દ્રૌપદીનો સ્વયંવર અને ઇન્દ્રપ્રસ્થ

પાંચાલ તરફની યાત્રા

લાક્ષાગૃહમાંથી બચી નીકળ્યા પછી પાંચેય પાંડવો અને માતા કુંતી ગરીબ બ્રાહ્મણોના વેશમાં એકચક્રા નગરીમાં ભિક્ષા માગીને શાંતિથી રહેતાં હતાં. એક દિવસ તેમના યજમાનના ઘરે એક મુસાફર બ્રાહ્મણ ઊતર્યો. તેણે કહ્યું કે પાંચાલના રાજા દ્રુપદ પોતાની દીકરી દ્રૌપદીનો સ્વયંવર રચવાના છે. સ્વયંવર એટલે એવો પ્રસંગ જેમાં રાજકુમારી પોતે પોતાનો પતિ પસંદ કરે.

એ બ્રાહ્મણે દ્રૌપદીના જન્મની વાત પણ કરી. કુરુ રાજકુમારોના ગુરુ દ્રોણાચાર્યે એક વાર દ્રુપદને હરાવ્યા હતા, એટલે દ્રુપદ એવો પુત્ર ઇચ્છતા હતા જે દ્રોણને હરાવી શકે. તેમણે મોટો યજ્ઞ કર્યો, અને પવિત્ર અગ્નિમાંથી એક તેજસ્વી યુવાન યોદ્ધો પ્રગટ થયો, ધૃષ્ટદ્યુમ્ન. પછી યજ્ઞવેદીમાંથી એક શ્યામ અને સુંદર કન્યા પ્રગટ થઈ. શ્યામ વર્ણને કારણે તેનું નામ કૃષ્ણા પડ્યું, પણ દ્રુપદની દીકરી હોવાથી તે દ્રૌપદી તરીકે વધુ જાણીતી છે.

થોડા દિવસ પછી પાંડવોના દાદા, મહર્ષિ વેદ વ્યાસ તેમને મળવા આવ્યા. તેમણે કહ્યું કે આ કન્યા પાછલા જન્મમાં એક ઋષિની દીકરી હતી. તેણે ભગવાન શિવની તપસ્યા કરીને પતિ માગ્યો હતો, અને ઉતાવળમાં પાંચ વાર કહ્યું હતું, “મને પતિ આપો.” વ્યાસજીએ કહ્યું, “એ કન્યા તમારી પત્ની બનવાની છે. પાંચાલ જાઓ.” માતાને સાથે લઈને ભાઈઓ નીકળી પડ્યા.

તેઓ રાત્રે ચાલતા હતા, અને અર્જુન હાથમાં મશાલ લઈને આગળ ચાલતો હતો. ગંગાકિનારે અંગારપર્ણ નામનો એક ગંધર્વ પોતાની પત્નીઓ સાથે પાણીમાં ક્રીડા કરતો હતો. તેણે બૂમ પાડી કે ચાલ્યા જાઓ, રાત તો ગંધર્વો અને આત્માઓની હોય છે. અર્જુને જવાબ આપ્યો કે પવિત્ર ગંગા સૌની છે. ગંધર્વે તેના પર બાણ છોડ્યાં, ત્યારે અર્જુને દ્રોણાચાર્યે શીખવેલું આગ્નેય અસ્ત્ર ચલાવ્યું. ગંધર્વનો રથ બળી ગયો અને તેને પકડીને યુધિષ્ઠિર સામે લાવવામાં આવ્યો.

તેની પત્નીએ પતિના જીવની ભીખ માગી, અને સૌથી મોટા પાંડવ યુધિષ્ઠિરે તેને છોડી દીધો. આભારી ગંધર્વ અર્જુનનો મિત્ર બની ગયો. તેણે અર્જુનને એવી વિદ્યા આપી જેનાથી જે જોવું હોય તે જોઈ શકાય, અને ભાઈઓને સારા ઘોડા આપવાની વાત કરી. તેણે સલાહ પણ આપી: “હું તમારી સામે ટકી ન શક્યો, છતાં તમે પુરોહિત વિના ફરો છો. રાજાએ હંમેશાં માર્ગ બતાવનાર જ્ઞાની પુરોહિત રાખવો જોઈએ.” તેની સલાહથી પાંડવો ધૌમ્ય ઋષિ પાસે ગયા અને તેમને પોતાના પુરોહિત બનાવ્યા.

દ્રુપદની કઠિન પરીક્ષા

દ્રુપદના મનમાં ઇચ્છા હતી કે દીકરી અર્જુનને જ પરણે. અર્જુને ભલે ગુરુ દ્રોણ માટે તેમને હરાવ્યા હતા, છતાં દ્રુપદ તેની બહુ કદર કરતા. તેમને લાગતું કે પાંડવો હજી જીવતા છે. એટલે તેમણે એવી પરીક્ષા ગોઠવી જે ફક્ત સર્વશ્રેષ્ઠ ધનુર્ધર જ પાર કરી શકે. તેમણે એક એવું કઠણ ધનુષ્ય બનાવડાવ્યું જેને ભાગ્યે જ કોઈ વાળી શકે.

ઊંચે આકાશમાં તેમણે એક યંત્ર ગોઠવડાવ્યું, જે સતત ફરતું રહેતું. તેના છિદ્રની ઉપર એક લક્ષ્ય મૂક્યું હતું. દ્રુપદે જાહેર કર્યું કે જે આ ધનુષ્ય પર પણછ ચડાવીને, આપેલાં બાણોથી ફરતા યંત્રના છિદ્રમાંથી લક્ષ્યને વીંધશે, તે દ્રૌપદીને પરણશે.

દેશના ખૂણેખૂણેથી રાજાઓ અને રાજકુમારો આવ્યા, અને આખું નગર સંગીત અને ઉત્સવથી ગુંજી ઊઠ્યું. શ્રીકૃષ્ણ અને તેમના મોટા ભાઈ બલરામ પણ યાદવો સાથે આવ્યા. પાંડવો હજી બ્રાહ્મણના વેશમાં બ્રાહ્મણોની વચ્ચે ચૂપચાપ બેઠા હતા. નક્કી કરેલા દિવસે દ્રૌપદી હાથમાં સોનાની વરમાળા લઈને સભામાં આવી, અને તેના ભાઈ ધૃષ્ટદ્યુમ્ને સ્પર્ધાની શરત જાહેર કરી તથા આવેલા મહાન રાજાઓનાં નામ કહ્યાં.

એક પછી એક રાજાઓ પ્રયત્ન કરવા ઊભા થયા. ધનુષ્ય એટલું કઠણ હતું કે ઘણા તો પણછ પણ ન ચડાવી શક્યા. કેટલાક તેના જોરથી પાછા ફંગોળાઈને જમીન પર પડ્યા, અને તેમના મુગટ ને ઘરેણાં વેરાઈ ગયાં. શિશુપાલ, જરાસંધ અને શલ્ય જેવા બળવાન રાજાઓએ પણ પ્રયત્ન કર્યો, નિષ્ફળ ગયા અને શરમાઈને પાછા પોતાના આસને બેઠા.

પછી દુર્યોધનનો મિત્ર, મહાન ધનુર્ધર કર્ણ આગળ આવ્યો અને તેણે ધનુષ્ય પર પણછ ચડાવી. ગીતા પ્રેસના ગ્રંથ મુજબ દ્રૌપદીએ મોટેથી કહ્યું કે તે સારથિના પુત્રને નહીં વરે, અને કર્ણે કડવું હસીને સૂર્ય સામે જોયું અને ધનુષ્ય નીચે મૂકી દીધું. બીજી જૂની હસ્તપ્રતોમાં આ પ્રસંગ થોડો જુદી રીતે કહેવાયો છે. પણ દરેક કથામાં આ ઇનામ કર્ણનું નહોતું; તે અર્જુનની રાહ જોતું હતું.

અર્જુન દ્રૌપદીને જીતે છે

ત્યારે બ્રાહ્મણોની હરોળમાંથી એક યુવાન ઊભો થયો. એ વેશ બદલેલો અર્જુન હતો. કેટલાક બ્રાહ્મણોને ચિંતા થઈ કે જ્યાં મોટા રાજાઓ હારી ગયા ત્યાં આ પણ નિષ્ફળ જશે. બીજા બોલ્યા, “એના હાથ અને એની સ્થિર ચાલ તો જુઓ. એ જરૂર સફળ થશે.” અર્જુને આદરથી ધનુષ્યની પ્રદક્ષિણા કરી, મનમાં ભગવાન શિવને અને શ્રીકૃષ્ણને પ્રણામ કર્યા, અને ધનુષ્ય ઉપાડ્યું.

આંખના પલકારામાં તેણે પણછ ચડાવી દીધી. બાણ લઈને તેણે ફરતા યંત્રના છિદ્રમાંથી લક્ષ્ય વીંધ્યું, અને લક્ષ્ય નીચે પડ્યું. આખી સભામાં જયજયકાર થયો. આકાશમાંથી ફૂલો વરસ્યાં, નગારાં અને શંખ વાગ્યા, અને દ્રૌપદીએ મીઠું સ્મિત કરીને આગળ આવી અર્જુનના ગળામાં વરમાળા પહેરાવી.

રાજાઓ ગુસ્સે થયા કે રાજાઓ માટેની સ્પર્ધામાં એક બ્રાહ્મણ રાજકુમારીને જીતી ગયો. તેઓ દ્રુપદ અને એ યુવાન પર ધસી આવ્યા. અર્જુન ધનુષ્ય લઈને ઊભો રહ્યો, અને ભીમે આખું ઝાડ ઉખાડી, તેનાં પાંદડાં ઝાટકીને ગદાની જેમ પકડીને અર્જુનની બાજુમાં ઊભો રહ્યો. આ જોઈને શ્રીકૃષ્ણે ધીમેથી બલરામને કહ્યું, “એ ધનુર્ધર અર્જુન છે, અને ઝાડવાળો ભીમ છે. પાંડવો આગમાંથી બચી ગયા છે.”

કર્ણ અર્જુન સાથે લડ્યો અને તેની કુશળતા જોઈને નવાઈ પામ્યો. તેણે પૂછ્યું કે શું તું સ્વયં ધનુર્વેદ છે, પરશુરામ છે કે વેશ બદલેલા ઇન્દ્ર છે? અર્જુને કહ્યું કે હું એક બ્રાહ્મણ છું, જેણે ગુરુ પાસેથી દિવ્ય અસ્ત્રો શીખ્યાં છે. આવા તેજસ્વી બ્રાહ્મણ સાથે લડવાની ઇચ્છા ન હોવાથી કર્ણ પાછો વળી ગયો. એ દરમિયાન ભીમે બળવાન શલ્ય સાથે મલ્લયુદ્ધ કરીને તેને જમીન પર પછાડ્યો, પણ જીવતો છોડી દીધો.

પછી શ્રીકૃષ્ણે ગુસ્સે થયેલા રાજાઓને શાંત શબ્દોમાં સમજાવ્યા કે કન્યા ધર્મ પ્રમાણે, ન્યાયથી જીતાઈ છે, એટલે લડવાનું કોઈ કારણ નથી. ધીમે ધીમે રાજાઓ શાંત થયા અને પોતપોતાના રાજ્યમાં પાછા ગયા, અને અર્જુન તથા ભીમ દ્રૌપદીને લઈને ભીડમાંથી બહાર નીકળ્યા.

દ્રૌપદીના પાંચ પતિ

તેઓ જે કુંભારના ઘરમાં રહેતા હતા ત્યાં કુંતી ચિંતાથી રાહ જોતાં હતાં, કારણ કે દીકરાઓને મોડું થયું હતું. અર્જુન અને ભીમે આવીને બૂમ પાડી, “મા, અમે ભિક્ષા લાવ્યા છીએ!” ઘરની અંદરથી જોયા વગર જ કુંતીએ કહ્યું, “તમે બધા મળીને ભોગવો.” બહાર આવીને રાજકુમારીને જોઈ ત્યારે તેઓ બહુ વ્યાકુળ થઈ ગયાં. “અરે, મેં આ શું કહી દીધું!” માતાનું વચન ખોટું ન પડવું જોઈએ, અને અધર્મ થવાનો ડર પણ હતો.

યુધિષ્ઠિરે ઊંડો વિચાર કર્યો. તેમણે અર્જુનને કહ્યું કે તેં દ્રૌપદીને જીતી છે, તું જ લગ્ન કર. પણ અર્જુને કહ્યું કે પહેલાં મોટા ભાઈનાં લગ્ન થવાં જોઈએ. યુધિષ્ઠિરે જોયું કે બધા ભાઈઓ દ્રૌપદી તરફ જોઈ રહ્યા છે, અને વ્યાસજીનાં વચન યાદ કરીને તેમણે કહ્યું કે દ્રૌપદી પાંચેયની પત્ની બનશે. એ જ સાંજે શ્રીકૃષ્ણ અને બલરામ કુંભારના ઘરે આવ્યા. કુંતીના ભાઈ વસુદેવના દીકરા શ્રીકૃષ્ણે પોતાનાં ફઈ કુંતીને અને યુધિષ્ઠિરને પગે લાગીને પોતાના ફઈના દીકરાઓને ખૂબ પ્રેમથી મળ્યા. અહીંથી શ્રીકૃષ્ણ અને અર્જુનની ગાઢ મિત્રતાની શરૂઆત થઈ.

ધૃષ્ટદ્યુમ્ન છાનોમાનો બહેનની પાછળ આવ્યો હતો. ઘર પાસે છુપાઈને તેણે સાંભળ્યું કે ભાઈઓ ભિક્ષા કે શાસ્ત્રોની નહીં, પણ અસ્ત્રો, રથ અને યુદ્ધની વાતો કરે છે. તેણે પિતાને જઈને કહ્યું કે આ તો મહાન યોદ્ધાઓ લાગે છે. દ્રુપદે તેમને મહેલમાં બોલાવ્યા અને જાતજાતની ભેટો ગોઠવી: ખેતીનાં સાધનો, પૂજાની સામગ્રી અને સુંદર શસ્ત્રો. ભાઈઓ સીધા શસ્ત્રો પાસે ગયા. પછી યુધિષ્ઠિરે દ્રુપદને સાચું કહ્યું: “અમે પાંડુના પુત્રો છીએ.” દ્રુપદના આનંદનો પાર ન રહ્યો.

પણ યુધિષ્ઠિરે કહ્યું કે દ્રૌપદી પાંચેય ભાઈઓની પત્ની બનશે, ત્યારે દ્રુપદને આઘાત લાગ્યો. આવો રિવાજ નહોતો. યુધિષ્ઠિરે કહ્યું કે મારું મન કહે છે કે આ યોગ્ય છે. તેઓ હજી ચર્ચા કરતા હતા ત્યાં વ્યાસજી આવી પહોંચ્યા. તેઓ દ્રુપદને એકાંતમાં લઈ ગયા અને બે રહસ્ય કહ્યાં.

પહેલું રહસ્ય દ્રૌપદીના પાછલા જન્મનું હતું. ઋષિકન્યા તરીકે તેણે શિવની આરાધના કરી હતી, અને શિવજી વરદાન આપવા પ્રગટ થયા ત્યારે તેણે પાંચ વાર સર્વગુણસંપન્ન પતિ માગ્યો. શિવજીએ કહ્યું, “તેં પાંચ વાર માગ્યું છે, એટલે આવતા જન્મમાં તને પાંચ પતિ મળશે.” બીજું રહસ્ય પાંચ ઇન્દ્રોનું હતું. બહુ પહેલાં ઇન્દ્રે શિવજીનું અપમાન કર્યું હતું, અને તેણે પર્વતની ગુફામાં પૂરાયેલા ચાર પૂર્વ ઇન્દ્રોને જોયા. શિવજીએ આજ્ઞા કરી કે પાંચેય પૃથ્વી પર મનુષ્ય રૂપે જન્મશે, અને દેવી શ્રી તેમની પત્ની બનવા જન્મ લેશે. પાંડવો એ પાંચ હતા, અને દ્રૌપદી સ્વયં શ્રી હતી. વ્યાસજીએ દ્રુપદને ક્ષણભર દિવ્ય દૃષ્ટિ આપી, અને તેમણે ભાઈઓને તેમનાં તેજસ્વી દિવ્ય રૂપોમાં જોયા.

દ્રુપદની બધી શંકા દૂર થઈ ગઈ. ધૌમ્ય ઋષિએ વિધિ કરાવી, અને યુધિષ્ઠિરથી શરૂ કરીને એક પછી એક દિવસે દ્રૌપદીનાં દરેક ભાઈ સાથે લગ્ન થયાં. શ્રીકૃષ્ણે રત્નો, વસ્ત્રો, હાથી અને ઘોડા જેવી કીમતી ભેટો મોકલી.

હસ્તિનાપુર પાછા અને ઇન્દ્રપ્રસ્થની સ્થાપના

હસ્તિનાપુરમાં સમાચાર પહોંચ્યા કે પાંડવો જીવતા છે અને દ્રુપદની દીકરીને પરણ્યા છે. રાજા ધૃતરાષ્ટ્રના જ્ઞાની નાના ભાઈ વિદુર ખૂબ રાજી થયા. રાજાનો મોટો દીકરો દુર્યોધન અને તેનો મિત્ર કર્ણ ચિંતામાં પડ્યા. દુર્યોધન ભાઈઓ વચ્ચે ઝઘડો કરાવવા માગતો હતો, જ્યારે કર્ણ કહેતો હતો કે પાંડવો વધુ બળવાન બને તે પહેલાં તરત હુમલો કરવો.

ધૃતરાષ્ટ્રે વડીલોને બોલાવ્યા. કુરુ કુળના વયોવૃદ્ધ ભીષ્મે સ્પષ્ટ કહ્યું, “આ રાજ્ય પર તમારા દીકરાઓ જેટલો જ પાંડવોનો હક છે. તેમને અડધું રાજ્ય આપો.” રાજકુમારોના ગુરુ દ્રોણાચાર્ય સંમત થયા અને ભેટો સાથે પ્રેમભર્યું આમંત્રણ મોકલવાની સલાહ આપી. વિદુરે ઉમેર્યું કે હવે દ્રુપદ અને શ્રીકૃષ્ણ પાંડવોના મિત્ર છે, એટલે સુલેહ કરવી ધર્મની પણ વાત છે અને ડહાપણની પણ. ધૃતરાષ્ટ્રે વિદુરને તેમને તેડી લાવવા મોકલ્યા.

વિદુર ભેટો લઈને પાંચાલ ગયા, અને પાંડવો કુંતી, દ્રૌપદી અને શ્રીકૃષ્ણ સાથે પાછા આવ્યા. હસ્તિનાપુરના લોકોએ ખૂબ આનંદથી તેમનું સ્વાગત કર્યું. પછી ધૃતરાષ્ટ્રે યુધિષ્ઠિરને કહ્યું, “મારા દીકરાઓ સાથે ઝઘડો ન થાય એ માટે અડધું રાજ્ય લઈને ખાંડવપ્રસ્થમાં રહો.” ખાંડવપ્રસ્થ જંગલવાળી, ઉજ્જડ જમીન હતી. યુધિષ્ઠિરે એક પણ ફરિયાદ વગર તે સ્વીકારી લીધી.

શ્રીકૃષ્ણની મદદથી પાંડવોએ ત્યાં નગર વસાવ્યું, જેમાં મજબૂત કોટ, ઊંડી ખાઈ, પહોળા રસ્તા, બગીચા અને સરોવરો હતાં. તેનું નામ ઇન્દ્રપ્રસ્થ પડ્યું, અને તે એટલું સુંદર બન્યું કે તેની સરખામણી ઇન્દ્રની નગરી સાથે થતી. યુધિષ્ઠિર ત્યાં ન્યાયથી રાજ કરવા લાગ્યા. તેમને સ્થિર થયેલા જોઈને શ્રીકૃષ્ણ દ્વારકા પાછા ગયા.

એક દિવસ દેવર્ષિ નારદ ઇન્દ્રપ્રસ્થ આવ્યા. પાંચ ભાઈઓ અને તેમની એક પત્નીને જોઈને તેઓ તેમના પરસ્પર પ્રેમનું રક્ષણ કરવા ઇચ્છતા હતા. તેમણે સુંદ અને ઉપસુંદ નામના બે અસુર ભાઈઓની કથા કહી, જેઓ એકબીજાને એટલો પ્રેમ કરતા કે બધું સાથે જ કરતા. કઠોર તપથી તેમણે વરદાન મેળવ્યું કે ફક્ત તેઓ એકબીજાને જ મારી શકે, અને ત્રણે લોક જીતી લીધા. પછી દેવોએ તિલોત્તમા નામની અનુપમ સુંદર અપ્સરા મોકલી. બંને ભાઈ તેને ઇચ્છવા લાગ્યા, ઝઘડ્યા અને એકબીજાના હાથે માર્યા ગયા.

આ બોધ હૃદયમાં ઉતારીને પાંડવોએ નારદજીની હાજરીમાં નિયમ બનાવ્યો: દ્રૌપદી એક ભાઈ સાથે હોય ત્યારે જો બીજો ભાઈ ત્યાં જઈને ખલેલ પહોંચાડે, તો તેણે બાર વર્ષ બ્રહ્મચારી બનીને વનમાં રહેવું.

અર્જુનની બાર વર્ષની યાત્રા

એક દિવસ ચોરો એક બ્રાહ્મણની ગાયો ચોરી ગયા, અને તે મદદ માટે બૂમો પાડતો મહેલે દોડી આવ્યો. અર્જુનનાં શસ્ત્રો એ ઓરડામાં હતાં જ્યાં યુધિષ્ઠિર દ્રૌપદી સાથે બેઠા હતા. અર્જુન સામે કઠિન પસંદગી હતી: નિયમ તોડવો, કે મદદ માગનારનું રક્ષણ ન કરવું. તેણે કર્તવ્ય પસંદ કર્યું. અંદર જઈને ધનુષ્ય લીધું, ચોરોનો પીછો કર્યો અને ગાયો પાછી લાવ્યો. પછી તેણે વનવાસ માટે રજા માગી. યુધિષ્ઠિરે કહ્યું, “નાનો ભાઈ મોટા ભાઈના ઓરડામાં જાય તેમાં કોઈ દોષ નથી.” પણ અર્જુને કહ્યું, “તમારી પાસેથી જ શીખ્યો છું કે બહાનાં કાઢીને ધર્મ ન પળાય,” અને તે બાર વર્ષ માટે નીકળી પડ્યો.

ગંગા પર્વતોમાંથી નીચે ઊતરે છે તે ગંગાદ્વાર પાસે અર્જુન સ્નાન કરતો હતો, ત્યારે નાગકન્યા ઉલૂપી તેને પાણીમાં ખેંચીને નાગલોકમાં લઈ ગઈ. તેણે કહ્યું કે મારું મન તમારામાં લાગ્યું છે, મારી સાથે લગ્ન કરો. અર્જુન તેની સાથે રહ્યો, અને ઉલૂપીએ વરદાન આપ્યું કે પાણીમાં તેને કોઈ હરાવી નહીં શકે. પછી ઉલૂપીને ઇરાવાન નામનો પુત્ર થયો.

અર્જુને પૂર્વ અને દક્ષિણનાં અનેક તીર્થોની યાત્રા કરી. મણિપુરમાં તેને રાજા ચિત્રવાહનની દીકરી ચિત્રાંગદા મળી. એ કુળમાં દરેક પેઢીમાં એક જ સંતાન થતું, એટલે રાજાએ એક શરતે લગ્નની હા પાડી: જે પુત્ર થાય તે વારસદાર તરીકે મણિપુરમાં જ રહેશે. અર્જુને શરત માની, અને ત્યાં બભ્રુવાહન નામનો પુત્ર જન્મ્યો.

છેવટે અર્જુન પશ્ચિમ સમુદ્રકિનારે પ્રભાસ પહોંચ્યો. શ્રીકૃષ્ણ આ સાંભળીને ખૂબ આનંદથી તેને મળવા આવ્યા. દ્વારકા પાસે રૈવતક પર્વત પરના ઉત્સવમાં અર્જુને શ્રીકૃષ્ણની બહેન સુભદ્રાને જોઈ, અને તેનું મન તેના તરફ ખેંચાયું. શ્રીકૃષ્ણ આ સમજી ગયા અને હસ્યા. તેમણે અર્જુનને કહ્યું કે સ્વયંવરમાં કન્યા કોને વરશે તે કોઈ જાણી ન શકે, અને ક્ષત્રિયોમાં કન્યાનું હરણ કરીને લગ્ન કરવું એ માન્ય રીત છે. યુધિષ્ઠિર પાસે દૂત મોકલ્યો, અને તેમણે રાજીખુશીથી સંમતિ આપી.

એટલે સુભદ્રા રૈવતક પર પૂજા કરીને પાછી ફરતી હતી ત્યારે અર્જુન તેને પોતાના રથમાં બેસાડીને લઈ ગયો. યાદવ વીરો ગુસ્સે થઈને લડવા તૈયાર થયા, અને બલરામ સૌથી વધુ ક્રોધે ભરાયા. શ્રીકૃષ્ણે તેમને ડહાપણભર્યા શબ્દોથી શાંત કર્યા: અર્જુન ઉચ્ચ કુળનો છે, યોગ્ય વર છે, અને યુદ્ધમાં અજેય છે. તેને માનથી પાછો બોલાવીને મિત્ર બનાવવો એ જ સારું છે. બલરામ સંમત થયા. અર્જુનને પાછો બોલાવવામાં આવ્યો અને સંપૂર્ણ વિધિથી સુભદ્રા સાથે તેનાં લગ્ન થયાં.

બાર વર્ષ પૂરાં થયાં ત્યારે અર્જુન સુભદ્રા સાથે ઇન્દ્રપ્રસ્થ પાછો આવ્યો. સુભદ્રા સાદી ગોવાળણના વેશમાં દ્રૌપદી પાસે ગઈ, પ્રણામ કરીને બોલી, “હું તમારી દાસી છું.” દ્રૌપદીએ પ્રેમથી તેને ભેટી લીધી. શ્રીકૃષ્ણ કીમતી ભેટો લઈને આવ્યા. સમય જતાં સુભદ્રાએ બહાદુર પુત્ર અભિમન્યુને જન્મ આપ્યો, જેણે પિતા પાસેથી ધનુર્વિદ્યા શીખી. દ્રૌપદીને દરેક ભાઈથી એક એમ પાંચ પુત્રો થયા: પ્રતિવિંધ્ય, સુતસોમ, શ્રુતકર્મા, શતાનીક અને શ્રુતસેન.

ખાંડવ વનનું દહન

એક ધોમધખતા ઉનાળામાં શ્રીકૃષ્ણ અને અર્જુન મિત્રો સાથે યમુનાકિનારે ગયા. એક ઊંચો, તેજસ્વી બ્રાહ્મણ તેમની પાસે આવ્યો અને ભોજન માગ્યું. એ અગ્નિદેવ હતા. એક રાજાના લાંબા યજ્ઞમાં ખૂબ ઘી ખાવાથી અગ્નિદેવ નબળા અને બીમાર પડી ગયા હતા, અને બ્રહ્માજીએ કહ્યું હતું કે ખાંડવ વન ખાવાથી તેઓ સાજા થશે. પણ ત્યાં નાગરાજ તક્ષક રહેતો હતો, અને ઇન્દ્ર તેનો મિત્ર હતો. અગ્નિએ સાત વાર પ્રયત્ન કર્યો, અને સાતેય વાર ઇન્દ્રના વરસાદે જ્વાળાઓ ઠારી દીધી.

અર્જુને કહ્યું, “હું દિવ્ય અસ્ત્રો જાણું છું, પણ મારા હાથના બળને લાયક ધનુષ્ય નથી, અને રથ પણ નથી. શ્રીકૃષ્ણ પાસે પણ કોઈ શસ્ત્ર નથી.” એટલે અગ્નિદેવે જળના સ્વામી વરુણદેવને યાદ કર્યા. અર્જુનને મહાન ગાંડીવ ધનુષ્ય, કદી ખાલી ન થાય તેવાં બે ભાથાં, અને સફેદ ઘોડા જોડેલો, વાનરના ચિહ્નવાળી ધજાવાળો રથ મળ્યો. શ્રીકૃષ્ણને સુદર્શન ચક્ર અને કૌમોદકી ગદા મળી.

અગ્નિએ વન બાળવાનું શરૂ કર્યું, અને શ્રીકૃષ્ણ તથા અર્જુન બંને બાજુથી તેની રક્ષા કરવા લાગ્યા. ઇન્દ્રે ગર્જતાં વાદળો અને વરસાદ મોકલ્યાં, પણ અર્જુને બાણોથી આકાશમાં એવો મંડપ રચ્યો કે એક ટીપું પણ આગ સુધી ન પહોંચ્યું. દેવો લડવા આવ્યા, તેઓ પણ પાછા વળ્યા. પછી આકાશવાણીએ ઇન્દ્રને કહ્યું કે તમારો મિત્ર તક્ષક તો વનમાં છે જ નહીં, અને આ બંને પ્રાચીન ઋષિ નર અને નારાયણ છે. ઇન્દ્ર પ્રસન્ન થઈને સ્વર્ગમાં પાછા ગયા.

બળતા વનમાંથી અસુરોનો શિલ્પી મય જ્વાળાઓથી બચવા ભાગ્યો. અગ્નિ તેની પાછળ પડ્યા અને શ્રીકૃષ્ણે ચક્ર ઉગામ્યું. મયે બૂમ પાડી, “અર્જુન, મને બચાવો!” અર્જુને કહ્યું, “ડરશો નહીં,” અને શ્રીકૃષ્ણે ચક્ર નીચે કર્યું. આમ મયનો જીવ બચ્યો. અગ્નિદેવ તૃપ્ત થયા પછી ઇન્દ્ર પ્રગટ થયા અને આશીર્વાદ આપ્યા. શ્રીકૃષ્ણે ફક્ત એક જ વરદાન માગ્યું: અર્જુન સાથેની તેમની મિત્રતા સદાય ટકી રહે.

મયે અર્જુનને કહ્યું, “તમે મારો જીવ બચાવ્યો છે. કહો, હું તમારા માટે શું કરું?” અર્જુનને બદલામાં કંઈ જોઈતું નહોતું. પણ શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું, “યુધિષ્ઠિર માટે એવી સભા બનાવો, જેવી દુનિયામાં બીજી ક્યાંય ન હોય.” મયે રાજીખુશીથી હા પાડી. એ અદ્ભુત સભા પાંડવોને મોટી કીર્તિ અપાવવાની હતી, અને સાથે દુર્યોધનના મનમાં ઈર્ષ્યાનું બીજ પણ વાવવાની હતી.