શાંતિનો છેલ્લો પ્રયાસ

રાજા વિરાટની સભામાં વિચારણા

અભિમન્યુ અને ઉત્તરાનાં લગ્ન પછી પાંડવો, તેમના મિત્રો અને સગાંસંબંધીઓ રાજા વિરાટની સભામાં ભેગા બેઠા. દ્રુપદ, વિરાટ, શ્રીકૃષ્ણ, બલરામ, સાત્યકિ અને બીજા ઘણા રાજાઓ ત્યાં હતા. તેર વર્ષનો વનવાસ અને અજ્ઞાતવાસ પ્રામાણિકતાથી પૂરો થયો હતો. હવે સવાલ એક જ હતો: શું દુર્યોધન પાંડવોનું અડધું રાજ્ય પાછું આપશે?

સૌથી પહેલાં શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા. તેમણે કહ્યું કે યુધિષ્ઠિરે દરેક વચન પાળ્યું છે અને તેઓ ફક્ત પોતાનો હક માગે છે, એટલે કોઈ સમજદાર અને નમ્ર દૂતને હસ્તિનાપુર મોકલવો જોઈએ. બલરામે ઉમેર્યું કે સંદેશો નરમ હોવો જોઈએ, કારણ કે યુધિષ્ઠિર જુગારમાં પોતાની મરજીથી રાજ્ય હાર્યા હતા. સાત્યકિએ તેનો જોરથી વિરોધ કર્યો, પણ રાજા દ્રુપદે સૌને શાંત કર્યા. તેમણે કહ્યું, “દુર્યોધન સહેલાઈથી કંઈ નહીં આપે. આપણે દૂત મોકલીએ, અને સાથે સાથે આપણા મિત્ર રાજાઓને પણ બોલાવીએ, જેથી શાંતિ હોય કે યુદ્ધ, આપણે તૈયાર રહીએ.”

એટલે દ્રુપદના પોતાના પુરોહિત, એક વિદ્વાન અને માનનીય બ્રાહ્મણને, પાંડવોના દૂત બનાવીને હસ્તિનાપુર મોકલવામાં આવ્યા. કૌરવોની સભામાં તેમણે સ્પષ્ટ કહ્યું કે પાંડવોએ વચન પાળ્યું છે, હવે તેમનો ભાગ પાછો મળવો જોઈએ. ભીષ્મે કહ્યું કે આ માગણી ન્યાયી છે. પણ કર્ણ ગુસ્સામાં વચ્ચે બોલી પડ્યો, અને ભીષ્મે તેને ઠપકો આપ્યો. છેવટે ધૃતરાષ્ટ્રે કહ્યું, “હું વિચાર કરીને સંજયને મારો જવાબ લઈને પાંડવો પાસે મોકલીશ.” પુરોહિત જમીનના કોઈ વચન વગર પાછા ફર્યા.

આ દરમિયાન બંને પક્ષ મિત્રો શોધવા લાગ્યા. અર્જુન અને દુર્યોધન બંને શ્રીકૃષ્ણની મદદ માગવા દ્વારકા નીકળ્યા, અને એક જ દિવસે તેમના મહેલે પહોંચ્યા. શ્રીકૃષ્ણ સૂતા હતા. દુર્યોધન પહેલો પહોંચ્યો અને અંદર જઈને શ્રીકૃષ્ણના માથા પાસે એક સુંદર આસન પર બેસી ગયો. અર્જુન થોડી વાર પછી આવ્યા અને હાથ જોડીને શ્રીકૃષ્ણના પગ પાસે ઊભા રહ્યા.

શ્રીકૃષ્ણ જાગ્યા ત્યારે તેમની નજર પહેલાં અર્જુન પર પડી. પછી તેમણે દુર્યોધનને જોયો અને બંનેનું સ્વાગત કર્યું. દુર્યોધને કહ્યું, “હું પહેલો આવ્યો છું, એટલે પહેલી મદદ મને મળવી જોઈએ.” શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું, “તું પહેલો આવ્યો, પણ મેં અર્જુનને પહેલો જોયો, એટલે હું બંનેને મદદ કરીશ. એક તરફ મારી નારાયણી સેના છે, બહાદુર ગોપ યોદ્ધાઓની. બીજી તરફ હું એકલો, અને યુદ્ધમાં હું કોઈ હથિયાર નહીં ઉપાડું. અર્જુન નાના છે, એટલે પહેલી પસંદગી તેમની.” અર્જુને એક પળનો પણ વિચાર કર્યા વગર શ્રીકૃષ્ણને પસંદ કર્યા. મોટી સેના મળતાં દુર્યોધન ખૂબ ખુશ થયો.

પછી શ્રીકૃષ્ણે અર્જુનને પૂછ્યું, “હું લડવાનો પણ નથી, તો તેં મને કેમ પસંદ કર્યો?” અર્જુને કહ્યું, “તમે એકલા જ બધાને હરાવી શકો, પણ હું આ યુદ્ધ જાતે જીતવા માગું છું. તમે મારા સારથિ બનો.” શ્રીકૃષ્ણ હસ્યા અને માની ગયા. દુર્યોધન પછી બલરામ પાસે ગયો. બલરામે કહ્યું, “હું ન અર્જુનને મદદ કરીશ, ન તને. હું કોઈના પક્ષે નહીં રહું.” યુદ્ધ નજીક આવ્યું ત્યારે બલરામ સરસ્વતી નદીના કિનારે આવેલાં તીર્થોની યાત્રાએ ચાલ્યા ગયા. યાદવ સરદાર કૃતવર્માએ દુર્યોધનને એક સેના આપી.

શલ્યનું વચન અને સંજયનો સંદેશો

મદ્રદેશના રાજા શલ્ય માદ્રીના ભાઈ હતા, એટલે નકુલ અને સહદેવના મામા. તેઓ મોટી સેના લઈને પાંડવોના પક્ષે જોડાવા નીકળ્યા. દુર્યોધનને ખબર પડી, એટલે તેણે શલ્યના આખા રસ્તે સુંદર વિશ્રામગૃહો બંધાવ્યાં, જ્યાં ખાવા-પીવાની અને આરામની બધી સગવડ હતી. શલ્યને ખૂબ ગમ્યું. યુધિષ્ઠિરે આ બધું કરાવ્યું હશે એમ માનીને તેમણે કહ્યું, “જેણે આ કર્યું છે, તેને હું ઇનામ આપવા માગું છું.”

ત્યારે દુર્યોધન સામે આવ્યો અને બોલ્યો, “આ મેં કર્યું છે. તમે પ્રસન્ન હો તો મારી સેનાના નાયક બનો.” શલ્યે વચન આપી દીધું હતું, એટલે તેઓ માની ગયા. પછી તેઓ યુધિષ્ઠિરને મળવા ગયા અને જે થયું તે પ્રામાણિકતાથી કહી દીધું. યુધિષ્ઠિરે કહ્યું, “મામા, તમારે તમારું વચન પાળવું જ જોઈએ. પણ મારી એક વિનંતી છે. કર્ણ અને અર્જુનનું યુદ્ધ થશે ત્યારે તમને જરૂર કર્ણના સારથિ બનાવાશે. તે વખતે તમારી વાતોથી કર્ણનો ઉત્સાહ ઓછો કરજો.” શલ્યે એમ કરવાનું વચન આપ્યું.

થોડા સમયમાં ધૃતરાષ્ટ્રના સારથિ અને સલાહકાર સંજય ઉપપ્લવ્ય નગરમાં આવ્યા, જ્યાં પાંડવો રહેતા હતા. તેઓ રાજાની શુભેચ્છાઓ અને ઘણી મીઠી વાતો લાવ્યા, પણ જમીનની કોઈ વાત નહીં. તેમણે કહ્યું, “ભાઈઓ વચ્ચે યુદ્ધ મોટું પાપ છે. પોતાના જ કુટુંબને મારીને રાજ્ય જીતવા કરતાં ભિક્ષા માગીને જીવવું સારું.”

યુધિષ્ઠિરે શાંતિથી જવાબ આપ્યો, “સંજય, મારે યુદ્ધ નથી જોઈતું. મને ઇન્દ્રપ્રસ્થ પાછું આપો. એ વધારે લાગતું હોય, તો ફક્ત પાંચ ગામ આપો: કુશસ્થળ, વૃકસ્થળ, માકંદી, વારણાવત, અને દુર્યોધન ઇચ્છે તે કોઈ એક બીજું ગામ. પાંચ ભાઈઓને પાંચ ગામ મળશે તો હું શાંતિ કરી લઈશ.” શ્રીકૃષ્ણે પણ કહ્યું કે પાંડવો શાંતિ માટે તૈયાર છે, પણ ન્યાયના યુદ્ધથી ભાગશે નહીં. અર્જુને મક્કમ સંદેશો મોકલ્યો: જો દુર્યોધન તેમનો ભાગ પાછો નહીં આપે, તો ગાંડીવ ધનુષ જવાબ આપશે.

ઉજાગરાની રાત: વિદુરનું જ્ઞાન

સંજય મોડી સાંજે હસ્તિનાપુર પાછા ફર્યા. તેમણે ધૃતરાષ્ટ્રને કહ્યું, “તમારા પુત્રો ખોટા રસ્તે જઈ રહ્યા છે. પાંડવોની વાત હું કાલે ભરી સભામાં કહીશ,” અને તેઓ ઘરે ગયા. ધૃતરાષ્ટ્રને ઊંઘ ન આવી. બેચેન અને દુઃખી થઈને તેમણે અડધી રાતે પોતાના જ્ઞાની ભાઈ વિદુરને બોલાવ્યા અને કહ્યું, “મને કંઈક કહો. મારું હૃદય બળી રહ્યું છે.”

વિદુરે તેમને લાંબી અને પ્રેમભરી સલાહ આપી, જે ‘વિદુર નીતિ’ તરીકે ઓળખાય છે. તેમણે કહ્યું, “જે માણસ સફળતા ઇચ્છે છે તેણે છ દોષ છોડવા જોઈએ: વધારે ઊંઘ, સુસ્તી, ભય, ક્રોધ, આળસ અને કામ ટાળવાની ટેવ.” તેમણે એમ પણ કહ્યું, “વિનાશનાં ત્રણ દ્વાર છે: કામ, ક્રોધ અને લોભ. સમજદાર માણસ ત્રણેય બંધ રાખે છે.” અને સમજાવ્યું, “સાચો જ્ઞાની એ છે, જેને ક્રોધ, હરખ, અભિમાન કે જીદ પોતાના ધ્યેયથી દૂર ખેંચી ન શકે.”

પછી વિદુર મુદ્દાની વાત પર આવ્યા. “મહારાજ, તમે પાંડવોનો ભાગ છીનવી લીધો છે. તે પાછો આપી દો. યુધિષ્ઠિર પ્રામાણિક અને નમ્ર છે, તેઓ તમારા પુત્રોને પ્રેમથી રાખશે. એક ખરાબ પુત્રને વળગી રહેશો તો આખું કુળ ગુમાવશો. ક્યારેક કુળને બચાવવા એક વ્યક્તિને છોડવી પડે છે.”

ધૃતરાષ્ટ્રે જીવન અને મૃત્યુના ઊંડા સત્ય વિશે પૂછ્યું, ત્યારે વિદુરે બ્રહ્માજીના સનાતન પુત્ર, પ્રાચીન ઋષિ સનત્સુજાતને બોલાવ્યા. ઋષિએ રાજાને શીખવ્યું કે બેદરકારી જ મૃત્યુ છે, અને સતત જાગૃતિ જ અમરતા છે. જે પ્રામાણિકતાથી જીવે છે અને અંદર રહેલા આત્માને ઓળખે છે, તે મૃત્યુથી ડરતો નથી. ધૃતરાષ્ટ્રે આખી રાત સાંભળ્યું. પણ સવારે પણ દુર્યોધન માટેનો તેમનો મોહ આ બધા જ્ઞાન કરતાં વધારે મજબૂત રહ્યો.

શ્રીકૃષ્ણ હસ્તિનાપુર જાય છે

આશા છોડતાં પહેલાં યુધિષ્ઠિરે શ્રીકૃષ્ણને પોતે હસ્તિનાપુર જવા વિનંતી કરી. શ્રીકૃષ્ણ માની ગયા અને બોલ્યા, “હું શાંતિ માટે પૂરો પ્રયત્ન કરીશ, જેથી કોઈ ક્યારેય એમ ન કહી શકે કે આપણે પ્રયત્ન ન કર્યો.” દ્રૌપદી આંખમાં આંસુ સાથે, પોતાના લાંબા ખુલ્લા વાળ હાથમાં લઈને તેમની પાસે આવી. તેણે કહ્યું, “તમે શાંતિની વાત કરો ત્યારે આ વાળ યાદ રાખજો, જેને દુઃશાસને ખેંચ્યા હતા.” શ્રીકૃષ્ણે વચન આપ્યું કે ન્યાય જરૂર થશે.

ધૃતરાષ્ટ્રે શ્રીકૃષ્ણ માટે ભવ્ય સ્વાગત અને કીમતી ભેટોની તૈયારી કરી હતી. શ્રીકૃષ્ણે રાજા અને વડીલોને વિનયથી પ્રણામ કર્યા, અને પછી વિદુરના સાદા ઘરે ગયા. ત્યાં તેઓ પોતાનાં ફોઈ કુંતીને મળ્યા, જે પુત્રોના વનવાસ દરમિયાન વિદુરને ત્યાં રહેતાં હતાં. કુંતીએ રડતાં રડતાં પુત્રો અને દ્રૌપદીના સમાચાર પૂછ્યા, અને સંદેશો આપ્યો: “યુધિષ્ઠિરને કહેજો કે ક્ષત્રિયનો ધર્મ યાદ રાખે.” દુર્યોધને શ્રીકૃષ્ણને રાજભોજન માટે બોલાવ્યા, પણ શ્રીકૃષ્ણે ના પાડી. તેમણે કહ્યું, “કોઈના ઘરે જમાય છે કાં તો પ્રેમથી, કાં તો મજબૂરીથી. તને મારા માટે પ્રેમ નથી, અને મારે કોઈ મજબૂરી નથી.” તેમણે વિદુરનું સાદું ભોજન આનંદથી જમ્યું.

બીજે દિવસે સવારે શ્રીકૃષ્ણ મોટી રાજસભામાં પધાર્યા. ભીષ્મ, દ્રોણાચાર્ય, કૃપાચાર્ય, વિદુર અને ઘણા રાજાઓ અને ઋષિઓ હાજર હતા. શ્રીકૃષ્ણ ખૂબ પ્રેમથી બોલ્યા, “મહારાજ, કૌરવો અને પાંડવો વચ્ચે શાંતિ તમારા હાથમાં છે. પાંડવો તમને પિતા માનીને તમારી સેવા કરવા તૈયાર છે. તેમને તેમનો ભાગ આપો, તો કુરુવંશ દુનિયામાં સૌથી બળવાન બનશે. એક વ્યક્તિના લોભને કારણે આટલા બધા વીરોને મરવા ન દો.”

ભીષ્મ, દ્રોણાચાર્ય અને વિદુર, બધાએ દુર્યોધનને સમજાવ્યો. પણ દુર્યોધન બોલ્યો, “મેં કંઈ ખોટું કર્યું નથી. હું જીવું છું ત્યાં સુધી, યુદ્ધ વગર, પાંડવોને સોયની અણીથી વીંધાય એટલી જમીન પણ નહીં આપું.” પછી તે ગુસ્સામાં સભા છોડીને ચાલ્યો ગયો.

શ્રીકૃષ્ણે વડીલોને કહ્યું, “આખા કુળને બચાવવા ક્યારેક એક વ્યક્તિને રોકવી યોગ્ય છે.” ત્યારે ધૃતરાષ્ટ્રે ગાંધારીને બોલાવ્યાં, અને ગાંધારીએ પુત્રને પાછો બોલાવ્યો. ગાંધારીએ તેને દૃઢતાથી કહ્યું, “દીકરા, જે પોતાના ક્રોધ અને ઇચ્છાઓ પર કાબૂ ન રાખી શકે, તે રાજ્ય ન ચલાવી શકે. ઇન્દ્રિયો જંગલી ઘોડા જેવી છે; જે તેમને વશમાં રાખે, તે જ જીતે. તારા ભાઈઓ સાથે સુલેહ કરી લે.” પણ દુર્યોધને માતાની વાત પણ ન સાંભળી અને ફરી સભા છોડી ગયો.

રાજસભામાં વિશ્વરૂપ

બહાર દુર્યોધને કર્ણ, શકુનિ અને દુઃશાસન સાથે છાની મસલત કરી. “ચાલો, શ્રીકૃષ્ણને પકડીને બાંધી દઈએ,” તેણે કહ્યું. “શ્રીકૃષ્ણ વગર પાંડવોની હિંમત તૂટી જશે.” પણ ચતુર સાત્યકિ આ યોજના સમજી ગયા. તેમણે કૃતવર્માને સૈનિકો સાથે દરવાજે તૈયાર રહેવા કહ્યું, અને શ્રીકૃષ્ણ તથા વડીલોને ચૂપચાપ ચેતવી દીધા. વિદુરે ધૃતરાષ્ટ્રને કહ્યું, “તમારા પુત્રો હાથથી આગ પકડવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યા છે.”

શ્રીકૃષ્ણ હસ્યા અને બોલ્યા, “મહારાજ, ભલે તેઓ પ્રયત્ન કરે.” પછી સૌની સામે તેમણે પોતાનું વિશ્વરૂપ પ્રગટ કર્યું. તેમના કપાળમાં બ્રહ્માજી અને છાતીમાં રુદ્ર દેખાયા. તેમની ભુજાઓ પર લોકપાલો હતા, અને મુખમાંથી અગ્નિ નીકળતો હતો. આદિત્યો, વસુઓ અને બીજા દેવો તેમની આસપાસ ઝળહળતા હતા. તેમની બાજુમાં બલરામ અને અર્જુન ઊભા હતા, અને પાંડવો, વૃષ્ણિઓ અને અંધકો હથિયાર સાથે તૈયાર હતા. આખી સભા હજાર સૂર્ય કરતાં પણ વધારે તેજથી ભરાઈ ગઈ.

મોટા ભાગના રાજાઓએ ડરીને આંખો બંધ કરી દીધી. ફક્ત ભીષ્મ, દ્રોણાચાર્ય, વિદુર, સંજય અને ઋષિઓ જ જોઈ શક્યા, કારણ કે શ્રીકૃષ્ણે તેમને દિવ્ય દૃષ્ટિ આપી હતી. અંધ ધૃતરાષ્ટ્રે હાથ જોડીને પ્રાર્થના કરી, “પ્રભુ, થોડી વાર માટે મને આંખો આપો, જેથી હું તમારાં દર્શન કરી શકું.” શ્રીકૃષ્ણે તેમને દૃષ્ટિ આપી, અને જીવનમાં પહેલી વાર રાજાએ જોયું, અને જે જોયું તે સ્વયં ભગવાન હતા. પછી તેમની પોતાની વિનંતીથી તેઓ ફરી અંધ થયા, કારણ કે એ દર્શન પછી તેમને બીજું કંઈ જોવું નહોતું.

શ્રીકૃષ્ણે પોતાનું રૂપ સમેટી લીધું, સાત્યકિ અને કૃતવર્માનો હાથ પકડ્યો, અને સભામાંથી નીકળી ગયા. તેમને બાંધવાની યોજના નકામી ગઈ. તેઓ કુંતીની વિદાય લેવા ગયા, અને પછી કર્ણને પોતાના રથમાં સાથે બેસાડ્યો.

કર્ણ અને બે મુલાકાતો

નગરની બહાર શ્રીકૃષ્ણે કર્ણને એક રહસ્ય કહ્યું. “કર્ણ, સૂર્યદેવના આશીર્વાદથી તારો જન્મ કુંતીના લગ્ન પહેલાં થયો હતો. ધર્મ પ્રમાણે તું પાંડુનો પુત્ર છે અને પાંડવોમાં સૌથી મોટો. મારી સાથે ચાલ. પાંચેય ભાઈઓ તારા પગે પડશે, દ્રૌપદી તારું સન્માન કરશે, અને તારો રાજ્યાભિષેક થશે.”

કર્ણે શાંતિથી સાંભળ્યું અને કહ્યું, “કૃષ્ણ, હું આ જાણું છું. પણ મારી માતા કુંતીએ મને જન્મતાંવેંત ત્યજી દીધો હતો. સારથિ અધિરથ અને તેમનાં પત્ની રાધાએ મને પ્રેમથી ઉછેર્યો. મારાં લગ્ન તેમના સમાજમાં થયાં, અને મારાં સંતાનો અને પૌત્રો ત્યાં છે. તેર વર્ષથી દુર્યોધને મને માન અને વિશ્વાસ આપ્યાં છે. ડર કે લોભથી હું હવે તેને દગો ન આપી શકું.” તેણે ઉમેર્યું, “આ રહસ્ય ગુપ્ત રાખજો. જો યુધિષ્ઠિરને ખબર પડશે કે હું તેમનો મોટો ભાઈ છું, તો તેઓ રાજ્ય મને આપી દેશે, અને હું તે દુર્યોધનને આપી દઈશ. યુધિષ્ઠિરને જ રાજ કરવા દો. હું જાણું છું કે જ્યાં તમે અને અર્જુન છો, ત્યાં જ વિજય છે.”

શ્રીકૃષ્ણે દુઃખી થઈને કહ્યું, “તો નક્કી થઈ ગયું. ભીષ્મ, દ્રોણાચાર્ય અને કૃપાચાર્યને કહેજે કે આજથી સાતમા દિવસે, અમાસના દિવસે યુદ્ધ શરૂ થશે.” કર્ણ શ્રીકૃષ્ણને ભેટ્યો અને નગરમાં પાછો ગયો.

કુંતી પણ ખૂબ ચિંતામાં હતાં. તેઓ ગંગાના કિનારે ગયાં, જ્યાં કર્ણ રોજ સવારે હાથ જોડીને સૂર્યની પ્રાર્થના કરતો. પ્રાર્થના પૂરી થાય ત્યાં સુધી તેઓ તાપમાં તેની પાછળ ઊભાં રહ્યાં. કર્ણે પાછળ ફરીને પ્રણામ કર્યા અને કહ્યું, “હું રાધા અને અધિરથનો પુત્ર કર્ણ છું. હું તમારી શી સેવા કરું?” કુંતીએ કહ્યું, “તું મારો દીકરો છે, મારો પહેલો પુત્ર, સૂર્યદેવનો પુત્ર. તારા ભાઈઓ સાથે આવી જા.” ત્યારે સ્વયં સૂર્યમાંથી અવાજ આવ્યો: “કુંતી સાચું કહે છે.”

કર્ણે કહ્યું, “હું નવજાત હતો ત્યારે તમે મને ત્યજી દીધો, અને મને ક્ષત્રિયનું માન ન મળ્યું. આજે તમારા બીજા પુત્રો માટે તમે મને દીકરો કહો છો. હવે હું દુર્યોધનને છોડી ન શકું.” પછી તેનો અવાજ નરમ થયો. “પણ તમારું અહીં આવવું ફોગટ નહીં જાય. મોકો મળશે તો પણ હું યુધિષ્ઠિર, ભીમ, નકુલ કે સહદેવને નહીં મારું. હું ફક્ત અર્જુન સાથે લડીશ. અર્જુન પડશે તો મારી સાથે તમારા પાંચ પુત્રો રહેશે. હું પડીશ તો અર્જુન સાથે તમારા પાંચ પુત્રો રહેશે.” કુંતીએ ધ્રૂજતાં ધ્રૂજતાં તેને ગળે લગાડ્યો અને કહ્યું, “આ વચન યાદ રાખજે.” પછી તેઓ પાછાં ફર્યાં.

સેનાઓ ભેગી થાય છે

હવે બંને પક્ષ યુદ્ધની તૈયારી કરવા લાગ્યા. એક અક્ષૌહિણી એટલે આશરે 21,870 રથ, એટલા જ હાથી, 65,610 ઘોડેસવાર અને 1,09,350 પાયદળ સૈનિકોની વિશાળ સેના. પાંડવોએ સાત અક્ષૌહિણી સેના ભેગી કરી, જેના નાયક હતા દ્રુપદ, વિરાટ, ધૃષ્ટદ્યુમ્ન, શિખંડી, સાત્યકિ, ચેકિતાન અને ભીમ. ભાઈઓ અને શ્રીકૃષ્ણ સાથે વિચાર કરીને યુધિષ્ઠિરે દ્રૌપદીના ભાઈ ધૃષ્ટદ્યુમ્નને આખી સેનાના સેનાપતિ બનાવ્યા.

કૌરવોએ અગિયાર અક્ષૌહિણી સેના ભેગી કરી, અને દુર્યોધને ભીષ્મને સેનાપતિ બનવા વિનંતી કરી. ભીષ્મ માની ગયા, પણ બોલ્યા, “હું પાંડુના પુત્રોને નહીં મારું. રોજ હું તેમના હજારો સૈનિકોને હરાવીશ. અને કાં તો કર્ણ પહેલાં લડે, કાં હું, કારણ કે તે હંમેશાં મારી સાથે હરીફાઈ કરે છે.” મહાન યોદ્ધાઓની ગણતરી કરતી વખતે ભીષ્મે કર્ણને ફક્ત અર્ધરથી કહ્યો, કારણ કે તેને ઋષિનો શાપ હતો અને તેણે પોતાનું કવચ દાનમાં આપી દીધું હતું. કર્ણને ઊંડું દુઃખ થયું અને તેણે કહ્યું, “તમે જીવો છો ત્યાં સુધી હું નહીં લડું. તમે પડશો પછી જ હું યુદ્ધમાં ઊતરીશ.”

યુદ્ધ પહેલાં દુર્યોધને શકુનિના પુત્ર ઉલૂકને અભિમાન અને અપમાનભર્યા સંદેશા સાથે પાંડવોની છાવણીમાં મોકલ્યો. તેમાં જુગારની રમત અને દ્રૌપદીના દુઃખની યાદ અપાવીને તેમને લડવા આવવાનો પડકાર હતો. પાંડવોની આંખો ગુસ્સાથી ચમકી ઊઠી. અર્જુને શાંતિથી જવાબ આપ્યો, “દુર્યોધનને કહેજે કે તેનો જવાબ રણભૂમિમાં મળશે.”

એક વાર દુર્યોધને ભીષ્મને પૂછ્યું કે તેઓ દ્રુપદના પુત્ર શિખંડી સાથે કેમ નહીં લડે. ભીષ્મે તેને કથા કહી. ઘણા સમય પહેલાં ભીષ્મ પોતાના ભાઈ વિચિત્રવીર્ય માટે કાશીની ત્રણ રાજકુમારીઓને જીતી લાવ્યા હતા. સૌથી મોટી અંબાએ કહ્યું કે તેણે મનથી રાજા શાલ્વને વરી લીધા છે, એટલે ભીષ્મે તેને જવા દીધી. પણ શાલ્વે તેને સ્વીકારી નહીં. અંબાએ પોતાના જીવનની બરબાદી માટે ભીષ્મને દોષ દીધો. તેના માટે પરશુરામ પણ ભીષ્મને હરાવી ન શક્યા. એટલે અંબાએ કઠોર તપ કર્યું, અને ભગવાન શિવે તેને વરદાન આપ્યું: “આવતા જન્મમાં તું ભીષ્મના મૃત્યુનું કારણ બનીશ.”

અંબાનો રાજા દ્રુપદને ત્યાં પુત્રી તરીકે પુનર્જન્મ થયો. શિવજીના વચનને કારણે દ્રુપદે તેને પુત્રની જેમ ઉછેરી અને શિખંડી નામ આપ્યું. પછી સ્થૂણાકર્ણ નામના એક દયાળુ યક્ષે શિખંડી સાથે પોતાનું પુરુષત્વ બદલી આપ્યું, અને આમ શિખંડી પુરુષ બન્યો. ભીષ્મે કહ્યું, “જે સ્ત્રી તરીકે જન્મ્યું હોય, તેના પર હું ક્યારેય બાણ નહીં ચલાવું. એ મારું વ્રત છે.” આ કથા કાનમાં ગુંજતી હતી ત્યારે બે વિશાળ સેનાઓ પવિત્ર કુરુક્ષેત્રના મેદાન તરફ આગળ વધી.