કર્ણ અને અર્જુન

કર્ણ સેનાપતિ બને છે

દ્રોણના પતન પછી કૌરવ છાવણી શોકથી ભરાઈ ગઈ. દુર્યોધને પોતાના પ્રિય મિત્ર તરફ વળીને કહ્યું, “કર્ણ, તું જ મારી છેલ્લી આશા છે. મારી સેનાનું નેતૃત્વ કર.” અશ્વત્થામા અને બીજા રાજાઓ સંમત થયા, અને પવિત્ર જળથી કર્ણનો સેનાપતિ તરીકે અભિષેક થયો. સૈનિકોમાં નવી હિંમત આવી, કારણ કે ઘણા માનતા હતા કે અર્જુનની સામે માત્ર કર્ણ જ ટકી શકે.

કર્ણ સૂર્યદેવ અને કુંતીનો પુત્ર હતો, કુંતીના લગ્ન પહેલાં જન્મેલો, અને સારથિ અધિરથ તથા તેમની પત્ની રાધાએ તેને ઉછેર્યો હતો. યુદ્ધ પહેલાં શ્રીકૃષ્ણ અને કુંતી બંનેએ તેને સત્ય કહ્યું હતું કે તે પાંડવોનો મોટો ભાઈ છે. છતાં કર્ણે દુર્યોધનને વફાદાર રહેવાનું પસંદ કર્યું, કારણ કે બીજાઓ તેની મશ્કરી કરતા હતા ત્યારે દુર્યોધને તેને માન આપ્યું હતું.

સોળમા દિવસે કર્ણે સેના ગોઠવી અને જોરદાર યુદ્ધ કર્યું. બંને પક્ષે ઘણા યોદ્ધા પડ્યા, અને અર્જુને સંશપ્તક સેનાનો મોટો ભાગ નષ્ટ કર્યો. પણ સૌ જે મુકાબલાની રાહ જોતા હતા તે થયા વગર દિવસ પૂરો થયો. તે રાત્રે કર્ણે દુર્યોધનને કહ્યું, “અર્જુનના સારથિ શ્રીકૃષ્ણ છે. મને શ્રીકૃષ્ણ જેવો સારથિ મળે તો હું તેને હરાવી શકું. ઘોડા વિશે શ્રીકૃષ્ણ જેટલું માત્ર રાજા શલ્ય જાણે છે.”

મદ્રરાજ શલ્ય માદ્રીના ભાઈ અને નકુલ-સહદેવના મામા હતા. તેઓ પાંડવોને મદદ કરવા આવ્યા હતા, પણ રસ્તામાં દુર્યોધને ચતુરાઈભરી મહેમાનગતિથી તેમને પોતાના પક્ષે કરી લીધા હતા. યુદ્ધ પહેલાં શલ્ય યુધિષ્ઠિરને મળ્યા ત્યારે યુધિષ્ઠિરે એક જ વિનંતી કરી હતી: “જો તમે ક્યારેય કર્ણનો રથ હાંકો, તો તમારા શબ્દોથી તેનો ઉત્સાહ ઓછો કરજો.” શલ્યે વચન આપ્યું હતું.

સારથિ શલ્ય

દુર્યોધને શલ્યને કર્ણનો રથ હાંકવા કહ્યું ત્યારે એ અભિમાની રાજા ગુસ્સે થઈ ગયા. “હું મુગટધારી રાજા છું. શું હું સારથિના પુત્રની લગામ પકડું?” દુર્યોધને નમીને કહ્યું, “મદ્રરાજ, તમે કર્ણથી પણ મોટા છો, અને ઘોડા હાંકવામાં શ્રીકૃષ્ણ સમાન છો. બહુ પહેલાં ભગવાન શિવ અસુરોનાં ત્રણ ઊડતાં નગર, ત્રિપુરનો નાશ કરવા ગયા ત્યારે સ્વયં બ્રહ્માજી તેમના સારથિ બન્યા હતા. મહાન સારથિ યોદ્ધાથી જરાય ઊતરતો નથી.”

શલ્ય પ્રસન્ન થયા અને એક શરતે માન્યા: “હું કર્ણને જે મનમાં આવે તે કહીશ, અને તેણે સહન કરવું પડશે.” દુર્યોધન અને કર્ણે સ્વીકાર્યું. એટલે સત્તરમી સવારે શલ્યે લગામ હાથમાં લીધી, અને કર્ણે જેવી બડાઈ મારી કે “આજે હું અર્જુનને મારીશ,” તેવા જ શલ્ય તેની મશ્કરી કરવા અને અર્જુનનાં વખાણ કરવા લાગ્યા.

શલ્યે તેને એક વાર્તા કહી. “એક કાગડો હતો, જે એક વેપારીના દીકરાઓનું એંઠું ખાઈને જાડો અને અભિમાની થઈ ગયો. તેણે હંસોને ઊડવાની હરીફાઈ માટે પડકાર્યા. કાગડો સો જાતના વળાંક અને ચકરાવા લઈને દેખાડો કરતો રહ્યો, જ્યારે એક હંસ શાંતિથી સીધો સમુદ્ર પર ઊડતો ગયો. થોડી વારમાં કાગડો થાકીને મોજાંમાં પડ્યો, અને હંસે તેને પીઠ પર બેસાડીને કિનારે પાછો લાવવો પડ્યો. કર્ણ, તું એ કાગડો છે, અને અર્જુન એ હંસ છે.”

કર્ણની આંખો સળગી ઊઠી, પણ તેણે નિર્ભયતાથી જવાબ આપ્યો. “અર્જુન અને શ્રીકૃષ્ણ કેટલા મહાન છે તે હું સારી રીતે જાણું છું. છતાં આજે હું તેમની સામે લડીશ.” પછી તેણે શલ્યને બે જૂના શાપની વાત કરી. યુવાનીમાં તે પોતાને બ્રાહ્મણ કહીને પરશુરામ પાસે શીખવા ગયો હતો. એક દિવસ ગુરુ તેના ખોળામાં માથું રાખીને સૂતા હતા ત્યારે એક કીડો કર્ણની જાંઘમાં કોતરવા લાગ્યો, અને તેણે હલ્યા વગર પીડા સહન કરી. પરશુરામ જાગ્યા, લોહી જોયું, અને સમજી ગયા કે આટલું તો ક્ષત્રિય જ સહન કરી શકે. “તેં જૂઠું કહ્યું, એટલે જ્યારે સૌથી વધુ જરૂર હશે ત્યારે તું બ્રહ્માસ્ત્ર ભૂલી જઈશ.”

કર્ણે કહ્યું, “બીજી વાર મારા બાણથી ભૂલમાં એક બ્રાહ્મણનું વાછરડું મરી ગયું. તેમણે શાપ આપ્યો કે મારા જીવનની સૌથી જોખમી પળે મારા રથનું પૈડું ધરતીમાં ખૂંપી જશે.” છતાં, કર્ણે કહ્યું, તે પાછો નહીં હટે. બંને લડતા-ઝઘડતા યુદ્ધમાં આગળ વધ્યા, અને યુધિષ્ઠિરને આપેલા વચન મુજબ શલ્યના તીખા શબ્દોએ ધીમે ધીમે કર્ણના હૃદયનો થોડો તેજ ઓછો કરી નાખ્યો.

કુંતીને આપેલું વચન

યુદ્ધ પહેલાં કુંતી કર્ણ પાસે ગયાં હતાં અને કહ્યું હતું કે તેઓ તેની માતા છે. કર્ણે દુર્યોધનને છોડવાની ના પાડી, પણ તેણે માતાને એક ભેટ આપી: “તમારા ચાર પુત્રો, યુધિષ્ઠિર, ભીમ, નકુલ અને સહદેવને હું નહીં મારું. હું માત્ર અર્જુન સાથે લડીશ. તે કે હું, એક જીવશે, અને તમારે પાંચ પુત્રો તો રહેશે જ.”

સત્તરમા દિવસે કર્ણ સહદેવની સામે આવ્યો અને તેને હરાવ્યો. તે તેને મારી શક્યો હોત, પણ તેણે માત્ર ધનુષ્યની અણીથી તેને અડકીને કહ્યું, “જા, તારા બરોબરિયા સાથે લડ.” પછી નકુલ આગળ આવ્યો. કર્ણે તેનો રથ તોડી નાખ્યો, પોતાનું ધનુષ્ય નકુલના ગળામાં ભરાવ્યું, હસ્યો, અને તેને જવા દીધો.

પછી કર્ણ સ્વયં યુધિષ્ઠિર સાથે લડ્યો. તેણે તેમનું ધનુષ્ય અને કવચ કાપ્યાં અને તેમને ખૂબ ઘાયલ કર્યા, પણ કુંતીને આપેલું વચન યાદ કરીને ફરી મેણાં મારીને જવા દીધા. આ પહેલાં, ચૌદમા દિવસે, તેણે ભીમને પણ આ જ રીતે હરાવીને છોડી દીધો હતો. છતાં ભીમે આ દિવસે પણ જોરદાર વળતો પ્રહાર કર્યો, અને એક વાર તો કર્ણને બેભાન કરી દીધો, એટલે શલ્યે તેને સલામત જગ્યાએ લઈ જવો પડ્યો.

ઘાયલ અને શરમિંદા યુધિષ્ઠિરને આરામ માટે છાવણીમાં લઈ જવામાં આવ્યા. કૌરવ સૈનિકો સમજી ન શક્યા કે તેમનો સેનાપતિ શત્રુઓને કેમ જીવતા છોડી દે છે. એ રહસ્ય માત્ર કર્ણના હૃદયમાં હતું.

ભાઈઓ વચ્ચે ઝઘડો

ભાઈની ચિંતામાં અર્જુન શ્રીકૃષ્ણ સાથે છાવણીમાં આવ્યો. યુધિષ્ઠિર ખૂબ પીડામાં હતા, અને તેમને લાગ્યું કે કર્ણ મરાયો એટલે અર્જુન આવ્યો છે. કર્ણ હજી જીવે છે એવું સાંભળીને તેમણે ગુસ્સો ગુમાવ્યો. “તેર વર્ષ અમે તારા બળ પર ભરોસો રાખ્યો! તું ગાંડીવ વાપરી ન શકતો હોય તો તે બીજા કોઈને આપી દે.”

અર્જુને એક વાર ગુપ્ત પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી: જે કોઈ તેને ગાંડીવ બીજાને આપવાનું કહેશે, તેને તે મારી નાખશે. એ શબ્દો સાંભળીને તેણે તલવાર ખેંચી. શ્રીકૃષ્ણે તેને રોક્યો અને પૂછ્યું કે તે શું કરે છે. અર્જુને પોતાની પ્રતિજ્ઞા સમજાવી, ત્યારે શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું, “અર્જુન, ધર્મના સૂક્ષ્મ માર્ગ તું હજી સમજ્યો નથી.”

શ્રીકૃષ્ણે તેને બે નાની કથાઓ કહી. કૌશિક નામના એક બ્રાહ્મણે હંમેશાં સાચું બોલવાનું વ્રત લીધું હતું. લૂંટારાઓએ તેને પૂછ્યું કે ડરેલા મુસાફરો ક્યાં છુપાયા છે, ત્યારે તેણે કહી દીધું, અને એ નિર્દોષ લોકો મરાયા. તેના સત્યથી તેને પુણ્ય નહીં, પાપ મળ્યું. અને બલાક નામના એક શિકારીએ એક વાર બધા જીવોનો નાશ કરતા એક આંધળા પ્રાણીને માર્યું; તે માત્ર શિકારી હોવા છતાં સ્વર્ગમાં તેનું સન્માન થયું. શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું, “સાચો ધર્મ એ છે જે જીવનની રક્ષા કરે અને સૌનું ભલું કરે.”

શ્રીકૃષ્ણે અર્જુનને રસ્તો બતાવ્યો: “વડીલ માટે અપમાનભર્યું સંબોધન મૃત્યુ સમાન છે. યુધિષ્ઠિરને કડવા શબ્દો કહે, તો તારી પ્રતિજ્ઞા પૂરી થશે.” અર્જુને એમ જ કર્યું, અને પછી દુઃખથી ભરાઈને ભાઈના પગે પડ્યો અને ક્ષમા માગી. યુધિષ્ઠિરને પણ પોતાના ગુસ્સાભર્યા શબ્દો માટે શરમ આવી. બંને ભાઈ ભેટ્યા, યુધિષ્ઠિરે અર્જુનને આશીર્વાદ આપ્યા, અને અર્જુન એ પ્રતિજ્ઞા સાથે રણમાં પાછો ગયો કે કર્ણ બીજો સૂર્યોદય નહીં જુએ.

ભીમની પ્રતિજ્ઞા અને વૃષસેન

એ દરમિયાન ભીમ દુઃશાસનની સામે આવ્યો. તેર વર્ષ પહેલાં જુગારની સભામાં દુઃશાસને દ્રૌપદીને વાળ પકડીને વડીલોની સામે ઘસડી હતી, અને ભીમે રણમાં તેને સજા કરવાની ભયંકર પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી. હવે એ પળ આવી હતી.

બંને ભીષણ રીતે લડ્યા. ભીમે ગદાના જોરદાર પ્રહારથી દુઃશાસનને રથ પરથી પાડી દીધો, અને પછી દ્રૌપદીનાં એકેએક આંસુ યાદ કરીને, જુગારની સભામાં જેવી પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી તે જ રીતે પોતાની ભયંકર પ્રતિજ્ઞા પૂરી કરી. તેની ગર્જનાથી રણમેદાન ધ્રૂજી ઊઠ્યું, અને તેનો ક્રોધ જોઈને સૌથી બહાદુર કૌરવ યોદ્ધાઓ પણ ડરીને પાછા હટ્યા. તેણે પોકાર્યું, “દ્રૌપદી, સભામાં લીધેલી મારી પ્રતિજ્ઞા આજે પૂરી થઈ.” થોડી વાર પછી ભીમે સાથે મળીને તેના પર ધસી આવેલા દુર્યોધનના બીજા દસ ભાઈઓને પણ પાડી દીધા.

દુઃશાસનના પતનથી કર્ણ હચમચી ગયો, પણ શલ્યે તેને કહ્યું, “આ શોક કરવાનો સમય નથી. લડ, અને તારા મિત્ર માટે લડ.” પછી કર્ણનો બહાદુર પુત્ર વૃષસેન નકુલ અને પાંડવ યોદ્ધાઓ પર તૂટી પડ્યો. અર્જુને કર્ણને પોકારીને કહ્યું, “હું દૂર હતો ત્યારે તમે સૌએ ભેગા થઈને મારા પુત્ર અભિમન્યુને માર્યો. હવે તારી નજર સામે હું તારા પુત્રને પાડીશ.”

અર્જુને પોતાનું વચન પાળ્યું. વૃષસેન બહાદુરીથી લડ્યો, પણ કર્ણની નજર સામે અર્જુનનાં બાણથી પડ્યો. કર્ણનું હૃદય શોક અને ક્રોધથી ભરાઈ ગયું, અને તેણે પોતાનો રથ સીધો અર્જુન તરફ વાળ્યો. બંને સેનાઓ જે પળની રાહ જોતી હતી, તે છેવટે આવી પહોંચી.

મહાન દ્વંદ્વયુદ્ધ

બે મહાન ધનુર્ધરો સામસામે આવ્યા: હાથીના દોરડાના ચિહ્નવાળી ધજા સાથેના રથમાં કર્ણ, અને હનુમાનજીની ધજા તથા શ્રીકૃષ્ણ સારથિ હોય એવા રથમાં અર્જુન. આ જોવા દેવો આકાશમાં ભેગા થયા, ઇન્દ્ર પોતાના પુત્ર અર્જુનની જીત ઇચ્છતા હતા અને સૂર્ય પોતાના પુત્ર કર્ણની. બંને પક્ષના ઘણા સૈનિકો માત્ર જોવા માટે લડવાનું થંભાવી દીધું.

બાણ સામે બાણ અને દિવ્ય અસ્ત્ર સામે દિવ્ય અસ્ત્ર ટકરાયાં. અગ્નિ સામે જળ, વાદળ સામે પવન. ક્યારેક અર્જુન જીતતો લાગતો, ક્યારેક કર્ણ. કર્ણે પરશુરામે શીખવેલું ભાર્ગવાસ્ત્ર છોડ્યું, જેણે અનેક પાંચાલ સૈનિકોનો સંહાર કર્યો; અર્જુને પોતાનાં અસ્ત્રોથી તેનો જવાબ આપ્યો, અને આકાશ પ્રકાશ અને ગર્જનાથી ભરાઈ ગયું. ભીમ અર્જુનને ઉત્સાહ આપતો હતો, અને દુર્યોધન કર્ણને. બેમાંથી કોઈ વીર એક ઇંચ પણ પાછો ન હટ્યો.

પછી કર્ણે એક ખાસ બાણ કાઢ્યું. તેમાં અશ્વસેન નામનો નાગ હતો, જેની માતા બહુ પહેલાં અર્જુન અને શ્રીકૃષ્ણે ખાંડવ વન બાળ્યું ત્યારે મૃત્યુ પામી હતી. અશ્વસેન આટલાં વર્ષ બદલો લેવાની રાહ જોતો હતો અને કર્ણના ભાથામાં છુપાઈ ગયો હતો. શલ્યે કહ્યું, “કર્ણ, તેની છાતીનું નિશાન લે.” પણ કર્ણે અભિમાનથી કહ્યું, “કર્ણ ક્યારેય બે વાર નિશાન નથી લેતો,” અને અર્જુનના માથા પર બાણ છોડ્યું.

ઝળહળતું બાણ ઊડ્યું ત્યારે શ્રીકૃષ્ણે પગથી રથને નીચે દબાવ્યો. ઘોડા ઘૂંટણિયે પડ્યા અને પૈડાં ધરતીમાં ઊતરી ગયાં, એટલે બાણ માત્ર અર્જુનના મુગટને, ઇન્દ્રે આપેલા ચમકતા કિરીટને વાગ્યું અને તેને ઉડાવી ગયું. અર્જુન બચી ગયો. અશ્વસેને કર્ણ પાસે પાછા આવીને ફરી છોડવા વિનંતી કરી, પણ કર્ણે કહ્યું, “હું બીજાના બળથી નહીં જીતું.” પછી અર્જુને એ નાગને મારી નાખ્યો.

હવે જૂના શાપ સાચા પડ્યા. બ્રાહ્મણે કહ્યું હતું તેમ કર્ણના રથનું ડાબું પૈડું ધરતીમાં ઊંડું ખૂંપી ગયું. અને તેણે બ્રહ્માસ્ત્ર બોલાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો ત્યારે પરશુરામની ચેતવણી પ્રમાણે મંત્ર તેની યાદમાંથી સરકી ગયો. કર્ણ નીચે કૂદ્યો અને પૂરા જોરથી પૈડું ઉપાડવા મથ્યો. તેણે રથ હલાવ્યો, ધક્કા માર્યા, ખેંચ્યો, પણ ધરતીએ તેને જકડી રાખ્યું. તેની આંખમાં ક્રોધનાં આંસુ આવ્યાં, અને તેણે પોકાર્યું કે ધર્મ તેનું પાલન કરનારની રક્ષા નથી કરતો.

કર્ણે બૂમ પાડી, “અર્જુન, થોભ! ઉમદા યોદ્ધો પૈડું ફસાયેલું હોય અને જમીન પર ઊભેલો હોય એવા માણસ પર પ્રહાર નથી કરતો. ધર્મ યાદ કર!” શ્રીકૃષ્ણે જવાબ આપ્યો, “કર્ણ, હવે તને ધર્મ યાદ આવે છે? લાક્ષાગૃહને આગ લગાડી ત્યારે, યુધિષ્ઠિરને જુગારમાં છેતર્યા ત્યારે, સભામાં દ્રૌપદીનું અપમાન થયું ત્યારે, પાંડવોને વનમાં મોકલ્યા ત્યારે, અને તમે ઘણાએ ભેગા થઈને નાનકડા અભિમન્યુને માર્યો ત્યારે એ ધર્મ ક્યાં હતો?” કર્ણે માથું નીચું કરી દીધું; તેની પાસે કોઈ જવાબ નહોતો.

કર્ણ પર સૂર્ય આથમે છે

કર્ણે હાર ન માની. તે ફરી રથ પર ચડ્યો અને લડતો રહ્યો, અને તેનું એક બાણ અર્જુનને એટલા જોરથી વાગ્યું કે તે પળવાર ડોલી ગયો. કર્ણ ફરી પૈડું છોડાવવા નીચે કૂદ્યો. શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું, “અર્જુન, એ ફરી રથ પર ચડે તે પહેલાં હમણાં જ પ્રહાર કર.” અર્જુને પહેલાં કર્ણની ધજા કાપી નાખી, અને પછી પ્રલયના અગ્નિ જેવું ચમકતું અંજલિક બાણ હાથમાં લીધું.

“મારાં સત્કર્મો અને સત્ય આ બાણને સાચું ઠેરવે,” એવી પ્રાર્થના સાથે અર્જુને બાણ છોડ્યું. તે કર્ણને વાગ્યું, અને એ મહાન વીર પડ્યો. લોકોએ જોયું કે કર્ણના શરીરમાંથી એક તેજસ્વી પ્રકાશ ઊઠ્યો અને આકાશમાં જઈને સૂર્યમાં સમાઈ ગયો. સાંજ પડતાં સૂર્યપુત્ર પોતાના પિતા પાસે પાછો ગયો.

દુર્યોધન પોતાના પ્રિય મિત્ર માટે નાના બાળકની જેમ રડ્યો, અને કૌરવ સેના ડરીને ભાગી. શલ્ય ખાલી રથ પાછો લાવ્યા અને દુર્યોધનને કહ્યું, “કર્ણ અને અર્જુન વચ્ચે આજે થયું તેવું યુદ્ધ પહેલાં ક્યારેય થયું નથી. કર્ણ મહાન હતો, પણ ભાગ્ય વધુ બળવાન હતું. ભાગ્યે જ પાંડવોની રક્ષા કરી અને ભાગ્યે જ આપણને પાડ્યા. બહુ શોક ન કરો; નિર્ધારિત હોય તેનાથી કોઈ બચી શકતું નથી.” દુર્યોધન મૌન રહીને સાંભળતો રહ્યો, વારંવાર નિસાસા નાખતો રહ્યો, અને પડેલા વીરની આસપાસ રણમેદાન અંધારું થતું ગયું.

આમ સત્તરમો દિવસ પૂરો થયો. કર્ણ બહાદુર, દાનવીર અને મિત્ર પ્રત્યે વફાદાર હતો, છતાં તે અધર્મના પક્ષે ઊભો રહ્યો. તે કુંતીનો મોટો પુત્ર છે એ વાત હજી દુનિયામાં બહુ ઓછા જાણતા હતા; એ રહસ્ય યુદ્ધ પછી જ બહાર આવવાનું હતું. કર્ણ જતાં દુર્યોધનની સૌથી મોટી આશા તૂટી પડી, છતાં તે સંધિ કરવા તૈયાર નહોતો. અઢારમો દિવસ ઊગવાની તૈયારીમાં હતો.