંતામાં પડ્યા: “મારી પાસે કશું જ બાકી નથી. મારી પાછળ આવેલા આ સજ્જન બ્રાહ્મણોને હું શું ખવડાવીશ?” જ્ઞાની ઋષિ શૌનકે તેમને મન પર કાબૂ રાખવાની વાત સમજાવી, અને કુળપુરોહિત ધૌમ્યએ સૂચવ્યું કે સર્વ જીવોનું પોષણ કરનાર સૂર્યદેવની ઉપાસના કરો.

ધૌમ્યએ તેમને સૂર્યનાં એકસો આઠ નામ શીખવ્યાં. યુધિષ્ઠિરે ગંગાજળમાં ઊભા રહીને, ઉપવાસ અને પ્રાણાયામ સાથે, પૂરા ભાવથી પ્રાર્થના કરી. અગ્નિ જેવા તેજસ્વી સૂર્યદેવ પ્રગટ થયા અને તેમને તાંબાનું એક પાત્ર આપ્યું. સૂર્યદેવ બોલ્યા, “તમારા રસોડામાં જે ભોજન રંધાશે, તે આ પાત્રના પ્રતાપે બાર વર્ષ સુધી રોજ ખૂટશે નહીં, જ્યાં સુધી દ્રૌપદી જમી ન લે.” આ જ હતું અક્ષયપાત્ર, જે કદી ખાલી ન થાય.

ત્યારથી દ્રૌપદી પહેલાં મહેમાનો, બ્રાહ્મણો અને પતિઓને જમાડતી અને પછી પોતે જમતી. જ્યાં સુધી તે જમી ન હોય ત્યાં સુધી ભોજન ખૂટતું જ નહીં. વનમાં પણ પાંડવોના આંગણેથી કોઈ મહેમાન ભૂખ્યો પાછો ન ગયો.

કિર્મીર, કામ્યકવન અને શ્રીકૃષ્ણનું વચન

કામ્યકવન તરફ જતાં, અંધારી રાતે કિર્મીર નામના ભયંકર રાક્ષસે તેમનો રસ્તો રોક્યો. તે બકાસુરનો ભાઈ અને હિડિંબનો મિત્ર હતો. એ બંનેને ભીમે અગાઉ માર્યા હતા, એટલે તે બદલો લેવા આવ્યો હતો. દ્રૌપદીએ ડરથી આંખો મીંચી દીધી અને ધૌમ્યએ રક્ષાના મંત્રો ભણ્યા. ભીમે એક ઝાડ ઉખાડીને રાક્ષસ સાથે યુદ્ધ કર્યું અને અંતે તેને હરાવીને મારી નાખ્યો. ત્યાં રહેતા ઋષિઓ માટે વન ફરી સલામત બન્યું.

વનવાસના સમાચાર મળતાં જ શ્રીકૃષ્ણ વૃષ્ણિ અને ભોજ વંશના યોદ્ધાઓ સાથે કામ્યકવન આવ્યા. તેઓ દુર્યોધન પર એટલા ક્રોધે ભરાયા હતા કે જાણે એ જ દિવસે અધર્મીઓનો નાશ કરી નાખશે. અર્જુને તેમના મહિમાનું સ્મરણ કરીને તેમને શાંત કર્યા, અને કહ્યું કે શ્રીકૃષ્ણ અને પોતે પ્રાચીન ઋષિ નર-નારાયણ છે.

પછી દ્રૌપદી શ્રીકૃષ્ણ સામે આવી અને આંસુ રોકી ન શકી. તે બોલી, “હું કુરુવંશની પુત્રવધૂ અને પાંચ વીરોની પત્ની છું, છતાં મને સભામાં ઘસડીને લાવવામાં આવી અને અપમાન કરવામાં આવ્યું, અને કોઈએ રોક્યું નહીં. મારા આ બળવાન પતિઓ ચૂપ બેસી રહ્યા. મને લાગે છે કે મારે ન પતિ છે, ન પુત્ર, ન ભાઈ, ન પિતા, અને હે મધુસૂદન, તમે પણ નથી.” એમ કહી કોમળ હાથે મોઢું ઢાંકીને તે રડી પડી.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું, “દેવી, જેમના પર તમે ક્રોધે ભરાયાં છો, તેમની પત્નીઓ પણ એક દિવસ આમ જ રડશે. હું વચન આપું છું, તમે ફરી રાણીઓની રાણી બનશો. આકાશ તૂટી પડે, હિમાલય ફાટી જાય, પૃથ્વીના ટુકડા થાય અને સમુદ્ર સુકાઈ જાય, પણ મારું વચન કદી ખોટું નહીં પડે.” આ સાંભળીને અર્જુને દ્રૌપદી સામે જોઈને કહ્યું, “રડો નહીં. શ્રીકૃષ્ણે જે કહ્યું છે તે જરૂર સાચું થશે.”

જુગાર વખતે પોતે કેમ ન આવ્યા તે પણ શ્રીકૃષ્ણે સમજાવ્યું. તે સમયે દ્વારકા પર ચઢી આવેલા રાજા શાલ્વ સાથે તેઓ યુદ્ધમાં રોકાયા હતા. તેમણે કહ્યું, “હું ત્યાં હોત તો બોલાવ્યા વિના પણ આવત અને એ જુગાર અટકાવી દેત.” પછી શ્રીકૃષ્ણ સુભદ્રા અને નાના અભિમન્યુને લઈને દ્વારકા ગયા, અને ધૃષ્ટદ્યુમ્ન દ્રૌપદીના પુત્રોને પાંચાલ દેશ લઈ ગયો.

ધીરજ કે યુદ્ધ?

થોડા સમય પછી પાંડવો સુંદર દ્વૈતવનના સરોવર કિનારે રહેવા ગયા. પણ દ્રૌપદીના મનને શાંતિ નહોતી. એક સાંજે તેણે યુધિષ્ઠિરને કહ્યું, “જે તમે એક સમયે નરમ પથારીમાં સૂતા, તે આજે ઘાસ પર સૂએ છે. તમે આટલા શાંત કેમ રહી શકો? જે ક્ષત્રિય કદી ક્રોધ ન બતાવે, તેને કોઈ માન આપતું નથી.”

યુધિષ્ઠિરે નમ્રતાથી જવાબ આપ્યો, “ક્રોધ તો ક્રોધ કરનારનો જ નાશ કરે છે. ક્ષમા બળવાનનું બળ છે. ક્ષમા જ સત્ય છે, ક્ષમા જ ધર્મ છે, અને એ જ આખા જગતને ટકાવી રાખે છે. મેં સભામાં વચન આપ્યું છે, અને હું તે પાળીશ.” જ્યારે દ્રૌપદીએ ફરિયાદ કરી કે ભગવાન માણસોને કઠપૂતળીની જેમ નચાવે છે, ત્યારે યુધિષ્ઠિરે સમજાવ્યું કે સારું કરેલું કદી નકામું જતું નથી.

ભીમ તો એથીય વધુ અધીરા હતા. તેમણે કહ્યું, “આ તેર વર્ષનો એક એક દિવસ મને એક વર્ષ જેવો લાગે છે. ચાલો, મિત્રોને ભેગા કરીને અત્યારે જ રાજ્ય પાછું જીતી લઈએ.” યુધિષ્ઠિરે યાદ કરાવ્યું કે ભીષ્મ, દ્રોણાચાર્ય અને કર્ણ દુર્યોધનની સાથે છે, અને આપેલું વચન તોડી શકાય નહીં. ભીમ ચૂપ થઈ ગયા, પણ તેમનું હૈયું બળતું જ રહ્યું.

એવામાં વેદ વ્યાસ ત્યાં આવ્યા. તેમણે યુધિષ્ઠિરને કહ્યું કે આવનારા યુદ્ધમાં દિવ્ય અસ્ત્રોની જરૂર પડશે, અને તે માત્ર અર્જુન જ મેળવી શકશે. તેમણે યુધિષ્ઠિરને ‘પ્રતિસ્મૃતિ’ નામની ગુપ્ત વિદ્યા શીખવી અને તે અર્જુનને આપવા કહ્યું, અને ફરી કામ્યકવનમાં જવાની સલાહ આપી. થોડા દિવસ પછી અર્જુન ભાઈઓ અને દ્રૌપદીની રજા લઈને એકલા હિમાલય તરફ નીકળ્યા.

અર્જુનને દેવોનાં અસ્ત્રો મળે છે

અર્જુન ઇન્દ્રકીલ નામના પર્વત પર પહોંચ્યા. ત્યાં જટાધારી એક વૃદ્ધ તપસ્વીએ તેમને રોક્યા. “આ શાંત સ્થળે હથિયાર લઈને કેમ ફરો છો?” તેમણે પૂછ્યું. “મારી પાસે કોઈ વરદાન માગો.” અર્જુને કહ્યું, “મારે દિવ્ય અસ્ત્રો સિવાય કશું નથી જોઈતું.” ત્યારે તપસ્વીએ પોતાનું સાચું રૂપ બતાવ્યું: તેઓ દેવરાજ ઇન્દ્ર હતા, અર્જુનના દિવ્ય પિતા. ઇન્દ્રે કહ્યું, “પહેલાં ભગવાન શિવની કૃપા મેળવો. પછી હું તમને મારાં બધાં અસ્ત્રો આપીશ.”

અર્જુને કઠોર તપ શરૂ કર્યું. મહિને મહિને તેમણે આહાર ઓછો કર્યો, અને અંતે માત્ર હવા પર જીવતા, પગના અંગૂઠા પર ઊભા રહી હાથ ઊંચા રાખીને તપ કરતા. તેમના તપના તેજથી ચિંતિત થઈને ઋષિઓ શિવજી પાસે ગયા. શિવજીએ સ્મિત કરીને કિરાત એટલે કે વનના શિકારીનું રૂપ લીધું, અને શિકારણના રૂપમાં માતા ઉમા સાથે, જ્યાં અર્જુન ઊભા હતા ત્યાં આવ્યા.

એ જ ક્ષણે મૂક નામનો દાનવ મોટા ભૂંડનું રૂપ લઈને અર્જુન પર ધસી આવ્યો. અર્જુન અને શિકારીએ એક જ પળે બાણ છોડ્યાં, અને ભૂંડ ઢળી પડ્યું. શિકારીએ કહ્યું, “મેં પહેલાં નિશાન લીધું હતું. તમે શિકારનો નિયમ તોડ્યો છે.” ગરમાગરમ શબ્દોમાંથી યુદ્ધ શરૂ થયું. અર્જુનના આશ્ચર્ય વચ્ચે તેમનાં બાણ શિકારીને જરાય અસર કરતાં નહોતાં. તેમના ભાથા ખાલી થઈ ગયા, અને પછી શિકારીએ ગાંડીવ ધનુષ્ય પણ છીનવી લીધું. બંને મલ્લયુદ્ધ કરવા લાગ્યા, અને અંતે અર્જુન બેભાન થઈને જમીન પર પડ્યા.

ભાન આવતાં અર્જુને માટીની વેદી બનાવીને ભગવાન શિવની પૂજા કરી અને ફૂલોનો હાર ચઢાવ્યો. પછી તેમણે એ જ હાર શિકારીના માથા પર જોયો. તરત જ તેઓ સમજી ગયા અને ક્ષમા માગતાં શિવજીના ચરણોમાં પડ્યા. અર્જુનની હિંમત અને ભક્તિથી શિવજી પ્રસન્ન થયા. તેમણે ગાંડીવ પાછું આપ્યું અને પોતાનું સૌથી ભયંકર અસ્ત્ર પાશુપત આપ્યું, સાથે ચેતવણી પણ આપી કે ઓછા બળવાળા શત્રુ પર તેનો કદી બેદરકારીથી ઉપયોગ ન કરવો. યમ, વરુણ અને કુબેરે પણ પોતપોતાનાં અસ્ત્રો આપ્યાં.

ઇન્દ્રના સારથિ માતલિ ઝળહળતો રથ લઈને આવ્યા અને અર્જુનને દેવોની નગરી અમરાવતી લઈ ગયા. ત્યાં અર્જુન પાંચ વર્ષ રહ્યા. તેમણે ઇન્દ્રના વજ્ર અને બીજાં અનેક દિવ્ય અસ્ત્રોનો ઉપયોગ શીખ્યો. ઇન્દ્રની ઇચ્છાથી તેમણે ગંધર્વ ચિત્રસેન પાસેથી સંગીત, ગાયન અને નૃત્ય પણ શીખ્યું.

સ્વર્ગની અપ્સરા ઉર્વશી અર્જુન પર મોહિત થઈ અને એક રાતે તેમની પાસે આવી. અર્જુને માથું નમાવીને કહ્યું, “તમે તો અમારા કુરુવંશનાં માતા છો, કારણ કે તમે અમારા પૂર્વજ રાજા પુરુરવાનાં પત્ની હતાં. તમે મારે માટે માતા સમાન છો.” અપમાન અનુભવીને ઉર્વશીએ શાપ આપ્યો: “તું સ્ત્રીઓ વચ્ચે નર્તક બનીને, પુરુષત્વ વિના, ન પુરુષ ન સ્ત્રી બનીને રહીશ.” ઇન્દ્રે પુત્રને આશ્વાસન આપ્યું: “આ શાપ માત્ર એક વર્ષ રહેશે, અને તેરમા વર્ષે જ્યારે તમારે છૂપા વેશે રહેવાનું છે ત્યારે તે તમને મદદરૂપ થશે.” આમ શાપ વરદાન બની ગયો.

તીર્થયાત્રા, હનુમાનજી અને સોનેરી કમળ

અર્જુન દૂર હતા ત્યારે ભાઈઓને તેમની ખૂબ યાદ આવતી. ઋષિ બૃહદશ્વે યુધિષ્ઠિરને રાજા નળ અને રાણી દમયંતીની કથા કહીને ધીરજ આપી. તેમણે પણ જુગારમાં રાજ્ય ગુમાવ્યું હતું અને ઘણાં દુઃખ પછી પાછું મેળવ્યું હતું. પછી ઋષિ લોમશ ઇન્દ્રલોકમાંથી અર્જુનના શુભ સમાચાર લઈને આવ્યા, અને પાંડવોને પવિત્ર નદીઓ, સરોવરો અને આશ્રમોની લાંબી તીર્થયાત્રાએ લઈ ગયા. દરેક તીર્થ પર લોમશ ઋષિ તેની સાથે જોડાયેલી કથાઓ કહેતા.

સમય જતાં તેઓ હિમાલયમાં ઘણે ઊંચે, બદરી આશ્રમ અને ગંધમાદન પર્વત સુધી પહોંચ્યા. જ્યારે રસ્તો ખૂબ કઠિન બન્યો, ત્યારે ભીમે પોતાના પુત્ર ઘટોત્કચને બોલાવ્યો, અને તેણે તથા તેના રાક્ષસ સાથીઓએ સૌને ખભા પર બેસાડીને પર્વતો પાર કરાવ્યા.

એક દિવસ ઈશાન દિશાના પવનમાં હજાર પાંખડીવાળું અદ્ભુત સુગંધવાળું સૌગંધિક કમળ ઊડીને દ્રૌપદી પાસે આવી પડ્યું. ખુશ થઈને તેણે ભીમને એવાં વધુ કમળ લાવવા કહ્યું. ભીમ તરત નીકળી પડ્યા. કેળના એક વનમાં તેમણે રસ્તા વચ્ચે સૂતેલો એક વૃદ્ધ વાનર જોયો. ભીમે કહ્યું, “ખસી જાઓ.” વાનર બોલ્યો, “હું ઘણો ઘરડો અને બીમાર છું. મારી પૂંછડી ઊંચકીને આગળ જાઓ.”

ભીમ હસ્યા અને એક હાથે પૂંછડી ઊંચકવા ગયા. તે ખસી નહીં. બંને હાથે, પૂરા બળથી, પરસેવો વળી જાય ત્યાં સુધી પ્રયત્ન કર્યો, પણ પૂંછડી જરાય ખસી નહીં. શરમાઈને તેમણે હાથ જોડીને પૂછ્યું, “આપ કોણ છો?” એ વાનર હતા હનુમાનજી, પવનદેવ વાયુના પુત્ર, એટલે ભીમના મોટા ભાઈ. ભીમની વિનંતીથી હનુમાનજીએ ભગવાન રામ માટે સમુદ્ર ઓળંગતી વખતે ધારણ કરેલું વિરાટ રૂપ બતાવ્યું, અને ધર્મ તથા યુગો વિશે ઉપદેશ આપ્યો.

હનુમાનજીએ ભીમને ભેટીને વચન આપ્યું, “જ્યારે તમે રણભૂમિમાં ગર્જના કરશો, ત્યારે હું અર્જુનના રથની ધજા પરથી મારો અવાજ ઉમેરીશ, અને શત્રુઓ ધ્રૂજી ઊઠશે.” ભીમ આગળ વધ્યા, ધનના સ્વામી કુબેરના સરોવરે પહોંચ્યા, રોકવા આવેલા રક્ષકોને હરાવ્યા અને કમળ ભેગાં કર્યાં. પાંચ વર્ષ પછી અર્જુન ઇન્દ્રના રથમાં ઊતરીને ગંધમાદન પર સૌને મળ્યા. તેમણે કહ્યું કે ઇન્દ્રને ગુરુદક્ષિણા રૂપે તેમણે સમુદ્રની નીચે રહેતા બળવાન નિવાતકવચ દાનવોને હરાવ્યા હતા.

દુર્યોધનની શરમ, દુર્વાસા અને જયદ્રથ

પાંડવો પાછા દ્વૈતવન આવ્યા. હસ્તિનાપુરમાં કર્ણ અને શકુનિએ દુર્યોધનને કહ્યું, “ચાલો, પૂરા ઠાઠમાઠથી વનમાં જઈએ, જેથી પાંડવો જુએ કે તેઓ કેટલા ગરીબ છે.” રાજ્યનાં ઢોરની ગણતરીના બહાને દુર્યોધન રાણીઓ અને મોટી સેના સાથે ગયો. પણ સરોવર પાસે ગંધર્વરાજ ચિત્રસેને તેમને રોક્યા. યુદ્ધ થયું, કર્ણને ભાગવું પડ્યું, અને દુર્યોધનને રાણીઓ સહિત પકડીને બાંધી લેવાયો.

તેના ગભરાયેલા સૈનિકો મદદ માટે યુધિષ્ઠિર પાસે દોડી આવ્યા. ભીમ ખુશ થયા: “ગંધર્વોએ આપણું કામ કરી દીધું.” પણ યુધિષ્ઠિરે કહ્યું, “આપસમાં આપણે ઝઘડીએ ત્યારે આપણે પાંચ અને તેઓ સો. પણ બહારના સામે આપણે એકસો પાંચ છીએ. જાઓ, તેને છોડાવો.” અર્જુન, ભીમ અને જોડિયા ભાઈઓ ગયા, અને અર્જુનના મિત્ર તથા સંગીતગુરુ ચિત્રસેને દુર્યોધનને છોડી દીધો. યુધિષ્ઠિરે પ્રેમથી તેને ઘરે મોકલ્યો. શત્રુઓએ બચાવ્યો એ શરમથી દુર્યોધને મરણ સુધી ઉપવાસ કરવાનો નિશ્ચય કર્યો, અને ઘણી મુશ્કેલીથી તેને સમજાવીને એ વિચાર છોડાવવામાં આવ્યો.

પછી ઋષિ દુર્વાસા દસ હજાર શિષ્યો સાથે હસ્તિનાપુર આવ્યા, અને દુર્યોધને એવી સેવા કરી કે પ્રસન્ન થઈને ઋષિએ વરદાન માગવા કહ્યું. દુર્યોધને કપટથી માગ્યું કે તેઓ દ્રૌપદી જમી લે પછી પાંડવોના અતિથિ બને, કેમ કે ત્યારે અક્ષયપાત્ર કંઈ આપે નહીં. દુર્વાસા કામ્યકવન પહોંચ્યા, ભોજન માગ્યું અને નદીએ સ્નાન કરવા ગયા. તેમના ક્રોધથી ડરેલી દ્રૌપદીએ પૂરા હૃદયથી શ્રીકૃષ્ણને પ્રાર્થના કરી.

શ્રીકૃષ્ણ તરત આવ્યા. “મને બહુ ભૂખ લાગી છે,” તેમણે કહ્યું. “કંઈક ખાવાનું આપો.” દ્રૌપદી શરમાઈ ગઈ. “પ્રભુ, હું તો જમી ચૂકી છું અને પાત્ર ખાલી છે.” શ્રીકૃષ્ણે પાત્ર મંગાવ્યું. તેની કિનારીએ ભાજીનું એક નાનું પાન ચોંટેલું હતું. શ્રીકૃષ્ણે તે ખાઈને કહ્યું, “આખા જગતના આત્મા શ્રીહરિ તૃપ્ત થાઓ.” નદી પર દુર્વાસા અને તેમના બધા શિષ્યોને અચાનક પેટ ભરાઈ ગયાનો અનુભવ થયો, અને તેઓ ચૂપચાપ ચાલ્યા ગયા.

બીજી એક વાર ભાઈઓ શિકારે ગયા હતા, ત્યારે સિંધુ દેશનો રાજા અને દુર્યોધનની બહેન દુઃશલાનો પતિ જયદ્રથ કામ્યકવન પાસેથી પસાર થયો. દ્રૌપદીને એકલી જોઈને તેણે તેને પોતાની રાણી બનવા કહ્યું. દ્રૌપદીએ મક્કમતાથી ના પાડી, પણ તે તેને ઘસડીને રથમાં લઈ ગયો. ધૌમ્ય તેને રોકવા બૂમો પાડતા પગપાળા પાછળ દોડ્યા.

પાંડવો તરત પાછા આવ્યા, તેનો પીછો કર્યો અને તેની સેનાનો નાશ કર્યો. જયદ્રથ રથ પરથી કૂદીને ભાગ્યો, પણ ભીમ અને અર્જુને તેને પકડી લીધો. યુધિષ્ઠિરે કહ્યું, “બહેન દુઃશલા અને માતા ગાંધારીને ખાતર એને મારશો નહીં.” એટલે ભીમે તેનું માથું મૂંડી પાંચ ચોટલી રાખી, તેની પાસે “હું પાંડવોનો દાસ છું” એમ બોલાવડાવ્યું, અને યુધિષ્ઠિર સામે લાવ્યા, જેમણે તેને છોડી દીધો. શરમથી બળતા જયદ્રથે જઈને ભગવાન શિવની આરાધના કરી અને વરદાન મેળવ્યું કે યુદ્ધમાં એક દિવસ માટે તે અર્જુન સિવાયના બધા પાંડવોને રોકી શકશે.

કર્ણનાં કવચ-કુંડળ અને યક્ષના પ્રશ્નો

આ વર્ષો દરમિયાન મહર્ષિ માર્કંડેય પાંડવો પાસે આવ્યા અને ઘણી કથાઓ કહી. તેમાં ભગવાન રામનું ચરિત્ર અને સાવિત્રીની કથા પણ હતી, જે પતિવ્રતા સ્ત્રી પોતાના પતિ સત્યવાનને મૃત્યુના દેવ યમ પાસેથી પાછો લાવી હતી.

ઇન્દ્ર જાણતા હતા કે કર્ણ જન્મથી મળેલાં કવચ અને કુંડળ પહેરે છે ત્યાં સુધી તેને કોઈ હરાવી નહીં શકે. એટલે ઇન્દ્રે તે માગી લેવાનો વિચાર કર્યો. કર્ણના પિતા સૂર્યદેવે સપનામાં આવીને કર્ણને ચેતવ્યો કે તે આપીશ નહીં. પણ કર્ણનું વ્રત હતું કે મધ્યાહ્નની પૂજા વખતે બ્રાહ્મણ જે માગે તે કદી ના ન પાડવી. ઇન્દ્ર બ્રાહ્મણના વેશે આવીને તે માગ્યાં, ત્યારે કર્ણે પોતાના શરીર પરથી કવચ-કુંડળ કાપીને આપી દીધાં. બદલામાં ઇન્દ્રે તેને ‘શક્તિ’ નામનું દિવ્ય અસ્ત્ર આપ્યું, જે કોઈ પણ એક શત્રુને મારી શકે, પણ માત્ર એક જ વાર.

બારમા વર્ષના છેલ્લા દિવસોમાં એક હરણ એક બ્રાહ્મણની અગ્નિ પ્રગટાવવાની અરણી પોતાનાં શિંગડાંમાં ભરાવીને દોડી ગયું. ભાઈઓએ તેનો પીછો કર્યો અને થાકીને તરસ્યા થયા. નકુલને એક નિર્મળ સરોવર મળ્યું. એક અવાજ આવ્યો, “આ સરોવર મારું છે. પહેલાં મારા પ્રશ્નોના જવાબ આપો, પછી પાણી પીઓ.” નકુલે ધ્યાન ન આપ્યું, પાણી પીધું અને નિર્જીવ થઈને પડ્યા. સહદેવ, અર્જુન અને ભીમ એક પછી એક આવ્યા, એમ જ કર્યું અને તેઓ પણ ઢળી પડ્યા.

અંતે યુધિષ્ઠિર આવ્યા અને ભાઈઓને પડેલા જોયા. પહેલાં બગલાના રૂપે બોલનાર એક મહાન યક્ષે કહ્યું, “મારા પ્રશ્નોના જવાબ આપો, પછી પાણી પીજો.” યુધિષ્ઠિરે નમ્રતાથી સ્વીકાર્યું. “પૃથ્વીથી ભારે શું?” “માતા.” “આકાશથી ઊંચું શું?” “પિતા.” “પવનથી ઝડપી શું?” “મન.” “ઘાસથી પણ વધુ સંખ્યામાં શું?” “આપણા વિચારો.” “મુસાફરનો મિત્ર કોણ? બીમારનો? મરતા માણસનો?” “સાથી; વૈદ્ય; અને તેણે કરેલું દાન.”

“શું છોડવાથી માણસ સૌને પ્રિય બને?” “અભિમાન.” “શું છોડવાથી તે શોકથી મુક્ત થાય?” “ક્રોધ.” “સાચો સુખી કોણ?” “જેના માથે કોઈનું દેવું નથી, જેને ઘર છોડીને પરદેશ જવું પડતું નથી, અને જે પોતાના ઘરમાં રાંધેલી સાદી ભાજી ખાય છે.” “સૌથી મોટું આશ્ચર્ય શું?” “રોજ જીવો મૃત્યુના ઘરે જાય છે, છતાં બાકી રહેલા માને છે કે તેઓ સદા જીવશે. આથી મોટું આશ્ચર્ય શું?” “સાચો માર્ગ કયો?” “તર્કનો અંત નથી અને શાસ્ત્રો જુદું જુદું કહે છે. મહાપુરુષો જે માર્ગે ચાલ્યા તે જ સાચો માર્ગ.”

યક્ષ પ્રસન્ન થયા. “તમારા એક ભાઈને જીવતો કરું. પસંદ કરો.” યુધિષ્ઠિરે નકુલને પસંદ કર્યા. “બળવાન ભીમ કે અર્જુન કેમ નહીં?” “મારા પિતાને બે પત્નીઓ હતી,” તેમણે કહ્યું. “કુંતીનો એક પુત્ર મારા રૂપે જીવે છે. માદ્રીનો પણ એક પુત્ર જીવવો જોઈએ.” આનંદિત થઈને યક્ષે પોતાનું સાચું રૂપ બતાવ્યું: તેઓ હતા ધર્મરાજ, યુધિષ્ઠિરના દિવ્ય પિતા, અને હરણ પણ તેઓ જ હતા. તેમણે ચારે ભાઈઓને જીવતા કર્યા, અરણી પાછી આપી, અને આશીર્વાદ આપ્યા: “તેરમા વર્ષે તમે તમારા પોતાના રૂપે પૃથ્વી પર ફરશો તોય કોઈ તમને ઓળખી નહીં શકે.” બાર વર્ષ પૂરાં થયાં. હવે આવ્યું છૂપા વેશનું વર્ષ.