બાળપણની હરીફાઈ અને ગુરુ

હસ્તિનાપુરમાં સાથે ઉછેર

રાજા પાંડુના મૃત્યુ પછી ઋષિઓ કુંતી અને તેમના પાંચ નાના પુત્રોને હસ્તિનાપુર પાછા લઈ આવ્યા. ત્યાં પાંચ પાંડવો પોતાના સો પિતરાઈ ભાઈઓ — અંધ રાજા ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો, જે કૌરવો કહેવાય છે — સાથે એક જ મહેલમાં મોટા થવા લાગ્યા. પિતામહ ભીષ્મ સૌને સરખા પ્રેમથી સાચવતા.

બધા છોકરાઓમાં બીજા પાંડવ ભીમ સૌથી વધુ બળવાન હતા. રમતમાં તેઓ કૌરવ છોકરાઓને વાળ પકડીને ઘસડી જતા, કે એકસાથે દસ જણને પાણીમાં ડુબાડી રાખતા, ત્યાં સુધી કે તેમનો શ્વાસ ચડી જાય. છોકરાઓ ફળ તોડવા ઝાડ પર ચડતા, ત્યારે ભીમ થડને એવી લાત મારતા કે ફળની સાથે છોકરાઓ પણ નીચે ગબડી પડતા.

ભીમ આ બધું બાળસહજ ઉત્સાહમાં કરતા, દ્વેષથી નહીં. પણ સૌથી મોટા કૌરવ દુર્યોધનના મનમાં ઈર્ષ્યાની આગ સળગવા લાગી. તેણે વિચાર્યું, “આ ભીમ બહુ બળવાન છે. એ જીવે ત્યાં સુધી હું અને મારા ભાઈઓ ક્યારેય સલામત નહીં રહીએ, અને રાજ્ય અમારા હાથમાંથી સરકી જશે.” આ વિચારમાંથી એક દુષ્ટ યોજના જન્મી.

દુર્યોધને ગંગાકિનારે પ્રમાણકોટિ નામની જગ્યાએ સુંદર કપડાના તંબુઓવાળાં ક્રીડાગૃહો બંધાવ્યાં અને જાતજાતનાં ભોજન-પીણાંની વ્યવસ્થા કરી. તેણે બધા રાજકુમારોને જળક્રીડા કરવા બોલાવ્યા. જમતી વખતે તેણે ચોરીછૂપીથી ભીમના ભોજનમાં ભયંકર ઝેર ભેળવી દીધું, અને હસતા મોઢે, જાણે બહુ પ્રેમ હોય તેમ, પોતાના હાથે ભીમને ખવડાવ્યું.

આખો દિવસ નદીમાં રમ્યા પછી ભીમ થાકીને ભારે થઈ ગયા અને કિનારે સૂઈ ગયા. ઝેર આખા શરીરમાં ફેલાઈ ગયું અને તેઓ બેભાન થઈ ગયા. ત્યારે દુર્યોધને તેમને વેલાથી બાંધીને ગંગાના ઊંડા પાણીમાં ધકેલી દીધા. સાંજે રાજકુમારો હસ્તિનાપુર પાછા ફર્યા, ત્યારે દુર્યોધન મનોમન ખુશ હતો કે તેનો હરીફ હંમેશ માટે ગયો.

નાગલોકમાં ભીમ

ભીમ ઊંડે ને ઊંડે ડૂબતા ગયા અને પાણીની નીચે આવેલા નાગલોકમાં પહોંચ્યા. ઘણા નાના નાગો તેમના પર તૂટી પડ્યા અને વારંવાર ડંખ માર્યા. પણ અહીં એક ચમત્કાર થયો: નાગોના વિષે ભીમના શરીરના ઝેરનો સામનો કર્યો અને તેને બહાર કાઢી નાખ્યું. ભીમ ભાનમાં આવ્યા, વેલાનાં બંધન તોડી નાખ્યાં અને નાગોને ઉછાળવા લાગ્યા.

ગભરાયેલા નાગો પોતાના રાજા વાસુકિ પાસે દોડી ગયા. વાસુકિ આ બળવાન છોકરાને જોવા આવ્યા, અને તેમની સાથે આર્યક નામના એક વૃદ્ધ નાગ પણ આવ્યા. આર્યકે ભીમને તરત ઓળખી લીધા અને આનંદથી ભેટી પડ્યા, કારણ કે આર્યક કુંતીના પિતા શૂરના નાના હતા. ભીમ તો તેમના પોતાના પરિવારના હતા. વાસુકિએ પ્રસન્ન થઈને પૂછ્યું, “આને શી ભેટ આપીએ? સોનું અને રત્નો આપીએ?”

આર્યકે કહ્યું, “મહારાજ, આપ પ્રસન્ન હો તો એને આપણા કુંડોનો રસ પીવા દો, કારણ કે દરેક કુંડમાં હજાર બળવાન નાગોનું બળ છે.” ભીમ પૂર્વ દિશા તરફ મોં રાખીને બેઠા અને એક પછી એક આઠ કુંડ, દરેક એક જ શ્વાસમાં, પી ગયા. પછી તેઓ નરમ પથારી પર સૂઈ ગયા અને આઠ દિવસ સુધી ઊંઘ્યા. જાગ્યા ત્યારે નાગોએ કહ્યું, “તમે દસ હજાર હાથીઓનું બળ આપનારો રસ પીધો છે. હવે યુદ્ધમાં તમને કોઈ હરાવી નહીં શકે.” તેમણે ભીમને સ્નાન કરાવ્યું, સફેદ વસ્ત્રો પહેરાવ્યાં અને ઘરે મોકલ્યા.

આ બાજુ હસ્તિનાપુરમાં કુંતી ચિંતાથી વ્યાકુળ હતાં. રાજકુમારો ભીમ વગર પાછા આવ્યા ત્યારે તેમણે બધે શોધ કરી, અને પછી રાજાના જ્ઞાની નાના ભાઈ વિદુરને બોલાવ્યા. ધીમા અવાજે તેમણે કહ્યું, “ભીમ ઘરે આવ્યો નથી. દુર્યોધન ક્રૂર છે અને રાજગાદી ઇચ્છે છે. મને બીક છે કે તેણે મારા દીકરાને નુકસાન કર્યું છે.”

વિદુરે શાંતિથી કહ્યું, “દેવી, આવી વાત મોટેથી ન બોલશો. દુર્યોધન પર આરોપ મુકાશે તો તે તમારા બીજા પુત્રોને પણ નુકસાન કરવા પ્રયત્ન કરશે. મહર્ષિ વ્યાસે કહ્યું છે કે તમારા પુત્રો દીર્ઘાયુ છે. ભીમ જરૂર પાછો આવશે અને તમને આનંદ આપશે.” કુંતી દુઃખતા હૈયે રાહ જોતાં રહ્યાં, અને નવમા દિવસે ભીમ પહેલાં કરતાં પણ વધુ બળવાન બનીને ઘરે આવ્યા. તેમણે માતા અને ભાઈઓને બધી વાત કરી. યુધિષ્ઠિરે કહ્યું, “કોઈને કહેશો નહીં. હવેથી આપણે એકબીજાની કાળજીપૂર્વક રક્ષા કરીશું.” દુર્યોધને ફરી ભીમને ઝેર આપવાનો પ્રયાસ કર્યો, પણ ધૃતરાષ્ટ્રના દયાળુ પુત્ર યુયુત્સુએ પાંડવોને ચેતવી દીધા, અને ભીમ એ ઝેર પણ કોઈ નુકસાન વગર પચાવી ગયા.

કૃપાચાર્ય અને દ્રોણાચાર્યનું આગમન

ભીષ્મે જોયું કે રાજકુમારો મોટા થઈ રહ્યા છે, અને તેઓ ઇચ્છતા હતા કે તેઓ શસ્ત્રવિદ્યા શીખે. તેમના પહેલા ગુરુ કૃપાચાર્ય હતા. કૃપનો જન્મ અદ્ભુત રીતે થયો હતો. તેમના પિતા, ગૌતમ કુળના ઋષિ શરદ્વાન, ધનુર્વિદ્યાના મહાન આચાર્ય હતા. તેમનાથી સરકંડાના ઝુંડમાં જોડિયાં બાળકો જન્મ્યાં. શિકારે નીકળેલા રાજા શાંતનુને આ બંને બાળકો મળ્યાં, અને તેઓ કૃપા એટલે કે દયાથી તેમને ઘરે લઈ આવ્યા. એટલે છોકરાનું નામ કૃપ અને છોકરીનું નામ કૃપી પડ્યું. કૃપે પિતા પાસેથી આખી ધનુર્વિદ્યા શીખી અને તેઓ રાજગુરુ બન્યા.

પણ ભીષ્મ પોતાના પૌત્રો માટે એથી પણ મહાન આચાર્ય ઇચ્છતા હતા. એક દિવસ રાજકુમારો નગરની બહાર દડાથી રમતા હતા, ત્યારે દડો એક સૂકા કૂવામાં પડી ગયો. પછી એક વીંટી પણ અંદર પડી ગઈ, અને કોઈ તેમને કાઢી ન શક્યું. સંધ્યા-પૂજા પૂરી કરીને બેઠેલા એક દૂબળા, શ્યામ બ્રાહ્મણ આ જોઈને હસ્યા. તેમણે કહ્યું, “ભરતવંશના રાજકુમારો, તમારા ક્ષત્રિય બળને ધિક્કાર છે કે તમે કૂવામાંથી દડો પણ કાઢી નથી શકતા!”

તેમણે મજબૂત ઘાસનાં તણખલાંની મૂઠી લીધી અને મંત્રના બળથી એક તણખલું દડા પર ફેંક્યું, જે દડામાં ખૂંપી ગયું; પછી બીજું, જે પહેલામાં ખૂંપ્યું; પછી ત્રીજું — એમ કરતાં ઉપર સુધી ઘાસની લાંબી સાંકળ બની ગઈ. તેમણે દડો ખેંચી કાઢ્યો. પછી ધનુષ્ય ઉપાડીને એક બાણ માર્યું, જેનાથી વીંટી પણ બહાર આવી ગઈ. અચંબામાં પડેલા છોકરાઓએ તેમને પ્રણામ કરીને પૂછ્યું કે આપ કોણ છો. તેમણે કહ્યું, “જાઓ, ભીષ્મને મારું વર્ણન કરો. તેઓ ઓળખી જશે.”

ભીષ્મ તરત સમજી ગયા કે આ દ્રોણ છે. દ્રોણ મહર્ષિ ભરદ્વાજના પુત્ર હતા; દ્રોણ એટલે કે એક પાત્રમાં જન્મ્યા હોવાથી તેઓ દ્રોણ કહેવાયા. તેમણે પિતા પાસેથી અને ઋષિ અગ્નિવેશ પાસેથી શસ્ત્રવિદ્યા શીખી હતી. તેમણે કૃપની બહેન કૃપી સાથે લગ્ન કર્યાં હતાં, અને તેમનો પુત્ર અશ્વત્થામા હતો. જ્યારે દ્રોણે સાંભળ્યું કે ભગવાન પરશુરામ પોતાનું બધું ધન બ્રાહ્મણોને દાનમાં આપી રહ્યા છે, ત્યારે તેઓ તેમની પાસે ગયા; પણ ત્યાં સુધીમાં પરશુરામ પાસે માત્ર શસ્ત્રો જ બાકી રહ્યાં હતાં. દ્રોણે નમ્રતાથી એ માગ્યાં, અને પરશુરામે તેમને પોતાનાં બધાં દિવ્ય અસ્ત્રો તેના પ્રયોગના જ્ઞાન સાથે આપ્યાં.

છતાં દ્રોણ ખૂબ ગરીબ જ રહ્યા. એક દિવસ નાના અશ્વત્થામાએ શ્રીમંત બાળકોને દૂધ પીતાં જોયાં અને દૂધ માટે રડવા લાગ્યો. બીજા છોકરાઓએ તેને પાણીમાં લોટ ઘોળીને આપ્યો, અને તે આનંદથી નાચવા લાગ્યો, “મેં દૂધ પીધું!” દ્રોણનું હૃદય ભાંગી પડ્યું. તેમને ભરદ્વાજના આશ્રમના બાળપણના મિત્ર દ્રુપદ યાદ આવ્યા, જે હવે પાંચાલના રાજા હતા. બાળપણમાં દ્રુપદે રાજ્ય વહેંચવાની વાત કરી હતી. પણ દ્રોણ રાજા દ્રુપદ પાસે જઈને બોલ્યા, “હું તારો મિત્ર છું,” ત્યારે દ્રુપદે અભિમાનથી જવાબ આપ્યો, “રાજા ક્યારેય ગરીબનો મિત્ર ન હોઈ શકે. મિત્રતા તો સરખેસરખા વચ્ચે જ હોય.” ઊંડો ઘા લઈને દ્રોણ પોતાની વિદ્યાને લાયક શિષ્યો શોધવા હસ્તિનાપુર આવ્યા. ભીષ્મે ખૂબ સન્માનથી તેમનું સ્વાગત કર્યું અને બધા રાજકુમારોને તેમને સોંપ્યા.

દ્રોણના શિષ્યો અને અર્જુનની નિષ્ઠા

પહેલા જ દિવસે દ્રોણે રાજકુમારોને ભેગા કરીને કહ્યું, “મારા મનમાં એક કામ છે. શસ્ત્રવિદ્યા શીખી લો ત્યારે મારું એ કામ કરશો એવું વચન આપો.” બધા રાજકુમારો ચૂપ રહ્યા. માત્ર અર્જુન આગળ આવીને બોલ્યા, “ગુરુદેવ, હું કરીશ.” દ્રોણે આનંદનાં આંસુ સાથે તેમને ભેટી લીધા, અને તે દિવસથી અર્જુન તેમને ખાસ પ્રિય બની ગયા.

વૃષ્ણિ અને અંધક વંશના રાજકુમારો સહિત ઘણા રાજકુમારો દ્રોણ પાસે શીખવા આવ્યા. સારથિ અધિરથના પુત્ર તરીકે ઓળખાતો કર્ણ પણ ત્યાં ભણ્યો. કર્ણ હંમેશાં અર્જુનથી આગળ નીકળવા પ્રયત્ન કરતો, અને પાંડવોની સામે દુર્યોધનનો પક્ષ લેતો. દરેક રાજકુમારે પોતાની કળા પસંદ કરી: ભીમ અને દુર્યોધન ગદામાં નિપુણ બન્યા, નકુલ અને સહદેવ તલવારમાં, યુધિષ્ઠિર રથ ચલાવવામાં, અને અશ્વત્થામા અસ્ત્રોનાં ગૂઢ રહસ્યો શીખ્યો. પણ દરેક કળામાં અર્જુન પ્રથમ હતા.

અર્જુનની લગનનો કોઈ પાર નહોતો. દ્રોણ બીજા છોકરાઓને પાણી ભરવા પહોળા મોંવાળા ઘડા આપતા, પણ પોતાના પુત્રને સાંકડા મોંવાળો કમંડળ આપતા, જેથી અશ્વત્થામા વહેલો પાછો આવીને વધારાના પાઠ શીખી લે. અર્જુને આ જોયું અને વારુણાસ્ત્રથી પોતાનો ઘડો ઝટ ભરી લીધો, એટલે તેઓ પણ ક્યારેય પાછળ ન રહ્યા. એક રાત્રે અર્જુન જમતા હતા ત્યારે પવનથી દીવો હોલવાઈ ગયો, છતાં અંધારામાં પણ તેમનો હાથ મોં સુધી પહોંચી ગયો. તેમણે વિચાર્યું, “અભ્યાસ જ બધું છે,” અને ત્યારથી રાત્રે પણ ધનુર્વિદ્યાનો અભ્યાસ કરવા લાગ્યા. પણછનો ટંકાર સાંભળીને દ્રોણે કહ્યું, “હું એવું કરીશ કે દુનિયામાં કોઈ ધનુર્ધર તારી બરાબરી ન કરી શકે.”

એક દિવસ દ્રોણે ઝાડની ટોચે લાકડાનું એક પક્ષી મુકાવ્યું અને રાજકુમારોને બોલાવ્યા. “પક્ષીનું નિશાન લો,” તેમણે કહ્યું, “અને હું કહું ત્યારે બાણ છોડજો.” તેમણે પહેલાં યુધિષ્ઠિરને પૂછ્યું, “તને ઝાડ, પક્ષી, હું અને તારા ભાઈઓ દેખાય છે?” “હા, બધું દેખાય છે,” યુધિષ્ઠિરે કહ્યું. “તો બાજુએ ખસી જા; તું આ નિશાન નહીં વીંધી શકે,” દ્રોણે કહ્યું. વારાફરતી દરેક રાજકુમારે કહ્યું કે તેને ઘણું બધું દેખાય છે, અને દરેકને પાછો મોકલ્યો.

પછી અર્જુને ધનુષ્ય ખેંચ્યું. “તને શું દેખાય છે?” દ્રોણે પૂછ્યું. “મને માત્ર પક્ષી દેખાય છે. ઝાડ કે આપ દેખાતા નથી.” “પક્ષીનું વર્ણન કર.” “મને માત્ર તેનું માથું દેખાય છે, શરીર નહીં.” “બાણ છોડ!” દ્રોણે કહ્યું, અને અર્જુનના બાણે પક્ષીનું માથું કાપી નાખ્યું. પછી એક વાર ગંગામાં સ્નાન કરતા દ્રોણનો પગ મગરે પકડ્યો, ત્યારે બીજા રાજકુમારો ગૂંચવાઈને ઊભા રહ્યા, પણ અર્જુને તરત પાંચ બાણોથી મગરને મારી નાખ્યો. પ્રસન્ન થઈને દ્રોણે તેમને મહાન બ્રહ્મશિર અસ્ત્ર આપ્યું, અને ચેતવ્યા કે તેનો ઉપયોગ સામાન્ય માણસો પર ક્યારેય ન કરવો.

એકલવ્યની ગુરુભક્તિ

દ્રોણની વિદ્યાની કીર્તિ દૂર દૂર સુધી ફેલાઈ. એક દિવસ એકલવ્ય નામનો એક યુવાન તેમની પાસે આવ્યો. તે વનમાં રહેતી નિષાદ પ્રજાના રાજા હિરણ્યધનુનો પુત્ર હતો. એકલવ્યે દ્રોણનાં ચરણોમાં પ્રણામ કરીને શિષ્ય બનાવવા વિનંતી કરી. પણ દ્રોણે, પોતે જે રાજકુમારોના ગુરુ હતા તેમનો વિચાર કરીને, તે નિષાદ હોવાથી તેને ના પાડી. એકલવ્યે ફરી દ્રોણનાં ચરણ સ્પર્શ્યાં અને વનમાં પાછો ગયો.

ત્યાં તેણે માટીમાંથી દ્રોણની મૂર્તિ બનાવી અને એ મૂર્તિને જ ગુરુ માની. રોજ ઊંડી શ્રદ્ધાથી તે તેની પૂજા કરતો અને તેની સામે પૂરા ધ્યાનથી ધનુર્વિદ્યાનો અભ્યાસ કરતો. પોતાની ભક્તિ અને મહેનતને લીધે તે અદ્ભુત ઝડપ અને કુશળતાવાળો ધનુર્ધર બની ગયો.

એક દિવસ રાજકુમારો એક કૂતરાને સાથે લઈને એ વનમાં શિકારે ગયા. કૂતરો ફરતો ફરતો એકલવ્ય પાસે પહોંચ્યો અને ભસવા લાગ્યો — એકલવ્ય શ્યામ રંગનો હતો, માથે જટા હતી અને મૃગચર્મ પહેર્યું હતું. કૂતરો મોં બંધ કરે તે પહેલાં એકલવ્યે એકસાથે સાત બાણ તેના મોંમાં ભરી દીધાં, તેને મારી નાખ્યા વગર. કૂતરો પાછો આવ્યો ત્યારે રાજકુમારો દંગ રહી ગયા અને ધનુર્ધરને શોધવા નીકળ્યા. એકલવ્યે તેમને કહ્યું, “હું નિષાદરાજનો પુત્ર એકલવ્ય છું, દ્રોણાચાર્યનો શિષ્ય.”

અર્જુન ચિંતામાં પડી ગયા. એકાંતમાં તેમણે દ્રોણને કહ્યું, “આપે મને કહ્યું હતું કે આપનો કોઈ શિષ્ય મારાથી ચડિયાતો નહીં થાય. પણ અહીં આપનો બીજો એક શિષ્ય મારાથી ચડિયાતો છે.” દ્રોણ અર્જુનને લઈને વનમાં ગયા. એકલવ્ય દોડતો આવ્યો, પ્રણામ કરીને હાથ જોડીને ઊભો રહ્યો. દ્રોણે કહ્યું, “તું ખરેખર મારો શિષ્ય હોય તો મને ગુરુદક્ષિણા આપ.” “ગુરુદેવ, જે જોઈએ તે માગો,” એકલવ્યે કહ્યું.

દ્રોણે કહ્યું, “મને તારા જમણા હાથનો અંગૂઠો આપ.” એક ક્ષણનો પણ વિચાર કર્યા વગર, પ્રસન્ન મુખે, એકલવ્યે પોતાનો જમણો અંગૂઠો કાપીને ગુરુ સામે મૂકી દીધો. ત્યાર પછી તે માત્ર આંગળીઓથી બાણ ચલાવી શકતો, અને પહેલાં જેટલો ઝડપી ન રહ્યો. અર્જુનને આપેલું દ્રોણનું વચન સચવાયું. એકલવ્યની ગુરુભક્તિ આજે પણ ઊંડા આદર સાથે અને દુઃખ સાથે યાદ કરાય છે.

મહાન સ્પર્ધા

રાજકુમારોનું શિક્ષણ પૂરું થયું ત્યારે દ્રોણે રાજા ધૃતરાષ્ટ્રને કહ્યું, “આપના પુત્રો અને પાંડુના પુત્રોનો અભ્યાસ પૂરો થયો છે. આપની આજ્ઞા હોય તો તેઓ પોતાની કળા બતાવે.” રાજાએ આનંદથી હા પાડી અને વિદુરને વ્યવસ્થા કરવા કહ્યું. એક સપાટ, ખુલ્લા મેદાનમાં મોટી રંગભૂમિ બંધાઈ, જેમાં રાજપરિવાર અને નગરજનો માટે ભવ્ય બેઠકો હતી.

નક્કી કરેલા દિવસે આખું નગર ઊમટી પડ્યું. ભીષ્મ, કૃપાચાર્ય અને રાજા પોતપોતાના સ્થાને બેઠા; ગાંધારી અને કુંતી સ્ત્રીઓની બેઠકમાંથી જોતાં હતાં. સફેદ વસ્ત્રો પહેરેલા દ્રોણાચાર્ય પુત્ર અશ્વત્થામાની સાથે પ્રવેશ્યા. પછી યુધિષ્ઠિરની આગેવાનીમાં રાજકુમારોએ ધનુષ્ય, ઘોડા, હાથી અને રથ પર પોતાની કુશળતા બતાવી, અને લોકો જયજયકાર કરવા લાગ્યા.

પછી ભીમ અને દુર્યોધન હાથમાં ગદા લઈને બે બળવાન સાંઢની જેમ ગર્જના કરતા રંગભૂમિમાં આવ્યા. જે પ્રદર્શન તરીકે શરૂ થયું તે જલદી સાચા ક્રોધમાં ફેરવાઈ ગયું, અને લોકો બે પક્ષમાં વહેંચાઈને કોઈ એકના નામની બૂમો પાડવા લાગ્યા. દ્રોણે ભય પારખીને અશ્વત્થામાને તેમને રોકવા મોકલ્યો, અને બંનેને છૂટા પાડ્યા — છતાં તેઓ એકબીજા સામે ઘૂરકતા જ રહ્યા.

પછી દ્રોણે જાહેર કર્યું, “હવે અર્જુનને જુઓ, જે મને મારા પુત્ર કરતાં પણ વધુ પ્રિય છે!” અર્જુને દિવ્ય અસ્ત્રોના ચમત્કાર બતાવ્યા. આગ્નેયાસ્ત્રથી અગ્નિ, વારુણાસ્ત્રથી પાણી, વાયવ્યાસ્ત્રથી પવન ઉત્પન્ન કર્યો, અને બીજા એક અસ્ત્રથી તેઓ અદૃશ્ય થઈ ગયા. ફરતા લોખંડના ભૂંડના મોંમાં તેમણે પાંચ બાણ માર્યાં, અને ઝૂલતા ગાયના શિંગડાના પોલાણમાં એકવીસ બાણ ભરી દીધાં. લોકો આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયા.

કર્ણનો રંગભૂમિમાં પ્રવેશ

પ્રદર્શન પૂરું થવામાં હતું ત્યાં જ દરવાજે વીજળીના કડાકા જેવો અવાજ સંભળાયો: કોઈ યોદ્ધો પડકાર આપતો ભુજાઓ ઠોકી રહ્યો હતો. એક ઊંચો, તેજસ્વી યુવાન અંદર આવ્યો, જેણે જન્મથી જ શરીર સાથે જોડાયેલાં સોનેરી કવચ અને કુંડળ પહેર્યાં હતાં. એ કર્ણ હતો. તેણે કહ્યું, “અર્જુન, તેં જે જે કરતબ કર્યા છે તે બધા હું કરી બતાવીશ, અને તેથી પણ સારા.” દ્રોણની આજ્ઞા લઈને તેણે અર્જુનનો દરેક કરતબ ફરીથી કરી બતાવ્યો. દુર્યોધન અત્યંત ખુશ થયો અને તેને ભેટી પડ્યો.

કર્ણે કહ્યું, “મારે અર્જુન સાથે દ્વંદ્વયુદ્ધ કરવું છે.” અર્જુને ગુસ્સાથી જવાબ આપ્યો, અને બંને લડવા તૈયાર થઈ ગયા. એ જ ક્ષણે કુંતીએ કવચ-કુંડળ પરથી પોતાના પ્રથમ પુત્રને ઓળખી લીધો, અને તેઓ બેભાન થઈ ગયાં. વિદુરે દાસીઓ પાસે ચંદનજળ છંટાવીને તેમને ભાનમાં આણ્યાં, પણ તેઓ પોતાનું રહસ્ય કોઈને કહી શક્યાં નહીં.

ત્યારે કૃપાચાર્ય બંનેની વચ્ચે આવીને બોલ્યા, “આ અર્જુન છે, પાંડુ અને કુંતીનો પુત્ર, કુરુવંશનો. તું તારી માતા, તારા પિતા અને તારા રાજવંશનું નામ કહે. રાજકુમાર અજાણ્યા કુળના માણસ સાથે લડતો નથી.” વરસાદથી નમી ગયેલા કમળની જેમ કર્ણનું મોં નીચું થઈ ગયું. દુર્યોધન ઊછળીને ઊભો થયો: “રાજપદ ઊંચા કુળથી, શૂરવીરતાથી કે સેનાના નેતૃત્વથી મળે છે. જો અર્જુન માત્ર રાજા સાથે જ લડે, તો હું આ જ ક્ષણે કર્ણને અંગદેશનો રાજા બનાવું છું!” અને ત્યાં રંગભૂમિમાં જ સોનાના કળશોના જળ, અક્ષત અને ફૂલોથી કર્ણનો અભિષેક થયો.

કર્ણે પૂછ્યું, “રાજન, આ રાજ્યના બદલામાં હું તમને શું આપું?” દુર્યોધને કહ્યું, “મને માત્ર તારી મિત્રતા જોઈએ, હંમેશ માટે.” એ જ વખતે વૃદ્ધ સારથિ અધિરથ લાકડીના ટેકે ધ્રૂજતા ધ્રૂજતા અંદર આવ્યા. રાજ્યાભિષેકના જળથી હજુ ભીના વાળવાળા કર્ણે તરત પિતાનાં ચરણોમાં માથું નમાવ્યું, અને અધિરથે પ્રેમથી તેને ભેટી લીધો. આ જોઈને ભીમે મશ્કરી કરી, “સારથિના દીકરા, તું અર્જુનના હાથે મરવાને પણ લાયક નથી. તારા કુળને શોભે એમ ચાબુક ઉપાડ. જેમ કૂતરો યજ્ઞના હવિને લાયક નથી, તેમ તું અંગદેશને લાયક નથી!”

કર્ણના હોઠ ધ્રૂજ્યા; તેણે નિસાસો નાખ્યો અને સૂર્ય સામે જોયું. દુર્યોધન ગુસ્સે ભરાયેલા હાથીની જેમ ઊભો થયો અને બોલ્યો, “ભીમ, તારે આવું ન બોલવું જોઈએ. શૂરવીરો અને નદીઓનું મૂળ જાણવું મુશ્કેલ છે. કૃપાચાર્ય સરકંડાના ઝુંડમાં અને દ્રોણાચાર્ય કળશમાં જન્મ્યા. કવચ-કુંડળવાળા, સૂર્ય જેવા તેજસ્વી પુરુષને શું કોઈ સામાન્ય સ્ત્રી જન્મ આપી શકે? કર્ણ માત્ર અંગદેશ નહીં, આખી પૃથ્વી પર રાજ કરવાને લાયક છે.” ત્યાં સૂરજ આથમ્યો. દુર્યોધન કર્ણનો હાથ પકડીને દીવાઓના પ્રકાશમાં તેને બહાર લઈ ગયો. તે દિવસથી કર્ણ અને દુર્યોધન જીવનભરના મિત્રો બન્યા, અને કર્ણ-અર્જુન વચ્ચેની હરીફાઈ શરૂ થઈ ગઈ.