શ્રીકૃષ્ણ

જન્મ, બાળપણ અને દ્વારકા

શ્રીકૃષ્ણનો જન્મ મથુરામાં ક્રૂર રાજા કંસના કારાગારમાં થયો હતો. આકાશવાણી થઈ હતી કે દેવકીનો આઠમો પુત્ર કંસને મારશે, એટલે કંસે પોતાની પિતરાઈ બહેન દેવકી અને તેમના પતિ વસુદેવને કેદમાં પૂર્યાં હતાં. બાળકને બચાવવા વસુદેવ તેને યમુના પાર ગોકુળ લઈ ગયા, જ્યાં ગોવાળોના મુખી નંદ અને તેમની પત્ની યશોદાએ તેને પોતાના પુત્રની જેમ ઉછેર્યો.

મહાભારતના પરિશિષ્ટ હરિવંશમાં તેમના બાળપણની કથા વિગતે છે, અને યુધિષ્ઠિરના રાજસૂય યજ્ઞ વખતે ભીષ્મના શબ્દોમાં મહાભારત પણ તેને યાદ કરે છે: કેવી રીતે બાળકે પૂતના રાક્ષસી અને બીજા અસુરોનો નાશ કર્યો, ગોવાળોને આશરો આપવા ગોવર્ધન પર્વત ઉપાડ્યો, અને મોટા ભાઈ બલરામ સાથે વ્રજની ગાયો વચ્ચે મોટા થયા. અંતે તેઓ મથુરા પાછા આવ્યા અને કંસના અત્યાચારી રાજનો અંત આણ્યો.

કંસના સસરા, મગધના બળવાન રાજા જરાસંધે બદલો લેવા મથુરા પર વારંવાર હુમલા કર્યા. પ્રજાને સુરક્ષિત રાખવા શ્રીકૃષ્ણ યાદવોને પશ્ચિમ કિનારે લઈ ગયા, જ્યાં તેમણે મજબૂત નગરી દ્વારકા વસાવી.

શ્રીકૃષ્ણે વિદર્ભની રાજકુમારી રુક્મિણી સાથે લગ્ન કર્યાં; તેનું લગ્ન શિશુપાલ સાથે થવાનું હતું તે પહેલાં જ તેઓ તેને લઈ આવ્યા અને તેના ભાઈ રુક્મીને યુદ્ધમાં હરાવ્યો. પછી તેમણે સત્યભામા, જાંબવતી અને બીજી અનેક રાણીઓ સાથે લગ્ન કર્યાં. તેમના અનેક પુત્રોમાં રુક્મિણીના પુત્ર પ્રદ્યુમ્ન અને જાંબવતીના પુત્ર સાંબ હતા.

પાંડવોના મિત્ર

શ્રીકૃષ્ણ પાંડવોને પહેલી વાર દ્રૌપદીના સ્વયંવરમાં મળ્યા, ત્યારે બધા મોટા થઈ ગયા હતા. પાંડવો બ્રાહ્મણના વેશમાં હતા, છતાં શ્રીકૃષ્ણે તેમને ઓળખી લીધા અને ધીમેથી બલરામને બતાવ્યા. અર્જુને દ્રૌપદીને જીતી પછી શ્રીકૃષ્ણ અને બલરામ કુંભારના ઘરે ગયા જ્યાં પાંડવો ઊતર્યા હતા, ફોઈ કુંતીના ચરણ સ્પર્શ્યા અને ભાઈઓને ભેટ્યા. તે દિવસથી શ્રીકૃષ્ણ અને અર્જુન અભિન્ન મિત્રો બની ગયા.

પછીથી અર્જુન લાંબી તીર્થયાત્રા દરમિયાન દ્વારકા આવ્યો, ત્યારે રૈવતક પર્વત પરના ઉત્સવમાં તે શ્રીકૃષ્ણની બહેન સુભદ્રાના પ્રેમમાં પડ્યો. શ્રીકૃષ્ણે તેને ક્ષત્રિય વીરોની રીત મુજબ સુભદ્રાનું હરણ કરવાની સલાહ આપી, અને યુધિષ્ઠિરે પણ સંમતિ આપી. પહેલાં યાદવો ગુસ્સે થયા, પણ શ્રીકૃષ્ણે તેમને શાંત કર્યા, અને સુભદ્રા-અર્જુનનાં લગ્ન થયાં. તેમનો પુત્ર અભિમન્યુ શ્રીકૃષ્ણનો લાડકો ભાણેજ બન્યો.

એક ઉનાળાના દિવસે શ્રીકૃષ્ણ અને અર્જુન ખાંડવ વન પાસે યમુનાકિનારે આરામ કરતા હતા, ત્યારે અગ્નિદેવ બ્રાહ્મણના રૂપે આવ્યા અને વનને ભસ્મ કરવાની મંજૂરી માગી. અગ્નિદેવે અર્જુનને ગાંડીવ ધનુષ્ય અને શ્રીકૃષ્ણને સુદર્શન ચક્ર અને કૌમોદકી ગદા આપ્યાં. બંને મિત્રોએ સાથે મળીને, ઇન્દ્ર સામે પણ, અગ્નિની રક્ષા કરી, અને આખું વન બળી ગયું.

એ આગ વખતે અર્જુને અસુરોના શિલ્પી મયને જીવતદાન આપ્યું. ઉપકારના બદલામાં મયે પાંડવો માટે ઇન્દ્રપ્રસ્થમાં અદ્ભુત સભાભવન બનાવ્યું; ઇન્દ્રપ્રસ્થ નવી રાજધાની હતી, જે વસાવવામાં શ્રીકૃષ્ણે પાંડવોને મદદ કરી હતી.

જરાસંધ, રાજસૂય અને શિશુપાલ

યુધિષ્ઠિરે રાજસૂય યજ્ઞ કરવાની ઇચ્છા કરી, ત્યારે શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું કે જરાસંધ જીવે છે ત્યાં સુધી એ શક્ય નથી, કારણ કે તેણે અનેક રાજાઓને કેદ કર્યા છે અને તેમનો બલિ આપવા માગે છે. એટલે શ્રીકૃષ્ણ, ભીમ અને અર્જુન સ્નાતક બ્રાહ્મણોના વેશમાં જરાસંધની રાજધાની ગિરિવ્રજ ગયા અને તેને દ્વંદ્વયુદ્ધ માટે પડકાર્યો.

જરાસંધે ભીમ સાથે મલ્લયુદ્ધ પસંદ કર્યું. બંને અનેક દિવસ અને રાત વિસામા વિના લડ્યા. આખરે જરાસંધ થાક્યો ત્યારે શ્રીકૃષ્ણે ભીમને ઇશારો કર્યો, અને ભીમે તેને હરાવ્યો. પછી શ્રીકૃષ્ણે બધા કેદી રાજાઓને મુક્ત કર્યા અને જરાસંધના પુત્ર સહદેવને મગધની ગાદી પર બેસાડ્યો.

રાજસૂય યજ્ઞમાં ભીષ્મે કહ્યું કે યજ્ઞનું પ્રથમ સન્માન શ્રીકૃષ્ણને મળવું જોઈએ, અને સહદેવે તે તેમને અર્પણ કર્યું. ચેદિનો રાજા શિશુપાલ, જે શ્રીકૃષ્ણનો ફોઈનો દીકરો હતો, ક્રોધથી ઊભો થયો અને બધા રાજાઓની સામે શ્રીકૃષ્ણ, ભીષ્મ અને પાંડવોનું અપમાન કરવા લાગ્યો.

વર્ષો પહેલાં, શિશુપાલ બાળક હતો ત્યારે ભાખવામાં આવ્યું હતું કે જેના ખોળામાં તેના વધારાના હાથ ખરી પડશે, તેના હાથે જ તેનું મૃત્યુ થશે. એ હાથ શ્રીકૃષ્ણના ખોળામાં ખરી પડ્યા હતા. તેની માતા, એટલે શ્રીકૃષ્ણનાં ફોઈએ પુત્રના પ્રાણની ભીખ માગી, અને શ્રીકૃષ્ણે તેના સો અપરાધ માફ કરવાનું વચન આપ્યું. હવે શિશુપાલે એ સંખ્યા વટાવી ત્યારે શ્રીકૃષ્ણે સુદર્શન ચક્રથી તેના જીવનનો અંત આણ્યો, અને તેના શરીરમાંથી એક તેજ નીકળીને શ્રીકૃષ્ણમાં સમાઈ ગયું.

દ્રૌપદી અને વનવાસનાં વર્ષો

યુધિષ્ઠિર જુગારમાં બધું હારી ગયા અને દુઃશાસન દ્રૌપદીને સભામાં ઘસડી લાવ્યો, ત્યારે ત્યાં કોઈ તેની મદદ ન કરી શક્યું. દ્રૌપદીએ પૂરી શ્રદ્ધાથી દ્વારકાવાસી ગોવિંદને પ્રાર્થના કરી. દુઃશાસન તેનું વસ્ત્ર ખેંચતો ગયો તેમ તેની નીચેથી બીજું વસ્ત્ર પ્રગટતું ગયું, વારંવાર, જ્યાં સુધી તે થાકીને પાછો ન હટ્યો; અને દ્રૌપદીની લાજ બચી ગઈ.

પછીથી શ્રીકૃષ્ણે પાંડવોને કહ્યું કે તે વખતે તેઓ ઊડતી નગરી સૌભના રાજા શાલ્વ સામે યુદ્ધ કરવા ગયા હતા, અને જો તેઓ દ્વારકામાં હોત તો જુગાર થવા જ ન દેત. તેઓ પાંડવોને મળવા કામ્યક વનમાં આવ્યા. રડતાં રડતાં દ્રૌપદીએ તેમને યાદ અપાવ્યું કે તમે મારા સગા, મારા સખા અને મારા રક્ષક છો. શ્રીકૃષ્ણે વચન આપ્યું કે જેમણે તેનું અપમાન કર્યું છે, તેમની પત્નીઓ પણ એક દિવસ આમ જ રડશે.

એક વાર દુર્યોધને ક્રોધી ઋષિ દુર્વાસાને હજારો શિષ્યો સાથે પાંડવોના આશ્રમે મોકલ્યા, તે પણ ત્યારે જ્યારે દ્રૌપદી જમી ચૂકી હતી અને દિવસનું ભોજન પૂરું થઈ ગયું હતું. દ્રૌપદીએ શ્રીકૃષ્ણને પોકાર્યા. તેઓ તરત આવ્યા અને ખાવા માટે કંઈક માગ્યું. વાસણમાં તેમને ભાજીનું એક નાનું પાંદડું અને ભાતનો એક દાણો મળ્યો, અને તેમણે તે ખાઈ લીધું. એ જ ક્ષણે નદીમાં સ્નાન કરતા દુર્વાસા અને તેમના શિષ્યોનાં પેટ પૂરેપૂરાં ભરાઈ ગયાં, અને તેઓ ચૂપચાપ ચાલ્યા ગયા.

શાંતિ-યાત્રા અને વિશ્વરૂપ

તેર વર્ષ પૂરાં થયાં ત્યારે બંને પક્ષ યુદ્ધની તૈયારી કરવા લાગ્યા. દુર્યોધન અને અર્જુન એક જ દિવસે શ્રીકૃષ્ણની મદદ માગવા દ્વારકા આવ્યા. શ્રીકૃષ્ણે પસંદગી આપી: એક તરફ તેમની નારાયણી સેના, બીજી તરફ એકલા પોતે, જે લડશે નહીં. અર્જુને શ્રીકૃષ્ણને પસંદ કર્યા, અને દુર્યોધન ખુશ થઈને સેના લઈ ગયો.

છતાં શ્રીકૃષ્ણ પોતે શાંતિ માટે પ્રયત્ન કરવા હસ્તિનાપુર ગયા. તેમણે દુર્યોધનનું ભોજન નકાર્યું અને વિદુરને ઘરે રહ્યા. રાજસભામાં તેમણે સમજદારી અને પ્રેમથી વાત કરી, અને કૌરવોને યાદ અપાવ્યું કે પાંડવો ફક્ત પાંચ ગામથી પણ સંતોષ માનવા તૈયાર છે. દુર્યોધને જવાબ આપ્યો કે સોયની અણી જેટલી જમીન પણ નહીં આપું.

પછી દુર્યોધને મિત્રો સાથે મળીને શ્રીકૃષ્ણને કેદ કરવાનું કાવતરું ઘડ્યું. શ્રીકૃષ્ણ ફક્ત હસ્યા અને પોતાનું વિશ્વરૂપ પ્રગટ કર્યું, જેમાં દેવો, ઋષિઓ અને બંને પક્ષના વીરો દેખાતા હતા. સૌની આંખો અંજાઈ ગઈ, અને થોડી ક્ષણ માટે અંધ ધૃતરાષ્ટ્રને પણ એ રૂપ જોવા દૃષ્ટિ મળી. પછી શ્રીકૃષ્ણ શાંતિથી સભામાંથી નીકળી ગયા.

હસ્તિનાપુરથી નીકળતી વખતે શ્રીકૃષ્ણે કર્ણને પોતાના રથમાં બેસાડ્યો અને કહ્યું કે તું કુંતીનો સૌથી મોટો પુત્ર છે. જો તે ભાઈઓ સાથે જોડાય તો તેમણે તેને ગાદી આપવાની વાત કરી. દુર્યોધન પ્રત્યેની વફાદારીને કારણે કર્ણે નમ્રતાથી ના પાડી, અને બંને માનપૂર્વક છૂટા પડ્યા.

ગીતા અને સારથિ

કુરુક્ષેત્રની પહેલી સવારે અર્જુને શ્રીકૃષ્ણને રથ બંને સેનાઓની વચ્ચે લઈ જવા કહ્યું. પિતામહ ભીષ્મ, ગુરુ દ્રોણાચાર્ય અને પોતાના જ સગાઓને લડવા તૈયાર ઊભેલા જોઈને અર્જુન શોકથી ભાંગી પડ્યો, ધનુષ્ય નીચે મૂકી દીધું અને કહ્યું કે હું નહીં લડું.

ત્યારે શ્રીકૃષ્ણે તેને ભગવદ્ ગીતાનો ઉપદેશ આપ્યો. તેમણે સમજાવ્યું કે આત્મા અમર છે અને ક્યારેય મરતો નથી, ફળની આસક્તિ વિના પોતાનું કર્તવ્ય કરવું જોઈએ, અને જે ભક્તિભાવથી કર્મ કરે છે અને બધું ભગવાનને સમર્પી દે છે તેનો ક્યારેય નાશ થતો નથી. તેમણે અર્જુનને પોતાનું વિશ્વરૂપ બતાવ્યું, અને શંકા દૂર થતાં અર્જુને ફરી ગાંડીવ ઉપાડ્યું.

અર્જુન ભીષ્મ સામે બહુ નરમાશથી લડતો હતો ત્યારે બે વાર શ્રીકૃષ્ણ પોતે ભીષ્મનો સામનો કરવા રથ પરથી કૂદી પડ્યા, એક વાર સુદર્શન ચક્ર લઈને અને એક વાર ચાબુક લઈને, અને અર્જુને તેમને રોકવા પડ્યા. બારમા દિવસે તેમણે ભગદત્તનું ઘાતક અસ્ત્ર પોતાની છાતી પર ઝીલ્યું, અને તે માળા બની ગયું. ચૌદમા દિવસે તેમણે સૂર્યને ઢાંકી દીધો, જેથી અર્જુન જયદ્રથ અંગેની પ્રતિજ્ઞા પાળી શકે.

પંદરમા દિવસે શ્રીકૃષ્ણે સલાહ આપી કે અશ્વત્થામા મરાયો છે એવું સાંભળે તો જ દ્રોણાચાર્ય લડવાનું છોડશે. અને જ્યારે અશ્વત્થામાએ નારાયણાસ્ત્ર છોડ્યું, ત્યારે શ્રીકૃષ્ણે દરેક યોદ્ધાને શસ્ત્ર નીચે મૂકવા કહીને પાંડવ સેનાને બચાવી. સત્તરમા દિવસે તેમણે કર્ણના સર્પબાણથી અર્જુનને બચાવવા રથને ધરતીમાં દબાવી દીધો.

અઢારમા દિવસે ગદાયુદ્ધ દરમિયાન શ્રીકૃષ્ણે અર્જુનને ભીમની પ્રતિજ્ઞા યાદ અપાવી, અને અર્જુને ભીમને દુર્યોધનની જાંઘ પર પ્રહાર કરવાનો ઇશારો કર્યો. યુદ્ધ પૂરું થયું ત્યારે શ્રીકૃષ્ણે અર્જુનને પહેલાં રથ પરથી ઊતરવા કહ્યું. શ્રીકૃષ્ણ પોતે ઊતર્યા કે તરત રથ ભડકે બળવા લાગ્યો; તેના પર પડેલાં દિવ્ય અસ્ત્રોથી ફક્ત તેમની હાજરીએ જ તેને બચાવી રાખ્યો હતો.

યુદ્ધ પછી અને તેમની વિદાય

તે રાત્રે અશ્વત્થામાએ ઊંઘતી પાંડવ છાવણી પર હુમલો કર્યો, અને પછી ઉત્તરાના ગર્ભમાંના બાળક પર ભયંકર અસ્ત્ર છોડ્યું. શ્રીકૃષ્ણે અશ્વત્થામાને ત્રણ હજાર વર્ષ સુધી પૃથ્વી પર ભટકવાનો શાપ આપ્યો, અને બાળકની રક્ષાનું વચન આપ્યું. પછી બાળક નિર્જીવ જન્મ્યું, ત્યારે શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું, “જો મેં ક્યારેય અસત્ય ન બોલ્યું હોય, તો આ બાળક જીવતું થાય,” અને તેને જીવનદાન આપ્યું. આ બાળક પાંડવોનો વારસ પરીક્ષિત હતો.

શ્રીકૃષ્ણ પાંડવો સાથે શોકમગ્ન ગાંધારી પાસે ગયા, ત્યારે ગાંધારીએ તેમને દોષ આપ્યો કે તમે ઇચ્છત તો યુદ્ધ અટકાવી શક્યા હોત. તેમણે શાપ આપ્યો કે છત્રીસમા વર્ષે તમારું પોતાનું યાદવ કુળ અંદરોઅંદર લડીને નાશ પામશે અને તમે પણ વનમાં એકલા જ દુનિયા છોડશો. શ્રીકૃષ્ણે શાંતિથી શાપ સ્વીકાર્યો અને કહ્યું કે યાદવોનો અંત મારા સિવાય બીજું કોઈ લાવી શકે તેમ નથી.

પછી શ્રીકૃષ્ણ યુધિષ્ઠિરને બાણશય્યા પર સૂતેલા ભીષ્મ પાસે લઈ ગયા. તેમણે ભીષ્મને પીડા અને મનના ઘેનમાંથી મુક્ત કર્યા, જેથી તેઓ યુધિષ્ઠિરને ધર્મ અને રાજનીતિનો ઉપદેશ આપી શકે. પછીથી ઇન્દ્રપ્રસ્થમાં અર્જુને કહ્યું કે હું ગીતા ભૂલી ગયો છું, ત્યારે શ્રીકૃષ્ણે તેને ફરી ઉપદેશ આપ્યો, જે ‘અનુગીતા’ તરીકે ઓળખાય છે.

યુદ્ધનાં છત્રીસ વર્ષ પછી કેટલાક યાદવ યુવાનોએ મુલાકાતે આવેલા ઋષિઓની મશ્કરી કરી, અને કુળ પર શાપ પડ્યો. પ્રભાસમાં યાદવો અંદરોઅંદર લડ્યા અને એકબીજાનો નાશ કર્યો. બલરામે યોગ દ્વારા દેહ છોડ્યો. પછી શ્રીકૃષ્ણ વનમાં ગાઢ ધ્યાનમાં બેઠા. જરા નામના શિકારીએ તેમના પગને હરણ સમજીને તેમાં બાણ માર્યું. શ્રીકૃષ્ણે ગભરાયેલા શિકારીને આશ્વાસન આપ્યું અને પોતાના દિવ્ય ધામમાં પધાર્યા.

અર્જુન હસ્તિનાપુરથી આવ્યો અને બચેલી યાદવ સ્ત્રીઓ તથા બાળકોને સાથે લઈ ગયો. તેઓ નીકળ્યા કે તરત સમુદ્ર ઊછળ્યો અને દ્વારકા નગરીને પોતાનામાં સમાવી લીધી.