રાત્રિનો હુમલો અને સ્ત્રીઓનો વિલાપ

ઘુવડ અને કાગડા

અઢારમા દિવસની સાંજ પડી ત્યારે કૃપાચાર્ય, અશ્વત્થામા અને કૃતવર્મા જ્યાં દુર્યોધન તૂટેલી જાંઘ સાથે પડ્યો હતો ત્યાં આવ્યા. અભિમાની રાજાને ધૂળમાં પડેલો જોઈ અશ્વત્થામા ક્રોધ અને દુઃખથી સળગી ઊઠ્યો. “તેમણે કપટથી મારા પિતાને માર્યા,” તેણે કહ્યું, “અને હવે તમને અધર્મથી પાડ્યા. હું સોગંદ ખાઉં છું કે આજે રાત્રે હું બધા પાંચાલોને યમલોક મોકલીશ.” દુર્યોધને કૃપાચાર્યને પાણીનો ઘડો લાવવા કહ્યું, અને ત્યાં જમીન પર પડ્યા પડ્યા તેણે અશ્વત્થામાને કૌરવ સેનાના સેનાપતિ બનાવ્યો.

પછી ત્રણે યોદ્ધા નજીકના એક વનમાં ગયા અને એક વિશાળ વડના ઝાડ નીચે આરામ કરવા બેઠા. કૃપાચાર્ય અને કૃતવર્મા ખૂબ થાકેલા હતા, તેઓ ખુલ્લી જમીન પર તરત ઊંઘી ગયા. પણ અશ્વત્થામાને ઊંઘ ન આવી. પિતાનું મૃત્યુ અને ધૂળમાં પડેલો દુર્યોધન તેના મનમાં આગ સળગાવતા રહ્યા.

જાગતા જાગતા તેણે જોયું કે વડની ડાળીઓ પર હજારો કાગડા શાંતિથી ઊંઘે છે. અચાનક ભૂરી આંખોવાળો એક મોટો, ભયાનક ઘુવડ ચૂપચાપ નીચે ઊતર્યો. એક પછી એક તેણે ઊંઘતા કાગડાઓ પર હુમલો કર્યો, અને થોડી વારમાં જમીન તેમનાથી ભરાઈ ગઈ. અશ્વત્થામાએ આ જોઈને વિચાર્યું, “આ ઘુવડે મને રસ્તો બતાવ્યો. ખુલ્લા યુદ્ધમાં પાંડવોને હરાવવા અઘરા છે. પણ રાત્રે, તેઓ ઊંઘતા હોય ત્યારે, સામે લડી નહીં શકે.”

તેણે કૃપાચાર્ય અને કૃતવર્માને જગાડ્યા અને પોતાની યોજના કહી. કૃપાચાર્ય ચોંકી ગયા. “દીકરા, આ મહાપાપ છે. લોકો ઊંઘતા હોય, શસ્ત્ર નીચે મૂકી દીધાં હોય ત્યારે હુમલો કરવો યુદ્ધના બધા નિયમોની વિરુદ્ધ છે. પહેલાં આપણે ધૃતરાષ્ટ્ર, ગાંધારી અને જ્ઞાની વિદુર પાસે જઈને સલાહ લઈએ. એવું કામ ન કર જેનાથી તારા નામ પર હંમેશ માટે કલંક લાગે.”

પણ અશ્વત્થામાએ ન માન્યું. “નિયમ પહેલાં પાંડવોએ તોડ્યા,” તેણે કહ્યું. “મારા પિતા શસ્ત્ર નીચે મૂકીને ધ્યાનમાં બેઠા હતા ત્યારે ધૃષ્ટદ્યુમ્ને તેમને માર્યા. તેમણે દુર્યોધનને કમર નીચે પ્રહાર કર્યો. તેમણે જે નિયમ ન પાળ્યા તે હું શા માટે પાળું? આજે રાત્રે હું ધૃષ્ટદ્યુમ્નને ઊંઘમાં જ મારીશ.” તે રથમાં બેસીને નીકળી પડ્યો. તેને એકલો મૂકવા ન ઇચ્છતા કૃપાચાર્ય અને કૃતવર્મા પણ પાછળ ગયા.

દ્વાર પરના રક્ષક

અશ્વત્થામા પાંડવોની છાવણીના દ્વારે પહોંચ્યો ત્યારે તેણે ત્યાં એક વિશાળ, મહાબળવાન સ્વરૂપ ઊભેલું જોયું, જે સૂર્ય અને ચંદ્ર બંને સાથે હોય તેમ ઝળહળતું હતું. તેણે વાઘચર્મ પહેર્યું હતું, શરીર પર સાપ વીંટળાયેલા હતા, અને મુખમાંથી જાણે જ્વાળાઓ નીકળતી હતી. એ જ્વાળાઓમાંથી અસંખ્ય તેજસ્વી સ્વરૂપો પ્રગટ થતાં હતાં. એ દૃશ્ય એટલું ભયાનક હતું કે શૂરવીરનું હૃદય પણ કાંપી ઊઠે.

અશ્વત્થામા ડર્યો નહીં. તેણે એ સ્વરૂપ પર બાણ ચલાવ્યાં અને શસ્ત્રો ફેંક્યાં, પણ જેમ નદીઓ સમુદ્રમાં સમાઈ જાય તેમ દરેક શસ્ત્ર તેમાં સમાઈ ગયું. થોડી વારમાં તેની પાસે કોઈ શસ્ત્ર બચ્યું નહીં. ત્યારે તેને કૃપાચાર્યના શબ્દો યાદ આવ્યા, અને તેણે વિચાર્યું, “કદાચ સારી સલાહની અવગણના કરવી ન જોઈએ. જે માણસ સાચા માર્ગની વિરુદ્ધ જાય છે તેની સામે દેવો પણ ઊભા રહે છે.”

તેણે દેવાધિદેવ ભગવાન શિવનું શરણ લેવાનું નક્કી કર્યું. અશ્વત્થામાએ પ્રણામ કરીને ઊંડી ભક્તિથી શિવની સ્તુતિ ગાઈ. તેની સામે એક સોનેરી યજ્ઞવેદી પ્રગટ થઈ, અને તેણે પોતાને ભગવાનને અર્પણ કર્યો, પોતાનું શરીર પણ અગ્નિમાં હોમવા તૈયાર થઈ ગયો. તેની ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈને ભગવાન શિવ મંદ સ્મિત સાથે તેની સામે પ્રગટ થયા.

શિવજીએ કહ્યું, “શ્રીકૃષ્ણે હંમેશાં સાચી ભક્તિથી મારી પૂજા કરી છે, અને તેમના માટે જ મેં અત્યાર સુધી પાંચાલોની રક્ષા કરી. પણ હવે તેમનો સમય પૂરો થયો છે. તેઓ હવે જીવશે નહીં.” પછી શિવજીએ અશ્વત્થામાને એક ચમકતી તલવાર આપી અને તેના શરીરમાં પ્રવેશ કર્યો. ભગવાન શિવની શક્તિથી ભરાયેલો અશ્વત્થામા ઊંઘતી છાવણીમાં પ્રવેશ્યો.

શોકની રાત

અશ્વત્થામા સૌથી પહેલાં પોતાના પિતાને મારનાર ધૃષ્ટદ્યુમ્નના તંબુમાં ગયો. ધૃષ્ટદ્યુમ્ન જાગી ગયા અને વિનંતી કરી, “ગુરુપુત્ર, મને શસ્ત્રથી મારો, જેથી હું યોદ્ધાની જેમ મરું.” પણ અશ્વત્થામાએ ના પાડી અને શસ્ત્ર વિના જ તેમનો પ્રાણ લીધો, એમ કહીને કે ગુરુની હત્યા કરનાર યોદ્ધાના મૃત્યુને લાયક નથી.

પછી તે એક તંબુથી બીજા તંબુમાં ગયો. અર્જુનના રથનાં પૈડાંની રક્ષા કરનાર શૂરવીર પાંચાલ રાજકુમારો ઉત્તમૌજા અને યુધામન્યુ એક પછી એક પડ્યા. દ્રૌપદીના પાંચ યુવાન પુત્રો, પ્રતિવિંધ્ય, સુતસોમ, શ્રુતકીર્તિ, શતાનીક અને શ્રુતસેન, બહાદુરીથી લડવા બહાર ધસી આવ્યા, પણ તેની સામે ટકી ન શક્યા. શિખંડી પણ તે રાત્રે અનેક પાંચાલ અને મત્સ્ય યોદ્ધાઓ સાથે પડ્યા.

કૃપાચાર્ય અને કૃતવર્મા છાવણીના દ્વારે ઊભા રહ્યા, અને જેઓ ભાગવાનો પ્રયત્ન કરતા તેઓ ત્યાંથી નીકળી ન શક્યા. બંનેએ છાવણીમાં ત્રણ જગ્યાએ આગ પણ લગાડી, જેથી રાત દિવસ જેવી અજવાળી થઈ ગઈ. ઘણા યોદ્ધાઓએ પછી કહ્યું કે આગલી રાતોમાં તેમણે સપનામાં એક શ્યામ દેવી, કાળરાત્રિ, જોઈ હતી, જે ફાંસો લઈને યોદ્ધાઓને લઈ જતી હતી. માત્ર ધૃષ્ટદ્યુમ્નનો સારથિ આ ભયંકર સમાચાર લઈને બચી નીકળ્યો.

સવાર પડતાં ત્રણે યોદ્ધા ઉતાવળે દુર્યોધન પાસે પાછા ગયા, જેના શ્વાસ હજી ધીમે ધીમે ચાલતા હતા. અશ્વત્થામાએ કહ્યું, “હે રાજન, પાંચાલો રહ્યા નથી, અને દ્રૌપદીના પુત્રો રહ્યા નથી. પાંડવોના પક્ષે માત્ર સાત બચ્યા છે: પાંચ પાંડવો, શ્રીકૃષ્ણ અને સાત્યકિ. આપણા પક્ષે માત્ર અમે ત્રણ બચ્યા છીએ.”

આ સાંભળીને દુર્યોધન બોલ્યો, “જે ભીષ્મ, દ્રોણ અને કર્ણ ન કરી શક્યા, તે તેં મારા માટે કર્યું. હવે મને શાંતિ છે. તારું કલ્યાણ થાઓ. આપણે સ્વર્ગમાં ફરી મળીશું.” આટલું કહીને એક સમયે આખી પૃથ્વી પર રાજ કરનાર રાજાએ અંતિમ શ્વાસ લીધો. ધૃતરાષ્ટ્રને બધું વર્ણવતા સંજયે એ જ ક્ષણે જોયું કે તેમની દિવ્ય દૃષ્ટિ ચાલી ગઈ છે.

દ્રૌપદીનો શોક અને બ્રહ્મશિર અસ્ત્ર

ધૃષ્ટદ્યુમ્નના સારથિએ યુધિષ્ઠિરને જે બન્યું તે કહ્યું ત્યારે રાજા શોકથી જમીન પર પડી ગયા. યુદ્ધ જીત્યા, પણ પુત્રો ગુમાવ્યા. દ્રૌપદીને ઉપપ્લવ્યથી લાવવા નકુલને મોકલવામાં આવ્યા. રણભૂમિ જોઈને અને પોતાના પાંચ પુત્રો તથા ભાઈના સમાચાર સાંભળીને તેમણે એવું આક્રંદ કર્યું કે સૌનાં હૃદય ભાંગી પડ્યાં.

દ્રૌપદીએ યુધિષ્ઠિરને કહ્યું, “અશ્વત્થામાને સજા ન થાય ત્યાં સુધી હું અહીં બેસીને આમરણ ઉપવાસ કરીશ. તે જન્મથી કપાળ પર એક કીમતી મણિ લઈને જન્મ્યો છે. એ મણિ તમારા માથે મુકાયેલો જોઉં તો જ હું જીવીશ.” આ સાંભળીને ભીમ ધનુષ્ય લઈને તરત રથમાં અશ્વત્થામાને શોધવા નીકળી પડ્યા, અને નકુલ સારથિ બન્યા.

શ્રીકૃષ્ણે યુધિષ્ઠિરને કહ્યું, “ભીમ મોટા જોખમમાં છે. અશ્વત્થામા બ્રહ્મશિર અસ્ત્ર જાણે છે, જે દુનિયાને બાળી શકે. તેના પિતાએ તેને એ શીખવ્યું હતું, પણ ચેતવ્યો હતો કે માણસો પર કદી ન વાપરવું. એક વખત અશ્વત્થામા દ્વારકામાં મારી પાસે આવીને મારું સુદર્શન ચક્ર માગી બેઠો હતો, પણ તે તેને ઊંચકી પણ ન શક્યો. તે ક્રોધી અને અવિચારી છે; કંઈ પણ કરી શકે.” શ્રીકૃષ્ણ, અર્જુન અને યુધિષ્ઠિર ઉતાવળે ભીમની પાછળ ગયા.

તેમણે અશ્વત્થામાને ગંગાના કિનારે વેદ વ્યાસની પાસે ઋષિઓ વચ્ચે, કુશનું વસ્ત્ર પહેરીને બેઠેલો જોયો. પાંડવોને અને પાછળ શ્રીકૃષ્ણનો રથ જોઈને તે ગભરાયો. તેણે ઘાસનું એક તણખલું લીધું, મંત્રથી તેને બ્રહ્મશિર અસ્ત્રમાં ફેરવ્યું, અને “આ પાંડવોનો નાશ કરે!” કહીને છોડી દીધું.

શ્રીકૃષ્ણે અર્જુનને કહ્યું, “તેને રોકવા હમણાં જ તમારું બ્રહ્મશિર છોડો.” અર્જુને પહેલાં પોતાના ભાઈઓ અને આખા જગતના કલ્યાણની પ્રાર્થના કરી, અને પછી માત્ર અશ્વત્થામાનું અસ્ત્ર શાંત કરવા પોતાનું અસ્ત્ર છોડ્યું. બંને ઝળહળતાં અસ્ત્રો એકબીજા તરફ ધસ્યાં, અને આકાશ સળગી ઊઠ્યું. ધરતી ધ્રૂજી, અને બધાં પ્રાણીઓ ભયભીત થયાં. ત્યારે જગતની રક્ષા કરવા નારદ મુનિ અને વેદ વ્યાસ પ્રગટ થયા અને બે મહાન અગ્નિની જેમ તેજસ્વી બનીને બંને અસ્ત્રોની વચ્ચે ઊભા રહ્યા.

શાપ અને મણિ

ઋષિઓએ કહ્યું, “પહેલાંના મહાન વીરો આ અસ્ત્રો જાણતા હતા, પણ માણસો પર કદી વાપરતા નહીં. તમે આ ઉતાવળું કામ કેમ કર્યું? તમારાં અસ્ત્રો પાછાં ખેંચી લો.” અર્જુને હાથ જોડીને તરત પોતાનું અસ્ત્ર પાછું ખેંચી લીધું. બ્રહ્મશિર છોડ્યા પછી પાછું ખેંચવાનું કામ માત્ર શુદ્ધ હૃદયવાળો અને કડક સંયમી માણસ જ કરી શકે, અને અર્જુન એવા હતા.

અશ્વત્થામાએ પ્રયત્ન કર્યો, પણ તે પોતાનું અસ્ત્ર પાછું ખેંચી ન શક્યો. શરમાઈને તેણે વેદ વ્યાસને કહ્યું, “હું તેને પાછું નથી વાળી શકતો. પણ પાંડવો પરથી હું તેને ફેરવી દઈશ. તે પાંડવ સ્ત્રીઓના ગર્ભ પર પડે.” વેદ વ્યાસે કહ્યું, “તો એમ કર, પણ તારા કપાળનો મણિ આપી દે.” અને અશ્વત્થામાએ એ અસ્ત્ર પાંડવ કુળનાં અજન્મા બાળકો તરફ વાળ્યું, જેમાં અભિમન્યુની વિધવા ઉત્તરાનું બાળક પણ હતું.

શ્રીકૃષ્ણે દૃઢતાથી કહ્યું, “તારું અસ્ત્ર પડશે, પણ ઉત્તરાનું બાળક જીવશે. એક જ્ઞાની બ્રાહ્મણે એક વખત કહ્યું હતું કે કુરુકુળ લગભગ નાશ પામશે ત્યારે પરીક્ષિત નામનો પુત્ર જન્મશે. હું પોતે એ બાળકને જીવનદાન આપીશ.” પછી શ્રીકૃષ્ણે અશ્વત્થામાને કહ્યું, “આ ક્રૂર કામને કારણે તું ત્રણ હજાર વર્ષ સુધી પૃથ્વી પર ભટકીશ, એકલો, નિર્જન જગ્યાઓમાં, કોઈ સાથે વાત કર્યા વગર, રોગોથી પીડાતો.” વેદ વ્યાસે શ્રીકૃષ્ણના શબ્દોને સમર્થન આપ્યું.

અશ્વત્થામાએ કહ્યું, “ભગવાનના શબ્દો સાચા થાઓ.” તેણે પોતાના કપાળનો મણિ આપી દીધો, જે જન્મથી તેને ભૂખ, રોગ અને ભયથી બચાવતો હતો. પછી ઉદાસ અને એકલો તે વનમાં ચાલ્યો ગયો.

પાંડવો એ મણિ દ્રૌપદી પાસે લાવ્યા. ભીમે કહ્યું, “આ રહ્યો મણિ. તમારા પુત્રોને મારનાર હારી ગયો છે. હવે ઉપવાસ છોડો.” દ્રૌપદીએ કહ્યું, “મારું ઋણ ચૂકવાઈ ગયું. આ મણિ રાજા ધારણ કરે.” એટલે યુધિષ્ઠિરે મણિ પોતાના માથે ધારણ કર્યો, અને દ્રૌપદીએ જીવવાનું સ્વીકાર્યું. પછી શ્રીકૃષ્ણે યુધિષ્ઠિરને કહ્યું કે અશ્વત્થામાનું એ કામ માત્ર ભગવાન શિવની કૃપાથી જ શક્ય બન્યું હતું.

ધૃતરાષ્ટ્ર અને ગાંધારી

હસ્તિનાપુરમાં વૃદ્ધ રાજા ધૃતરાષ્ટ્ર શોકમાં ડૂબેલા બેઠા હતા, કારણ કે તેમના સો પુત્રો ચાલ્યા ગયા હતા. વિદુર અને વેદ વ્યાસે જીવન અને મૃત્યુ વિશે જ્ઞાનભર્યા શબ્દોથી તેમને સાંત્વન આપ્યું. પછી અંધ રાજા ગાંધારી, કુંતી અને બધી રાજસ્ત્રીઓ સાથે રણભૂમિ તરફ નીકળ્યા. રસ્તામાં પાંચ પાંડવો શ્રીકૃષ્ણ સાથે તેમને પ્રણામ કરવા આવ્યા.

ધૃતરાષ્ટ્રે યુધિષ્ઠિરને ભેટ્યા, પણ તેમના હૃદયમાં તેમના અનેક પુત્રોને મારનાર ભીમ સામે હજી ક્રોધ સળગતો હતો. તેમણે કહ્યું, “ભીમ ક્યાં છે? મને તેને ભેટવા દો.” શ્રીકૃષ્ણ વૃદ્ધ રાજાના મનમાં છુપાયેલી વાત સમજી ગયા. તેમણે ધીમેથી ભીમને બાજુએ ખસેડ્યા અને દુર્યોધન જેના પર અભ્યાસ કરતો તે ભીમની લોખંડની મૂર્તિ ધૃતરાષ્ટ્ર સામે મૂકી. દસ હજાર હાથીનું બળ ધરાવતા રાજાએ એ મૂર્તિને બાથમાં ભીંસીને ચૂરો કરી નાખી.

પછી તેઓ જમીન પર પડી ગયા અને “હાય ભીમ!” કહીને રડવા લાગ્યા, એમ માનીને કે તેમણે ભીમને મારી નાખ્યા છે. શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું, “હે રાજન, શોક ન કરો. એ ભીમ નહોતા, લોખંડની મૂર્તિ હતી. હું જાણતો હતો કે તમે ક્રોધથી ભરેલા છો, અને તમને મોટા પાપથી બચાવવા મેં આ કર્યું. ભીમ જીવતા છે.” ધૃતરાષ્ટ્રને પોતાના ક્રોધની શરમ આવી. તેઓ રડ્યા, અને પછી બધા પાંડવોને પ્રેમથી ભેટ્યા.

પછી પાંડવો ગાંધારી પાસે ગયા. તેઓ શોકથી ભરેલાં હતાં અને યુધિષ્ઠિરને શાપ આપવા ઇચ્છતાં હતાં. પણ તેમનું મન જાણીને વેદ વ્યાસ પહેલાં જ તેમની સામે આવ્યા. “દીકરી,” તેમણે કહ્યું, “યુદ્ધના દરેક દિવસે દુર્યોધન તારા આશીર્વાદ લેવા આવતો ત્યારે તું તેને કહેતી, ‘જ્યાં ધર્મ છે ત્યાં વિજય છે.’ તારા શબ્દો સાચા પડ્યા છે. હવે ક્રોધને તારા પર રાજ ન કરવા દે.” ગાંધારીએ કહ્યું, “હું પાંડવોનું અહિત નથી ઇચ્છતી. પણ મારું હૃદય ભાંગી ગયું છે.” તેમણે ભીમને પૂછ્યું કે તેણે કમર નીચે પ્રહાર કેમ કર્યો, અને ભીમે નમ્રતાથી પોતાની પ્રતિજ્ઞા સમજાવી.

યુધિષ્ઠિર હાથ જોડીને આગળ આવ્યા અને બોલ્યા, “માતા, તમારા પુત્રોને મારનાર ક્રૂર હું જ છું. ઇચ્છો તો મને શાપ આપો.” ગાંધારી કંઈ બોલ્યાં નહીં, પણ આંખ પરના પાટાની કિનારી નીચેથી તેમની નજર યુધિષ્ઠિરના પગના અંગૂઠાની ટોચ પર પડી. તરત તેમનો નખ કાળો પડીને બળી ગયો. આ જોઈને અર્જુન ચૂપચાપ શ્રીકૃષ્ણની પાછળ ખસી ગયા. પછી ગાંધારીનો ક્રોધ શમી ગયો, અને તેમણે માતાની જેમ તેમને સાંત્વન આપીને કુંતીને મળવા મોકલ્યા.

આંસુઓની રણભૂમિ

વેદ વ્યાસે ગાંધારીને આંખે પાટા બાંધેલા હોવા છતાં આખી રણભૂમિ જોઈ શકવાની શક્તિ આપી. બંને પક્ષની સ્ત્રીઓ, માતાઓ, પત્નીઓ અને બહેનો, પોતાના સ્વજનોને શોધવા કુરુક્ષેત્ર આવી, અને આખું મેદાન રુદનથી ભરાઈ ગયું. ગાંધારીએ બધું જોયું અને દરેક પડેલા વીર વિશે શ્રીકૃષ્ણ સાથે વાત કરી: પુત્ર દુર્યોધન, દુઃશાસન, સૌમ્ય વિકર્ણ, ઉત્તરા જેની પાસે રડતી હતી તે યુવાન અભિમન્યુ, અને પત્ની જેનો શોક કરતી હતી તે કર્ણ.

છેવટે તેમનો શોક ક્રોધમાં ફેરવાયો, અને તેમણે શ્રીકૃષ્ણને કહ્યું, “તમારી પાસે આ યુદ્ધ રોકવાની શક્તિ હતી, પણ તમે કૌરવો અને પાંડવોને એકબીજાનો નાશ કરવા દીધો. તો મારા શબ્દો સાંભળો: આજથી છત્રીસમા વર્ષે તમારું પોતાનું કુળ, યાદવો, અંદરોઅંદર લડીને નાશ પામશે. તમે વનમાં એકલા દેહ છોડશો, અને તમારા કુળની સ્ત્રીઓ આજે આ સ્ત્રીઓ રડે છે તેમ જ રડશે.”

શ્રીકૃષ્ણે મંદ સ્મિત કરીને કહ્યું, “માતા, હું આ પહેલેથી જાણતો હતો. યાદવોને બીજું કોઈ હરાવી શકે તેમ નથી; તેમનો અંત તેઓ પોતે જ લાવશે. તમે તો જે થવાનું હતું તે જ કહ્યું છે.” શાપ સાંભળીને પાંડવો હચમચી ગયા, પણ શ્રીકૃષ્ણે શાંતિથી તેનો સ્વીકાર કર્યો.

પછી યુધિષ્ઠિરે અંતિમ સંસ્કાર કરાવ્યા. ધૌમ્ય, વિદુર, સંજય અને યુયુત્સુએ ચંદન અને બીજાં લાકડાં ભેગાં કર્યાં, અને બંને પક્ષના, મિત્ર અને શત્રુ બંનેના પડેલા વીરો માટે મોટી ચિતાઓ સળગાવવામાં આવી. પછી સૌ મૃતકોના આત્મા માટે જળાંજલિ આપવા પવિત્ર ગંગાના કિનારે ગયા.

પાંડવો જળાંજલિ આપતા હતા ત્યારે કુંતી પોતાનું રહસ્ય વધારે સમય છુપાવી ન શક્યાં. રડતાં રડતાં તેમણે કહ્યું, “કર્ણ માટે પણ જળ અર્પણ કરો. તે તમારા મોટા ભાઈ હતા, મારા પહેલા પુત્ર, જે લગ્ન પહેલાં સૂર્યદેવથી મને જન્મ્યા હતા.” પાંડવો સ્તબ્ધ થઈ ગયા. યુધિષ્ઠિર રડી પડ્યા, “માતા, તમે આ અમારાથી કેમ છુપાવ્યું? અમને ખબર હોત તો કદાચ આ યુદ્ધ થાત જ નહીં. હું ખુશીથી કર્ણને મારા રાજા માનીને તેમની સેવા કરત.” તેમણે ભારે દુઃખ સાથે કર્ણ માટે જળ અર્પણ કર્યું.

ત્યાર પછીના શાંતિપર્વ પ્રમાણે, આ છુપાયેલા રહસ્યથી યુધિષ્ઠિર એટલા દુઃખી થયા કે તેમણે કહ્યું, “આજથી સ્ત્રીઓ કોઈ રહસ્ય છુપાવી નહીં શકે.” રાજ્ય જીતાઈ ગયું, પણ જીતનારાઓને લાગ્યું કે તેમણે બધું ગુમાવી દીધું છે, અને યુધિષ્ઠિરનું મન હવે સિંહાસન જ છોડી દેવા ઇચ્છતું હતું.