દુર્યોધન

અપશુકનો વચ્ચે જન્મ

ગાંધારીએ એક વાર વેદ વ્યાસની ખૂબ પ્રેમથી સેવા કરી હતી, અને તેમણે તેને સો પુત્રોનું વરદાન આપ્યું. ગાંધારી ગર્ભવતી થઈ, પણ બે લાંબાં વર્ષ વીતી ગયાં અને બાળક જન્મ્યું નહીં. ત્યાં સમાચાર આવ્યા કે પાંડુની પત્ની કુંતીએ યુધિષ્ઠિરને જન્મ આપી દીધો છે. દુઃખમાં ગાંધારીએ પોતાના પેટ પર પ્રહાર કર્યો, અને તેમાંથી માંસનો એક કઠણ પિંડ બહાર આવ્યો.

વેદ વ્યાસ તરત આવ્યા. તેમણે એ પિંડ પર ઠંડું પાણી છંટાવ્યું, અને તેના એકસો એક ભાગ થયા. એ ભાગોને ઘીથી ભરેલા ઘડામાં રાખીને કાળજીથી સાચવવામાં આવ્યા. સમય જતાં પહેલો ઘડો ખૂલ્યો અને તેમાંથી દુર્યોધન જન્મ્યો; બાકીના ઘડામાંથી તેના નવ્વાણું ભાઈઓ અને એક બહેન દુઃશલા જન્મ્યાં. મહાભારત કહે છે કે જે દિવસે દુર્યોધન જન્મ્યો, તે જ દિવસે ભીમનો પણ જન્મ થયો હતો.

જન્મતાં જ દુર્યોધને ગધેડા જેવો કર્કશ અવાજ કર્યો. ચારે બાજુથી ગધેડાં, શિયાળ, ગીધ અને કાગડા તેનો જવાબ આપવા લાગ્યાં, ભયંકર પવન ફૂંકાયો અને ઠેર ઠેર આગ લાગી. વિદુર અને બ્રાહ્મણોએ ધૃતરાષ્ટ્રને સ્પષ્ટ કહ્યું કે આ બાળક કુળનો નાશ કરશે, તેનો ત્યાગ કરો; કુળને બચાવવા એક વ્યક્તિનો ત્યાગ કરી શકાય. પણ ધૃતરાષ્ટ્રને પોતાના પહેલા પુત્ર પર એટલો મોહ હતો કે તેઓ માન્યા નહીં.

‘દુર્યોધન’ નામનો અર્થ છે ‘જેની સામે લડવું અઘરું છે તે’; મહાભારતમાં ક્યાંક તેને ‘સુયોધન’, એટલે કે ‘સારો યોદ્ધો’, પણ કહ્યો છે. ધૃતરાષ્ટ્રને એક બીજો પુત્ર પણ હતો, યુયુત્સુ, જે મહેલમાં સેવા કરતી એક વૈશ્ય સ્ત્રીથી જન્મ્યો હતો; તે પછીથી પાંડવોના પક્ષે ગયો.

ભીમ પ્રત્યે ઈર્ષ્યા

રાજા પાંડુનું વનમાં અવસાન થયા પછી કુંતી પોતાના પાંચ પુત્રોને લઈને હસ્તિનાપુર આવ્યાં, અને બધા ભાઈઓ સાથે મોટા થયા. ભીમ કૌરવ બાળકો સાથે ધીંગામસ્તી કરતો: તેમના વાળ ખેંચતો, પાણીમાં ડુબાડી રાખતો અને તેઓ ઝાડ પર ચડે ત્યારે ઝાડ એવું હલાવતો કે તેઓ ફળની જેમ નીચે પડતા. મહાભારત કહે છે કે આ બાળપણની મસ્તી હતી, દ્વેષ નહીં; પણ દુર્યોધને તેને અપમાન માન્યું.

તેણે ભીમને ખતમ કરવાનું નક્કી કર્યું. ગંગાકિનારે પ્રમાણકોટિ નામની જગ્યાએ જળક્રીડાનો ઉત્સવ ગોઠવીને તેણે છાનામાના ભીમના ભોજનમાં ભયંકર ઝેર ભેળવ્યું. ભીમ બેભાન થયો ત્યારે દુર્યોધને તેને વેલાથી બાંધીને નદીમાં ધકેલી દીધો.

ભીમ ડૂબતો ડૂબતો નાગલોકમાં પહોંચ્યો. ત્યાં સાપ કરડ્યા અને તેમના વિષથી ભીમના શરીરનું ઝેર નાશ પામ્યું. કુંતીના કુળના સંબંધી આર્યક નાગે તેને ઓળખી કાઢ્યો, અને નાગરાજ વાસુકિએ તેને મહાબળ આપનારો રસ પીવડાવ્યો. આઠ દિવસ પછી ભીમ પહેલાં કરતાં પણ વધુ બળવાન થઈને ઘેર આવ્યો. વિદુરે પાંડવોને ચૂપ રહેવાની અને સાવધ રહેવાની સલાહ આપી.

રાજકુમારોએ કૃપાચાર્ય અને દ્રોણાચાર્ય પાસે યુદ્ધવિદ્યા શીખી. દુર્યોધન ગદામાં ભીમ જેટલો જ નિપુણ થયો, અને શ્રીકૃષ્ણના મોટા ભાઈ બલરામ ગદાયુદ્ધમાં તેના ગુરુ હતા. પણ પિતરાઈ ભાઈઓની જેટલી પ્રશંસા થતી, એટલી જ તેની કડવાશ વધતી.

કર્ણની મિત્રતા અને લાક્ષાગૃહ

રાજકુમારોની મોટી શસ્ત્રપરીક્ષામાં એક અજાણ્યા યુવાન યોદ્ધા કર્ણે અર્જુનનું દરેક પરાક્રમ કરી બતાવ્યું અને તેને દ્વંદ્વયુદ્ધ માટે પડકાર્યો. કૃપાચાર્યે તેને તેનાં માતા-પિતા અને રાજકુળનું નામ પૂછ્યું, ત્યારે કર્ણે શરમથી માથું નમાવી દીધું. દુર્યોધન તરત ઊભો થયો અને બોલ્યો કે માણસ જન્મથી, પરાક્રમથી કે સેના દોરવાથી મહાન બને છે; અને ત્યાં ને ત્યાં જ કર્ણને અંગદેશનો રાજા બનાવી દીધો.

કર્ણે પૂછ્યું કે બદલામાં હું શું આપું? દુર્યોધને કહ્યું, “તમારી કાયમની મિત્રતા.” ભીમે કર્ણને સારથિનો પુત્ર કહીને મજાક ઉડાવી ત્યારે દુર્યોધને તેનો બચાવ કર્યો. તે દિવસથી કર્ણ તેનો સૌથી વહાલો મિત્ર બન્યો. મહાભારત પછીથી કહે છે કે કલિંગના રાજા ચિત્રાંગદની પુત્રીના સ્વયંવરમાંથી દુર્યોધન તેને લઈ ગયો ત્યારે સામે થયેલા બધા રાજાઓને કર્ણે હરાવ્યા; એ રાજકુમારી દુર્યોધનની રાણી બની.

વર્ષો વીતતાં પ્રજા કહેવા લાગી કે સૌથી મોટા રાજકુમાર યુધિષ્ઠિરને રાજા બનાવવા જોઈએ. દુર્યોધનને ડર લાગ્યો કે પછી રાજગાદી કાયમ માટે યુધિષ્ઠિરના વંશમાં જશે. તેણે પિતા પર દબાણ કરીને પાંડવોને વારણાવત મોકલાવ્યા, જ્યાં તેના મંત્રી પુરોચને તેમના માટે લાખ અને રાળનું, તરત સળગી ઊઠે એવું ઘર બાંધ્યું હતું.

પણ વિદુરે યુધિષ્ઠિરને સાંકેતિક ભાષામાં ચેતવી દીધા અને સુરંગ ખોદવા એક ખાણિયો મોકલ્યો. એક વર્ષ પછી ભીમે જાતે જ ઘરને આગ લગાડી, અને પાંડવો કુંતી સાથે બચી નીકળ્યા. પુરોચન આગમાં મર્યો, અને સૌએ માન્યું કે પાંડવો મૃત્યુ પામ્યા. પછી તેઓ દ્રૌપદીના સ્વયંવરમાં ફરી પ્રગટ થયા, જ્યાં અર્જુને દ્રૌપદીને જીતી; અને વડીલોની સલાહથી તેમને અડધું રાજ્ય મળ્યું, જ્યાં તેમણે ઇન્દ્રપ્રસ્થ વસાવ્યું.

મયસભા અને દ્યૂતક્રીડા

યુધિષ્ઠિરના મહાન રાજસૂય યજ્ઞમાં દુર્યોધનને રાજાઓની ભેટો સ્વીકારવાનું કામ સોંપાયું હતું. ઇન્દ્રપ્રસ્થમાં વહેતો અખૂટ ખજાનો જોઈને તેનું હૃદય બળવા લાગ્યું. મયે બાંધેલી અદ્ભુત સભા જોવા તે ત્યાં રોકાયો.

એ સભા આંખને છેતરે એવી હતી. દુર્યોધને સ્ફટિકની ફરસને પાણી સમજીને કપડાં ઊંચાં કર્યાં, અને પછી સાચા પાણીના હોજને ફરસ સમજીને તેમાં પડી ગયો. ભીમ હસ્યો, અને નોકરો પણ હસ્યા. ખુલ્લા દેખાતા એક બારણા સાથે તેનું માથું પણ અફળાયું. યુધિષ્ઠિરે પ્રેમથી તેને સૂકાં કપડાં મોકલ્યાં, પણ દુર્યોધન ઊંડા ઘવાયેલા અભિમાન સાથે ઘેર પાછો ફર્યો.

હસ્તિનાપુરમાં તે ફિક્કો અને દૂબળો થઈ ગયો. તેણે શકુનિ મામા અને પિતાને કહ્યું કે પાંડવોની સમૃદ્ધિ મારાથી સહન થતી નથી, એના કરતાં મરી જવું સારું. શકુનિએ કહ્યું કે યુધિષ્ઠિરને જુગારનો શોખ છે પણ તે કુશળ નથી, જ્યારે પોતાની બરાબરી કોઈ કરી શકે તેમ નથી. વિદુરે ચેતવ્યા કે આ રમત કુળનો નાશ કરશે, પણ ધૃતરાષ્ટ્ર પુત્ર સામે ઝૂકી ગયા અને પાંડવોને આમંત્રણ મોકલ્યું.

દાવ દુર્યોધન લગાવતો અને પાસા શકુનિ ફેંકતો. યુધિષ્ઠિર ધન, રાજ્ય, ભાઈઓ, પોતાની જાત અને છેલ્લે દ્રૌપદીને પણ હારી ગયા. દુર્યોધને દુઃશાસન પાસે દ્રૌપદીને ઘસડીને સભામાં મંગાવી, તેને દાસી કહી, અને અપમાનજનક રીતે પોતાની જાંઘ બતાવી. ભીમે પ્રતિજ્ઞા લીધી કે એક દિવસ હું ગદાથી આ જાંઘ તોડીશ.

અપશુકનોથી ડરેલા ધૃતરાષ્ટ્રે દ્રૌપદીને વરદાન આપ્યાં, અને તેણે પોતાના પતિઓને મુક્ત કરાવ્યા. પણ દુર્યોધને પિતાને સમજાવીને પાંડવોને ફરી એક રમત માટે બોલાવ્યા: હારનારે બાર વર્ષ વનમાં અને તેરમું વર્ષ ગુપ્તવાસમાં રહેવું. ગાંધારીએ પતિને વિનંતી કરી કે આ પુત્રનો ત્યાગ કરો, પણ તેઓ માન્યા નહીં. પાંડવો ફરી હાર્યા અને વનમાં ગયા.

વનવાસનાં વર્ષો: શરમ અને અભિમાન

વનવાસ દરમિયાન મહર્ષિ મૈત્રેયે દુર્યોધનને પિતરાઈ ભાઈઓ સાથે સંધિ કરવાની સલાહ આપી. દુર્યોધને જવાબ આપવાને બદલે માત્ર પોતાની જાંઘ પર હાથ ઠોક્યો અને પગથી જમીન ખોતરી. આ અનાદરથી ગુસ્સે થઈને મૈત્રેયે શાપ આપ્યો કે યુદ્ધમાં ભીમ આ જ જાંઘ તોડશે.

પછી કર્ણ અને શકુનિએ સૂચવ્યું કે પાંડવો જ્યાં રહે છે તે દ્વૈતવનમાં પૂરા રાજવૈભવ સાથે જાઓ, જેથી વનવાસીઓ તમારી સમૃદ્ધિ જોઈને દુઃખી થાય. ગાયોની દેખરેખ (ઘોષયાત્રા)ના બહાને તે મોટી સવારી સાથે નીકળ્યો. એક સરોવર પાસે ચિત્રસેનના નેતૃત્વવાળા ગંધર્વો સાથે તેનું યુદ્ધ થયું. કર્ણને ભાગવું પડ્યું, અને દુર્યોધન તેના ભાઈઓ અને રાણીઓ સાથે કેદ થયો.

તેના મંત્રીઓ દોડીને યુધિષ્ઠિર પાસે મદદ માગવા ગયા. યુધિષ્ઠિરે કહ્યું કે અંદરોઅંદર આપણે પાંચ અને તેઓ સો છીએ, પણ બહારના લોકો સામે આપણે એકસો પાંચ છીએ. તેમણે ભીમ અને અર્જુનને મોકલ્યા, અને અર્જુનના મિત્ર ચિત્રસેને કેદીઓને છોડી દીધા. યુધિષ્ઠિરે પ્રેમથી દુર્યોધનને કહ્યું કે દુઃખ ન કરશો, ઘેર જાઓ.

આ દયા દુર્યોધનને હાર કરતાં પણ વધુ ખૂંચી, અને તેણે આમરણ ઉપવાસનો નિશ્ચય કર્યો. કર્ણ, દુઃશાસન અને શકુનિએ વિનંતી કરી, પણ વ્યર્થ. પછી, મહાભારત કહે છે, પાતાળના દૈત્યો અને દાનવોએ એક મંત્રવિધિથી તેને પોતાની પાસે બોલાવ્યો અને વચન આપ્યું કે તેના પક્ષના યોદ્ધાઓમાં આસુરી શક્તિ પ્રવેશ કરશે. આશ્વાસન પામીને તેણે ઉપવાસ છોડ્યો, અને કર્ણે અર્જુનને મારવાની પ્રતિજ્ઞા લીધી.

પુરોહિતોએ દુર્યોધનને કહ્યું કે યુધિષ્ઠિર અને તમારા પિતા જીવિત છે ત્યાં સુધી તમે રાજસૂય યજ્ઞ કરી શકો નહીં; એટલે તેણે તેના બદલે ભવ્ય વૈષ્ણવ યજ્ઞ કર્યો. વનવાસના વ્રતને કારણે યુધિષ્ઠિરે આમંત્રણ નમ્રતાથી નકાર્યું. તેરમા વર્ષે છુપાયેલા પાંડવોને ઉઘાડા પાડવાની આશાથી દુર્યોધન રાજા વિરાટની ગાયો હરવા ગયો, પણ એકલા અર્જુને આખી કૌરવ સેનાને હરાવી.

શાંતિનો ઇનકાર અને મહાયુદ્ધ

તેર વર્ષ પૂરાં થયાં ત્યારે દુર્યોધને પાંડવોનું રાજ્ય પાછું આપવાની ના પાડી. તે અને અર્જુન બંને શ્રીકૃષ્ણની મદદ માગવા દ્વારકા ગયા. શ્રીકૃષ્ણ સૂતા હતા; દુર્યોધન તેમના માથા પાસે બેઠો અને અર્જુન પગ પાસે. જાગતાં શ્રીકૃષ્ણે પહેલાં અર્જુનને જોયા અને તેને પહેલી પસંદગી આપી: શસ્ત્ર ન ઉઠાવનાર એકલા શ્રીકૃષ્ણ, કે તેમની વિશાળ નારાયણી સેના. અર્જુને શ્રીકૃષ્ણને પસંદ કર્યા, અને દુર્યોધન સેના મેળવીને ખુશ થઈને ગયો. તેણે ગુપ્ત આતિથ્ય કરીને પાંડવોના પોતાના મામા રાજા શલ્યને પણ પોતાના પક્ષે કરી લીધા.

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું હતું કે તેઓ પાંચ ગામથી પણ સંતોષ માનશે. શ્રીકૃષ્ણ શાંતિદૂત બનીને આવ્યા ત્યારે ભીષ્મ, દ્રોણાચાર્ય, વિદુર અને ગાંધારી સૌએ દુર્યોધનને માની જવા વિનંતી કરી. તેણે જવાબ આપ્યો, “યુદ્ધ વિના હું તેમને સોયની અણી જેટલી જમીન પણ નહીં આપું.” તેણે અને તેના સાથીઓએ શ્રીકૃષ્ણને કેદ કરવાની યોજના પણ બનાવી, પણ શ્રીકૃષ્ણે પોતાનું વિશ્વરૂપ બતાવ્યું અને યોજના નિષ્ફળ ગઈ. દુર્યોધનના પક્ષે અગિયાર અને પાંડવોના પક્ષે સાત અક્ષૌહિણી સેના ભેગી થઈ. રોજ તે માતાના આશીર્વાદ માગવા જતો, અને ગાંધારી ફક્ત એટલું કહેતાં, “જ્યાં ધર્મ છે, ત્યાં વિજય છે.”

ભીષ્મ પિતામહ તેના પહેલા સેનાપતિ હતા. નુકસાન વધતું ગયું તેમ દુર્યોધન વારંવાર ફરિયાદ કરતો કે પિતામહ પ્રેમને કારણે પાંડવોને બચાવે છે. દુઃખી થઈને ભીષ્મ નવા જોશથી લડ્યા, જોકે તેમણે શરૂઆતથી જ કહ્યું હતું કે હું પાંડુના પુત્રોને નહીં મારું. પછી દ્રોણાચાર્ય સેનાપતિ બન્યા, અને દુર્યોધને તેમને યુધિષ્ઠિરને જીવતા પકડવાનું કહ્યું, જેથી ફરી જુગારમાં હરાવી શકાય. એ ન થયું, અને દ્રોણાચાર્યની રક્ષા છતાં અર્જુને જયદ્રથને માર્યો, ત્યારે દુર્યોધને દ્રોણાચાર્ય પર પણ પોતાના શિષ્ય અર્જુનનો પક્ષ લેવાનો આરોપ મૂક્યો.

તેરમા દિવસે તેનો પુત્ર લક્ષ્મણ અભિમન્યુના હાથે મરાયો. પછી કર્ણ સેનાપતિ બન્યો, પણ સત્તરમા દિવસે અર્જુને તેને માર્યો, અને દુર્યોધન પોતાના મિત્ર માટે ખૂબ રડ્યો. ત્યારે પણ કૃપાચાર્યે સંધિની સલાહ આપી, પણ દુર્યોધને કહ્યું કે આટલા મિત્રોને મોતના મુખમાં મોકલ્યા પછી હવે હું યુધિષ્ઠિરની દયાથી રાજા બનીને જીવી શકું નહીં. તેણે છેલ્લા દિવસ માટે શલ્યને સેનાપતિ બનાવ્યા.

સરોવર, ગદાયુદ્ધ અને અંત

અઢારમા દિવસે યુધિષ્ઠિરે શલ્યને અને સહદેવે શકુનિને માર્યા, અને કૌરવ સેનાનો નાશ થયો. એકલો અને ઘાયલ દુર્યોધન ગદા લઈને રણભૂમિ છોડીને ચાલ્યો ગયો. તે દ્વૈપાયન સરોવરમાં ઊતર્યો અને પોતાની વિશેષ શક્તિથી આસપાસનું પાણી સ્થિર કરીને અંદર છુપાઈ ગયો. શિકારીઓએ ભીમને તેની જગ્યા બતાવી, અને પાંડવો શ્રીકૃષ્ણ સાથે ત્યાં આવ્યા.

યુધિષ્ઠિરે છુપાવા બદલ તેને મહેણું માર્યું. દુર્યોધને કહ્યું કે હવે આ ખાલી પૃથ્વી યુધિષ્ઠિરની છે; હું વનમાં જઈશ. યુધિષ્ઠિરે દાનમાં રાજ્ય લેવાની ના પાડી અને કહ્યું, “અમારામાંથી કોઈ પણ એક સાથે, તમે ઇચ્છો એ શસ્ત્રથી લડો. જીતશો તો રાજ્ય તમારું.” આ જોખમી વચનથી શ્રીકૃષ્ણ ચિંતિત થયા. દુર્યોધન પાણીમાંથી બહાર આવ્યો અને ભીમ સાથે લડવાનું પસંદ કર્યું.

ત્યાં જ બલરામ તીર્થયાત્રાથી પાછા ફર્યા અને પોતાના બંને શિષ્યોનું યુદ્ધ જોવા આવ્યા; યુદ્ધ કુરુક્ષેત્રના સમંતપંચકમાં થયું. દુર્યોધન વધુ કુશળ દેખાતો હતો. શ્રીકૃષ્ણે અર્જુનને કહ્યું કે ભીમ ન્યાયથી જીતી શકે તેમ નથી અને તેણે પોતાની પ્રતિજ્ઞા પાળવી જોઈએ; અર્જુને ઇશારામાં પોતાની જાંઘ પર હાથ થપથપાવ્યો. ભીમ સમજી ગયો અને જોરદાર પ્રહારથી દુર્યોધનની જાંઘો તોડી નાખી. નાભિ નીચે પ્રહાર કરીને નિયમ તોડ્યો એ જોઈ બલરામ ગુસ્સે થયા અને હળ ઉપાડ્યું, પણ શ્રીકૃષ્ણે ભીમની પ્રતિજ્ઞા અને મૈત્રેયના શાપની યાદ અપાવીને તેમને શાંત કર્યા.

જમીન પર પડેલા દુર્યોધને ભીષ્મ, દ્રોણાચાર્ય અને કર્ણના અન્યાયી પતન માટે શ્રીકૃષ્ણને દોષ આપ્યો. શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું કે આ બધું દુઃખ તમારાં પોતાનાં ખોટાં કર્મોનું ફળ છે. દુર્યોધન બોલ્યો, “મેં વિદ્યા મેળવી, દાન આપ્યાં, પૃથ્વી પર રાજ કર્યું અને શત્રુઓના માથે ઊભો રહ્યો. મારા કરતાં સારો અંત કોનો? હું મારા મિત્રો અને ભાઈઓ સાથે સ્વર્ગ જાઉં છું, અને તમે અહીં શોક કરવા રહી જશો.” તે જ ક્ષણે આકાશમાંથી તેના પર સુગંધી ફૂલોની વર્ષા થઈ, અને ગંધર્વોએ તેના સન્માનમાં સંગીત વગાડ્યું.

તે રાત્રે અશ્વત્થામા, કૃપાચાર્ય અને કૃતવર્મા તેને શોધતા આવ્યા, અને તેની ઇચ્છાથી અશ્વત્થામાનો છેલ્લા સેનાપતિ તરીકે અભિષેક થયો. પાંડવ શિબિર પર અશ્વત્થામાના રાત્રિ-હુમલા પછી દુર્યોધને તેનો સંદેશ સાંભળ્યો અને પ્રાણ છોડ્યા. ઘણા સમય પછી યુધિષ્ઠિર સ્વર્ગ પહોંચ્યા ત્યારે દુર્યોધનને ત્યાં તેજસ્વી રૂપે બેઠેલો જોઈને આશ્ચર્ય પામ્યા. દેવર્ષિ નારદે સમજાવ્યું કે નિર્ભય થઈને લડવા અને શત્રુની સામે મુખ રાખીને રણભૂમિમાં પ્રાણ આપવાને કારણે દુર્યોધનને વીરોનું સ્વર્ગ મળ્યું છે.