યુધિષ્ઠિર

ધર્મના પુત્ર

રાજા પાંડુને એક ઋષિનો શાપ હતો અને તેઓ સામાન્ય રીતે સંતાન મેળવી શકે તેમ નહોતા, એટલે તેઓ રાણીઓ કુંતી અને માદ્રી સાથે વનમાં તપસ્વી તરીકે રહેતા. કુંતી પાસે દુર્વાસા ઋષિએ આપેલો મંત્ર હતો, જેનાથી તેઓ કોઈ દેવને બોલાવીને પુત્ર મેળવી શકે. પાંડુએ તેમને પહેલાં ધર્મરાજને બોલાવવા કહ્યું, જેથી મોટો પુત્ર ધર્મપરાયણ થાય. આમ યુધિષ્ઠિરનો જન્મ થયો, અને આકાશવાણી થઈ કે આ બાળક ધર્માત્માઓમાં શ્રેષ્ઠ થશે.

પાંડુના મૃત્યુ પછી ઋષિઓ કુંતી અને પાંચેય બાળકોને હસ્તિનાપુર લાવ્યા, જ્યાં તેઓ પાંડુના અંધ મોટા ભાઈ ધૃતરાષ્ટ્રના સો પુત્રો, કૌરવો સાથે મોટા થયા. યુધિષ્ઠિરે કૃપાચાર્ય અને દ્રોણાચાર્ય પાસે શાસ્ત્રો અને યુદ્ધકળા શીખી, અને રથયુદ્ધમાં બધા રાજકુમારોમાં શ્રેષ્ઠ બન્યા.

નાનપણથી જ તેઓ નમ્ર, સત્યવાદી અને ન્યાયી હતા, અને પ્રજા તેમને ગાદી પર જોવા ઇચ્છતી. રાજકુમારોનું શિક્ષણ પૂરું થયું ત્યારે ધૃતરાષ્ટ્રે યુધિષ્ઠિરને યુવરાજ બનાવ્યા. આથી મોટો કૌરવ દુર્યોધન ઈર્ષાથી બળી ઊઠ્યો, અને ત્યારથી તે પાંડવોને દૂર કરવાના રસ્તા શોધવા લાગ્યો.

લાક્ષાગૃહથી ઇન્દ્રપ્રસ્થ સુધી

દુર્યોધને પાંડવો અને કુંતીને વારણાવત મોકલાવ્યાં, જ્યાં તેમને જીવતાં બાળી નાખવા લાખનું ઘર બંધાયું હતું. તેઓ નીકળતા હતા ત્યારે વિદુરે ગુપ્ત ભાષામાં યુધિષ્ઠિરને ચેતવ્યા, અને યુધિષ્ઠિરે જવાબ આપ્યો, “હું સમજી ગયો.” વિદુરના ખાણિયાએ ખોદેલી સુરંગમાંથી પરિવાર આગમાંથી બચી નીકળ્યો. તેઓ વનોમાં છૂપા વેશે રહ્યા, અને પછી એકચક્રામાં બ્રાહ્મણ બનીને રહ્યા.

પાંચાલની રાજકુમારી દ્રૌપદીના સ્વયંવરમાં અર્જુને તેને જીતી. કુંતીના શબ્દો, “તમે બધા ભેગા મળીને તેનો ઉપભોગ કરો,” અને દ્રૌપદીના પાછલા જન્મ વિશે વેદ વ્યાસે આપેલી સમજૂતીને કારણે યુધિષ્ઠિર સંમત થયા કે દ્રૌપદી પાંચેય ભાઈઓની પત્ની બનશે. હવે રાજા દ્રુપદ તેમના સાથી હતા, એટલે ધૃતરાષ્ટ્રે તેમને પાછા બોલાવીને અડધું રાજ્ય, ખાંડવપ્રસ્થ નામનો જંગલી પ્રદેશ, આપ્યું.

ત્યાં તેમણે સુંદર નગર ઇન્દ્રપ્રસ્થ વસાવ્યું, અને યુધિષ્ઠિરે ન્યાયથી રાજ કર્યું. દ્રૌપદી ક્યારેય ભાઈઓ વચ્ચે ઝઘડાનું કારણ ન બને, એ માટે નારદ મુનિએ ભાઈઓ પાસે એક નિયમ બનાવડાવ્યો: કોઈ ભાઈ દ્રૌપદી સાથે હોય ત્યારે જે બીજો ભાઈ ત્યાં ખલેલ પહોંચાડે, તે બાર વર્ષ માટે દૂર જશે. એક બ્રાહ્મણની મદદ કરવા અર્જુને એ નિયમ તોડ્યો ત્યારે યુધિષ્ઠિરે તરત જ માફ કરી દીધો, પણ અર્જુને પોતાનું વચન પાળ્યું અને ગયા. યુધિષ્ઠિરે શિબિ દેશનાં રાજકુમારી દેવિકા સાથે પણ લગ્ન કર્યાં અને તેમને યૌધેય નામે પુત્ર થયો; દ્રૌપદીથી તેમને પ્રતિવિંધ્ય નામે પુત્ર થયો.

સમ્રાટ, અને દ્યૂતની રમત

નારદ મુનિએ યુધિષ્ઠિરને કહ્યું કે તેમના પિતા પાંડુની ઇચ્છા છે કે તેઓ રાજસૂય યજ્ઞ કરે, જેનાથી રાજા સમ્રાટ બને છે. શ્રીકૃષ્ણની સલાહથી પહેલાં ભીમે શક્તિશાળી રાજા જરાસંધનો વધ કર્યો, અને ચાર ભાઈઓએ ચારેય દિશાના રાજાઓને યુધિષ્ઠિરના આધિપત્ય નીચે આણ્યા. મયે બાંધેલી અદ્ભુત સભામાં યજ્ઞ થયો. પ્રથમ પૂજા શ્રીકૃષ્ણને અપાઈ, અને વારંવાર તેમનું અપમાન કરનાર રાજા શિશુપાલનો શ્રીકૃષ્ણે વધ કર્યો.

પછી વેદ વ્યાસે યુધિષ્ઠિરને કહ્યું કે તેર વર્ષમાં રાજાઓનો મોટો વિનાશ થશે, અને તેનું કારણ તેઓ બનશે. વ્યાકુળ થઈને યુધિષ્ઠિરે વ્રત લીધું કે તેઓ ભાઈઓ કે કોઈ રાજા સાથે ક્યારેય કઠોર વચન નહીં બોલે, જેથી કોઈને ઝઘડાનું કારણ ન મળે. પણ ઈર્ષાથી બળતા દુર્યોધને પોતાના મામા, પાસાના નિષ્ણાત શકુનિ સાથે મળીને કપટથી પાંડવોની સંપત્તિ જીતવાની યોજના બનાવી. યુધિષ્ઠિરને લાગ્યું કે રાજાએ પડકાર કે મોટા બાપુ ધૃતરાષ્ટ્રનું આમંત્રણ નકારવું ન જોઈએ, અને તેઓ આવ્યા.

શકુનિએ દુર્યોધન વતી પાસા ફેંક્યા અને દરેક વખતે જીત્યો. યુધિષ્ઠિર પોતાની સંપત્તિ, રાજ્ય, પછી ભાઈઓ — નકુલ, સહદેવ, અર્જુન અને ભીમ — પછી પોતાને, અને અંતે દ્રૌપદીને હારી ગયા. દ્રૌપદીને ઘસડીને સભામાં લવાઈ અને તેનું અપમાન થયું, અને તેણે પૂછ્યું કે જે માણસ પહેલાં પોતાને જ હારી ગયો હોય, તે મને દાવ પર મૂકી શકે? ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે તેની લાજ રાખી. ભયંકર અપશુકનોથી ડરીને ધૃતરાષ્ટ્રે તેને વરદાન આપ્યાં, અને તેણે યુધિષ્ઠિર અને તેમના ભાઈઓને મુક્ત કરાવ્યા.

પણ યુધિષ્ઠિરને ફરી એક રમત માટે બોલાવાયા. શરત હતી કે હારનાર બાર વર્ષ વનમાં અને તેરમું વર્ષ છૂપા વેશે રહેશે; એ વર્ષમાં ઓળખાઈ જાય તો ફરી વનવાસ ભોગવવો પડશે. યુધિષ્ઠિર ફરી હાર્યા, અને પાંડવો તથા દ્રૌપદી વન તરફ ચાલી નીકળ્યાં.

વનમાં બાર વર્ષ

ઘણા બ્રાહ્મણો પાંડવોની પાછળ વનમાં આવ્યા. તેમને જમાડવા માટે પુરોહિત ધૌમ્યની સલાહથી યુધિષ્ઠિરે સૂર્યદેવની પ્રાર્થના કરી, અને તેમને તાંબાનું એક પાત્ર મળ્યું, જે દ્રૌપદી જમી લે ત્યાં સુધી દરરોજ ભોજન આપતું.

દ્રૌપદી અને ભીમ વારંવાર તેમને શરત તોડીને તરત લડવા આગ્રહ કરતાં. યુધિષ્ઠિર ધીરજથી જવાબ આપતા કે મેં વચન આપ્યું છે, ક્ષમા એ સજ્જનોનું બળ છે, અને હું ધર્મનું પાલન કોઈ ફળ માટે નહીં પણ તે સાચું છે એટલે કરું છું. બૃહદશ્વ ઋષિએ તેમને રાજા નળની કથા કહી, જેમણે પણ દ્યૂતમાં રાજ્ય ગુમાવ્યું હતું અને પાછું જીત્યું હતું.

એક વાર પાંડવોના વનના નિવાસ પાસે ગંધર્વોએ દુર્યોધનને પકડી લીધો. ભીમ ખુશ થયો, પણ યુધિષ્ઠિરે ભાઈઓને તેને છોડાવવા મોકલ્યા અને કહ્યું, “અંદરોઅંદર ભલે આપણે પાંચ અને તેઓ સો હોય, પણ બહારના લોકો સામે આપણે એકસો પાંચ છીએ.” પછી દ્રૌપદીનું અપહરણ કરવાનો પ્રયત્ન કરનાર રાજા જયદ્રથને તેમણે કૌરવોની બહેન દુઃશલાને ખાતર જીવતો છોડ્યો.

વનવાસના અંત ભાગમાં ચારેય નાના ભાઈઓ એક પછી એક એક સરોવરનું રક્ષણ કરતા યક્ષના પ્રશ્નોનો જવાબ આપ્યા વિના પાણી પીધું, અને નિષ્પ્રાણ થઈને ઢળી પડ્યા. યુધિષ્ઠિરે દરેક પ્રશ્નનો જ્ઞાનપૂર્વક જવાબ આપ્યો. પૃથ્વીથી ભારે શું? “માતા.” આકાશથી ઊંચું શું? “પિતા.” સૌથી મોટું આશ્ચર્ય શું? “દરરોજ જીવો યમના ઘરે જાય છે, છતાં બાકી રહેલા માને છે કે તેઓ સદા જીવશે.”

યક્ષે એક ભાઈને જીવતો કરવાની વાત કરી, અને યુધિષ્ઠિરે નકુલને પસંદ કર્યો, જેથી બંને માતાઓ, કુંતી અને માદ્રી, બંનેનો એક એક પુત્ર જીવતો રહે. પછી યક્ષે પ્રગટ કર્યું કે તેઓ ધર્મરાજ છે, યુધિષ્ઠિરના પોતાના પિતા. તેમણે ચારેય ભાઈઓને જીવતા કર્યા અને આશીર્વાદ આપ્યા કે અજ્ઞાતવાસના વર્ષમાં કોઈ તેમને ઓળખી નહીં શકે.

અજ્ઞાતવાસ, અને શાંતિની શોધ

તેરમા વર્ષે યુધિષ્ઠિર રાજા વિરાટના દરબારમાં કંક નામે રહ્યા, એક બ્રાહ્મણ જે રાજા સાથે પાસા રમતા. એક વાર ગુસ્સામાં વિરાટે તેમના મોં પર પાસો માર્યો, અને દ્રૌપદીએ ઝડપથી લોહી એક પાત્રમાં ઝીલી લીધું, જેથી તે જમીન પર ન પડે. યુધિષ્ઠિરે એ અપમાન શાંતિથી સહન કર્યું, અને પાંડવોએ પોતાની ઓળખ જાહેર કરી ત્યારે વિરાટે તેમની ક્ષમા માગી.

હવે દુર્યોધને રાજ્ય પાછું આપવાની ના પાડી. યુધિષ્ઠિર ભાઈઓ વચ્ચે યુદ્ધ ઇચ્છતા નહોતા, અને સંજય દ્વારા તેમણે કહેવડાવ્યું કે ફક્ત પાંચ ગામથી પણ તેઓ સંતોષ માનશે. શ્રીકૃષ્ણ પોતે શાંતિ માટે હસ્તિનાપુર ગયા, પણ દુર્યોધને કહ્યું કે સોયની અણી જેટલી જમીન પણ નહીં આપું.

કુરુક્ષેત્રમાં પહેલા દિવસે યુધિષ્ઠિરે બખ્તર ઉતાર્યું અને પગપાળા કૌરવ સેના તરફ ચાલ્યા. તેમણે ભીષ્મ, દ્રોણાચાર્ય, કૃપાચાર્ય અને મામા શલ્યને પ્રણામ કરીને આશીર્વાદ માગ્યા, અને દરેકે તેમને વિજયના આશીર્વાદ આપ્યા. પછી તેમણે જાહેર કર્યું કે જે કોઈ ધર્મના પક્ષે આવવા ઇચ્છે તેનું સ્વાગત છે, અને ધૃતરાષ્ટ્રનો એક પુત્ર યુયુત્સુ પાંડવોના પક્ષે આવી ગયો.

યુદ્ધ

નવ દિવસ સુધી કોઈ ભીષ્મને હરાવી ન શક્યું, ત્યારે યુધિષ્ઠિર નમ્રતાથી રાતે તેમની પાસે ગયા અને પૂછ્યું કે તેમને કેવી રીતે જીતી શકાય. ભીષ્મે કહ્યું કે તેઓ શિખંડી સામે લડશે નહીં, અને બીજે દિવસે શિખંડીની આડશે રહીને અર્જુને કુરુવંશના એ મહાન પિતામહને ઢાળી દીધા.

દ્રોણાચાર્ય સેનાપતિ બન્યા ત્યારે શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું કે દ્રોણ પોતાના પુત્ર અશ્વત્થામાના મૃત્યુના સમાચાર સાંભળશે તો જ શસ્ત્ર મૂકશે. ભીમે અશ્વત્થામા નામના હાથીને મારીને એ સમાચાર જાહેર કર્યા. દ્રોણે ક્યારેય જૂઠું ન બોલનાર યુધિષ્ઠિરને પૂછ્યું. યુધિષ્ઠિર મોટેથી બોલ્યા, “અશ્વત્થામા મરાયો,” અને પછી ધીમેથી બોલ્યા, “હાથી.” તરત જ તેમનો રથ, જે તેમની સત્યનિષ્ઠાને કારણે હંમેશાં જમીનથી ચાર આંગળ ઊંચે ચાલતો, નીચે આવીને જમીનને અડી ગયો. દ્રોણે શસ્ત્રો મૂકી દીધાં અને તેમનો વધ થયો.

કર્ણે કુંતીને વચન આપ્યું હતું કે અર્જુન સિવાય તેમના કોઈ પુત્રને નહીં મારે, અને યુધિષ્ઠિરને હરાવ્યા પછી તેણે તેમને જવા દીધા. ઘાયલ અને દુઃખી યુધિષ્ઠિરે હજી કર્ણને ન મારવા બદલ અર્જુનને કઠોર વચનો કહ્યાં, અને અર્જુને ગુસ્સામાં તલવાર ઉપાડી. શ્રીકૃષ્ણે બંનેને શાંત કર્યા, અને બંને ભાઈ ભેટી પડ્યા.

અઢારમા દિવસે જોડિયાંના મામા શલ્યે કૌરવ સેનાનું નેતૃત્વ કર્યું. ભાઈઓમાં સૌથી સૌમ્ય યુધિષ્ઠિર પોતે તેમની સામે લડ્યા અને એક પ્રચંડ ભાલાથી તેમનો વધ કર્યો. પછી દુર્યોધન એક સરોવરમાં છુપાઈ ગયો; યુધિષ્ઠિરે તેને બહાર આવીને કોઈ પણ એક પાંડવ સાથે, ગમે તે શસ્ત્રથી લડવાનો પડકાર આપ્યો, અને ભીમે ગદાયુદ્ધમાં તેને હરાવ્યો.

વિજયથી ઝાઝો આનંદ ન થયો. એ રાતે અશ્વત્થામાએ દ્રૌપદીના ઊંઘતા પુત્રોને મારી નાખ્યા, જેમાં પ્રતિવિંધ્ય પણ હતો. પાંડવો ગાંધારી પાસે ગયા ત્યારે પાટાની નીચેથી તેમની ક્રોધભરી નજર યુધિષ્ઠિરના પગનાં આંગળાં પર પડી અને નખ બળી ગયા. પછી કુંતીએ જાહેર કર્યું કે કર્ણ તેમનો મોટો ભાઈ હતો, અને યુધિષ્ઠિરનું હૃદય ભાંગી પડ્યું.

રાજા, યાત્રી અને સ્વર્ગનું દ્વાર

શોકમાં ડૂબેલા યુધિષ્ઠિર રાજગાદી છોડીને સંન્યાસી બનવા ઇચ્છતા હતા, પણ ભાઈઓ, દ્રૌપદી, વેદ વ્યાસ અને શ્રીકૃષ્ણે યાદ અપાવ્યું કે પ્રજાનું રક્ષણ કરવું એ રાજાનો ધર્મ છે. હસ્તિનાપુરમાં તેમનો રાજ્યાભિષેક થયો, અને બાણશય્યા પર સૂતેલા ભીષ્મે તેમને રાજધર્મ અને મોક્ષના માર્ગ વિશે વિસ્તારથી ઉપદેશ આપ્યો. પછી તેમણે મહાન અશ્વમેધ યજ્ઞ કર્યો. તેના અંતે અડધા સોનેરી શરીરવાળા એક નોળિયાએ કહ્યું કે આ યજ્ઞ એક ગરીબ પરિવારના દાનની બરાબરી ન કરી શકે, જેણે પોતાનો છેલ્લો લોટ પણ અતિથિ સાથે વહેંચ્યો હતો; યુધિષ્ઠિર સમજ્યા કે દાનનું માપ પ્રેમથી થાય છે.

તેમણે છત્રીસ વર્ષ ન્યાયથી રાજ કર્યું અને ધૃતરાષ્ટ્ર તથા ગાંધારીની પુત્રની જેમ સેવા કરી. યાદવોનો પરસ્પર નાશ થયો અને શ્રીકૃષ્ણે પૃથ્વી છોડી, ત્યારે તેમણે અર્જુનના પૌત્ર પરીક્ષિતને રાજ્યાભિષેક કર્યો અને ભાઈઓ તથા દ્રૌપદી સાથે હિમાલયની અંતિમ યાત્રાએ નીકળ્યા. એક કૂતરો આખા રસ્તે તેમની પાછળ પાછળ આવ્યો.

એક પછી એક બધાં પડ્યાં: પહેલાં દ્રૌપદી, પછી સહદેવ, નકુલ, અર્જુન અને ભીમ. યુધિષ્ઠિરે દરેકનો નાનો દોષ સમજાવ્યો — દ્રૌપદી બીજાઓ કરતાં અર્જુનને વધુ પ્રેમ કરતી, સહદેવને પોતાના જ્ઞાનનું, નકુલને પોતાના રૂપનું અને અર્જુનને પોતાની કુશળતાનું અભિમાન હતું, અને ભીમ વધુ પડતું ખાતો અને પોતાના બળની બડાઈ કરતો — અને ફક્ત કૂતરા સાથે આગળ ચાલ્યા.

ઇન્દ્ર રથ લઈને તેમને સ્વર્ગમાં લઈ જવા આવ્યા, પણ કહ્યું કે સ્વર્ગમાં કૂતરા માટે જગ્યા નથી. યુધિષ્ઠિરે જવાબ આપ્યો કે આપણા પર નિષ્ઠા રાખનારને છોડી દેવું એ મોટું પાપ છે, અને સ્વર્ગ માટે પણ તેઓ કૂતરાને નહીં છોડે. તરત જ કૂતરો તેમના પિતા ધર્મરાજ બની ગયો, અને જેમ તેમણે એક વાર યક્ષની પરીક્ષા પાર કરી હતી, તેમ આ પરીક્ષા પાર કરવા બદલ તેમની પ્રશંસા કરી.

સ્વર્ગમાં તેમણે દુર્યોધનને વૈભવમાં બેઠેલો જોયો, પણ પોતાના ભાઈઓ કે દ્રૌપદી ન દેખાયાં, અને તેમણે કહ્યું કે તેઓ જ્યાં હોય ત્યાં જ મારે રહેવું છે. તેમને એક અંધારા, ભયંકર નરકમાં લઈ જવાયા, જ્યાં તેમણે સ્વજનોના અવાજ સાંભળ્યા, જે તેમને રોકાઈ જવા વિનવતા હતા, અને તેમણે ત્યાં જ રહેવાનું નક્કી કર્યું. ત્યારે ઇન્દ્ર અને ધર્મરાજ પ્રગટ થયા અને અંધકાર ગાયબ થઈ ગયો: દ્રોણ સામે બોલેલા અર્ધસત્યને કારણે જ તેમને એક ક્ષણ નરક જોવું પડ્યું હતું. યુધિષ્ઠિરે સ્વર્ગની ગંગામાં સ્નાન કર્યું, માનવદેહ છોડ્યો, અને શ્રીકૃષ્ણ, પોતાના ભાઈઓ, કર્ણ અને દ્રૌપદીને દિવ્ય રૂપમાં ઝળહળતાં જોયાં.