એક યુગનો અંત

દ્વારકામાં અપશુકન અને લોખંડનું મુસળ

યુદ્ધનાં છત્રીસ વર્ષ પછી યુધિષ્ઠિરને વિચિત્ર ચિહ્નો દેખાવા લાગ્યાં: સૂસવાટા મારતો પવન, ખરતી ઉલ્કાઓ, બપોરે પણ ઝાંખો સૂર્ય. દ્વારકામાં તો ચિહ્નો એથીય ખરાબ હતાં. એક ભયંકર કાળી આકૃતિ, જાણે સ્વયં કાળ, ઘરોમાં ડોકિયાં કરતી દેખાતી. ઉંદરો નિર્ભય બન્યા, સારસ ઘુવડની જેમ બોલવા લાગ્યા, અને રાંધેલું અન્ન તરત બગડી જતું. શ્રીકૃષ્ણ સમજી ગયા. યુદ્ધ પછી ગાંધારીએ શોકમાં કહ્યું હતું કે છત્રીસમા વર્ષે યાદવો એકબીજાનો નાશ કરશે. શ્રીકૃષ્ણ જાણતા હતા કે એ સમય આવી ગયો છે.

થોડા સમય પહેલાં વિશ્વામિત્ર, કણ્વ અને નારદ ઋષિ દ્વારકા આવ્યા હતા. અભિમાની અને બેદરકાર કેટલાક યાદવ રાજકુમારોએ શ્રીકૃષ્ણના પુત્ર સાંબને ગર્ભવતી સ્ત્રીનો વેશ પહેરાવ્યો. તેને ઋષિઓ પાસે લઈ જઈને પૂછ્યું, “આ બભ્રુની પત્ની છે, જેને પુત્રની ઇચ્છા છે. હે મહાત્માઓ, કહો, તે શાને જન્મ આપશે?”

ઋષિઓ મજાક સમજી ગયા અને ક્રોધિત થયા. તેમણે કહ્યું, “આ સાંબ લોખંડના એક ભયંકર મુસળને જન્મ આપશે, અને તેનાથી તમે દુષ્ટ અને અભિમાની યાદવો બલરામ અને શ્રીકૃષ્ણ સિવાય તમારા આખા કુળનો નાશ કરશો.” બીજે જ દિવસે સાંબે સાચે જ લોખંડના મુસળને જન્મ આપ્યો.

ગભરાયેલા રાજા ઉગ્રસેને મુસળનો બારીક ભૂકો કરાવીને સમુદ્રમાં ફેંકાવી દીધો. દ્વારકામાં જાહેરાત થઈ કે કોઈએ મદિરા બનાવવી કે પીવી નહીં. પણ લોખંડનો ભૂકો પ્રભાસના કિનારે પાછો આવ્યો, અને ત્યાં એરકા નામના ઊંચા, કઠણ ઘાસ તરીકે ઊગી નીકળ્યો.

શ્રીકૃષ્ણ જાણતા હતા કે ઋષિઓનાં અને ગાંધારીનાં વચન બદલાઈ શકે તેમ નથી. તેમણે જાહેર કર્યું કે બધા યાદવો સમુદ્રકિનારે પ્રભાસની તીર્થયાત્રાએ જાય. તેઓ પોતાના પરિવાર સાથે, ખાવા-પીવાનું લઈને નીકળ્યા.

પ્રભાસમાં યાદવોનો અંત

પ્રભાસમાં યાદવોએ મોટી ઉજાણી કરી. શ્રીકૃષ્ણની ચેતવણી ભૂલીને ઘણાએ ખૂબ મદિરા પીધી, અને થોડી જ વારમાં જૂના ઘા યાદ આવવા લાગ્યા. સાત્યકિએ કૃતવર્માની મશ્કરી કરી, “ઊંઘતા માણસોને મારે એ કેવો ક્ષત્રિય? તેં અશ્વત્થામાને બરાબર એ જ કામમાં સાથ આપ્યો હતો.” પ્રદ્યુમ્ને તેની વાતમાં હા પાડી.

કૃતવર્માએ ગુસ્સાથી જવાબ આપ્યો, “અને તેં ભૂરિશ્રવાને માર્યો, જ્યારે તેનો હાથ કપાઈ ગયો હતો અને તે મૃત્યુ માટે ધ્યાનમાં બેઠો હતો!” સાત્યકિ ક્રોધથી ઊછળ્યો અને શ્રીકૃષ્ણની સામે જ કૃતવર્માને મારી નાખ્યો. ત્યારે કૃતવર્માના લોકો, ભોજ અને અંધકોએ સાત્યકિ પર હુમલો કર્યો. પ્રદ્યુમ્ન તેને બચાવવા દોડ્યા, અને બંને મૃત્યુ પામ્યા.

પોતાના પુત્રને મરેલો જોઈને શ્રીકૃષ્ણે એરકા ઘાસની એક મુઠ્ઠી ઉખાડી. તેમના હાથમાં તે લોખંડની ગદા બની ગઈ. પછી બધા યાદવો ઘાસ ઉખાડવા લાગ્યા, અને ઋષિઓના શાપ પ્રમાણે દરેક તણખલું ગદા બની ગયું. જાણે કાળથી પ્રેરાયા હોય તેમ પિતા પુત્ર સામે અને મિત્ર મિત્ર સામે લડ્યા. શ્રીકૃષ્ણના પુત્રો અને પૌત્રો, કુળના મહાન યોદ્ધાઓ, સૌ પડ્યા.

લગભગ બધા જ ગયા છે એ જોઈને શ્રીકૃષ્ણે પોતાના સારથિ દારુકને અર્જુનને લાવવા હસ્તિનાપુર મોકલ્યો. સ્ત્રીઓની રક્ષા માટે બભ્રુને મોકલ્યો, પણ રસ્તામાં તે પણ માર્યો ગયો. પછી શ્રીકૃષ્ણ નગરમાં ગયા અને પિતા વસુદેવને કહ્યું, “અર્જુન આવે ત્યાં સુધી સ્ત્રીઓનું રક્ષણ કરજો. હું બલરામ પાસે જાઉં છું.”

બલરામ અને શ્રીકૃષ્ણ પોતાના ધામમાં પાછા ફરે છે

શ્રીકૃષ્ણે બલરામને વનના છેડે એક ઝાડ નીચે એકલા, ઊંડા યોગમાં બેઠેલા જોયા. શ્રીકૃષ્ણ જોતા રહ્યા અને બલરામના મુખમાંથી હજાર ફેણવાળો, લાલ આંખોવાળો એક વિશાળ શ્વેત નાગ નીકળીને સમુદ્ર તરફ ગયો. એ શેષનાગ હતા, જે બલરામ રૂપે પૃથ્વી પર આવ્યા હતા. સમુદ્ર, મોટા મોટા નાગો અને પવિત્ર નદીઓ તેમનું સ્વાગત કરવા સામે આવ્યાં.

શ્રીકૃષ્ણ થોડી વાર એકાંત વનમાં ફર્યા. તેમને ગાંધારીનાં વચનો અને દુર્વાસા ઋષિએ એક વાર કહેલી વાત યાદ આવી, અને તેઓ સમજ્યા કે હવે જવાનો સમય આવી ગયો છે. તેઓ પૃથ્વી પર સૂઈ ગયા, ઇન્દ્રિયો, મન અને વાણીને વશ કરી, અને ઊંડા યોગમાં લીન થયા.

જરા નામનો એક શિકારી ત્યાંથી પસાર થતો હતો. દૂરથી તેણે શ્રીકૃષ્ણનો પગ જોયો, તેને હરણ સમજ્યો, અને બાણ માર્યું, જે તેમના પગના તળિયામાં વાગ્યું. હરણ પકડવા દોડીને આવ્યો ત્યારે તેણે પીતાંબરધારી, ચાર ભુજાવાળા, યોગમાં લીન એક તેજસ્વી સ્વરૂપ જોયું. ભયથી થરથરતો તે શ્રીકૃષ્ણના ચરણોમાં પડ્યો અને ક્ષમા માગી.

શ્રીકૃષ્ણે ખૂબ કરુણાથી તેને આશ્વાસન આપ્યું. પછી પૃથ્વી અને આકાશને પોતાના તેજથી ભરી દેતા તેઓ ઉપર ઊઠ્યા અને પોતાના સનાતન ધામમાં પાછા ગયા. ઇન્દ્ર, અશ્વિનીકુમારો, રુદ્રો, આદિત્યો, વસુઓ, ઋષિઓ અને દિવ્ય જીવો તેમનું સ્વાગત કરવા આવ્યા, અને તેઓ નારાયણ રૂપે પોતાના પરમ ધામમાં પ્રવેશ્યા.

અર્જુનનો શોક અને દ્વારકાનું ડૂબવું

દારુક સમાચાર લઈને હસ્તિનાપુર પહોંચ્યો, અને અર્જુન ઉતાવળે દ્વારકા આવ્યા. રક્ષણ કરનાર એકેય પુરુષ ન હોવાથી નગર વિધવા જેવું લાગતું હતું. અર્જુનને જોઈને શ્રીકૃષ્ણની રાણીઓ રડી પડી, અને અર્જુન પોતે પણ શોકથી જમીન પર ઢળી પડ્યા. શ્રીકૃષ્ણના પિતા અને કુંતીના ભાઈ, એટલે અર્જુનના મામા, વૃદ્ધ વસુદેવે તેમને ભેટીને કહ્યું, “જેણે અનેક અસુરોનો સંહાર કર્યો, તે ચાલ્યો ગયો. કૃષ્ણે મને કહ્યું છે કે તું સ્ત્રીઓ અને બાળકોનું રક્ષણ કરીશ.”

બીજી સવારે વસુદેવે યોગથી દેહ છોડ્યો, અને દેવકી, રોહિણી, ભદ્રા અને મદિરાએ તેમની પાછળ જવાનું પસંદ કર્યું. અર્જુને તેમના અંતિમ સંસ્કાર કર્યા. પછી તેઓ પ્રભાસ ગયા, શ્રીકૃષ્ણ અને બલરામના દેહ શોધ્યા, અને ઊંડા આદર સાથે તેમના પણ અંતિમ સંસ્કાર કર્યા.

સાતમે દિવસે અર્જુન સ્ત્રીઓ, બાળકો અને વૃદ્ધોને લઈને નગરમાંથી ઇન્દ્રપ્રસ્થ તરફ નીકળ્યા. તેઓ નીકળ્યા કે તરત જ સમુદ્ર ધસી આવ્યો અને તેમની નજર સામે જ ઘરો અને મહેલો સહિત દ્વારકાને ગળી ગયો.

રસ્તામાં પંચનદ પ્રદેશમાં આભીર લૂંટારાઓની ટોળીએ હુમલો કર્યો. અર્જુને પહેલાં હસીને કહ્યું, “જીવ વહાલો હોય તો ચાલ્યા જાઓ!” પણ ગાંડીવ ઉપાડ્યું ત્યારે તેઓ માંડ માંડ, ખૂબ મહેનતે તેની પણછ ચડાવી શક્યા. શીખેલાં દિવ્ય અસ્ત્રો યાદ જ ન આવ્યાં. જેમાં કદી બાણ ખૂટતાં નહીં, તે ભાથાં હવે ખાલી થઈ ગયાં. તેમની નજર સામે ઘણી સ્ત્રીઓને લૂંટારાઓ લઈ ગયા. ભારે દુઃખ સાથે અર્જુન બાકીનાંને સલામત સ્થળે લઈ આવ્યા અને શ્રીકૃષ્ણના પ્રપૌત્ર વજ્રને ઇન્દ્રપ્રસ્થના રાજા તરીકે સ્થાપ્યા.

તૂટેલા હૃદયે અર્જુન વેદ વ્યાસ પાસે ગયા. “શ્રીકૃષ્ણ ગયા, અને મારું બળ પણ તેમની સાથે ગયું,” તેમણે કહ્યું. વ્યાસજીએ પ્રેમથી ઉત્તર આપ્યો, “બેટા, શોક ન કર. શ્રીકૃષ્ણ પૃથ્વીનો ભાર ઉતારવા આવ્યા હતા, અને તેમનું કાર્ય પૂરું થયું. તારાં અસ્ત્રોનું કાર્ય પણ પૂરું થયું. કાળ જ સર્વનું મૂળ છે; તે જ બળ આપે છે અને તે જ પાછું લઈ લે છે. હવે તારા અને તારા ભાઈઓ માટે પરમ ગતિ તરફ જવાનો સમય આવ્યો છે.” શ્રીકૃષ્ણના જવાથી દ્વાપર યુગ પૂરો થયો અને કળિયુગ શરૂ થયો.

મહાપ્રસ્થાન

બધું સાંભળીને યુધિષ્ઠિરે કહ્યું, “કાળ જ સર્વ પ્રાણીઓને પોતાના પાત્રમાં રાંધે છે.” તેમણે નક્કી કર્યું કે પાંડવો હવે આ જગત છોડશે. તેમણે નાના પરીક્ષિતને હસ્તિનાપુરના રાજા બનાવ્યા, પોતાના ભાઈ યુયુત્સુને રાજ્યની જવાબદારી સોંપી અને કૃપાચાર્યને બાળકના ગુરુ બનવા કહ્યું. વજ્રને ઇન્દ્રપ્રસ્થના રાજા બનાવાયા, અને સુભદ્રાને બંને નાના રાજાઓની સંભાળ રાખવા કહ્યું.

પાંચે ભાઈઓ અને દ્રૌપદીએ રાજવી વસ્ત્રો અને આભૂષણો ઉતારીને વલ્કલ પહેર્યાં. નગરજનો રડતાં રડતાં ઘણે દૂર સુધી પાછળ આવ્યા, પણ અંતે પાછા વળ્યા. નગરમાંથી નીકળતી વખતે એક કૂતરો તેમની સાથે જોડાયો અને આખો રસ્તો પાછળ પાછળ આવ્યો.

તેઓ પૂર્વ તરફ ચાલીને સમુદ્ર સુધી પહોંચ્યા. ત્યાં અગ્નિદેવ પર્વત જેવા વિશાળ રૂપે સામે ઊભા રહ્યા અને બોલ્યા, “અર્જુન, યુદ્ધ માટે હું તારા માટે વરુણ પાસેથી ગાંડીવ લાવ્યો હતો. તેનું કાર્ય પૂરું થયું. તેને પાછું જળને સોંપી દે.” અર્જુને મહાન ધનુષ્ય અને બે અક્ષય ભાથાં સમુદ્રમાં નાખી દીધાં.

પછી તેઓ પૃથ્વીની પ્રદક્ષિણા કરતાં દક્ષિણ અને પશ્ચિમ તરફ ગયા. જ્યાં દ્વારકા હતી, તે સ્થાન તેમણે સમુદ્રથી ઢંકાયેલું જોયું. ઉત્તર તરફ વળીને તેઓ હિમાલય પહોંચ્યા, તેને પાર કર્યો, રેતીનું મોટું રણ વટાવ્યું, અને સામે પર્વતોના રાજા મેરુને જોયો. મન યોગમાં સ્થિર રાખીને તેઓ મૌન ચાલતા રહ્યા.

સૌથી પહેલાં દ્રૌપદી પડ્યાં. ભીમે પૂછ્યું, “એમણે તો કદી ખોટું નથી કર્યું. તો કેમ પડ્યાં?” યુધિષ્ઠિરે કહ્યું, “તેઓ અમારા બધા કરતાં અર્જુનને વધુ ચાહતાં હતાં,” અને પાછળ જોયા વિના આગળ ચાલ્યા. પછી સહદેવ પડ્યા. યુધિષ્ઠિરે કહ્યું, “તે માનતો કે તેના જેટલું જ્ઞાની કોઈ નથી.” પછી નકુલ પડ્યા, “કારણ કે તે માનતો કે તેના જેટલું સુંદર કોઈ નથી.” પછી અર્જુન પડ્યા. “તેણે બડાઈ મારી હતી કે એક જ દિવસમાં બધા શત્રુઓનો નાશ કરશે, પણ ન કર્યો, અને તે બીજા ધનુર્ધારીઓને તુચ્છ ગણતો.” પછી ભીમ પોતે પડ્યા અને કારણ પૂછ્યું. યુધિષ્ઠિરે કહ્યું, “તું બહુ ખાતો, અને બીજાની પરવા કર્યા વિના પોતાના બળનું અભિમાન કરતો.” હવે ફક્ત યુધિષ્ઠિર અને કૂતરો આગળ ચાલ્યા.

કૂતરો અને સ્વર્ગનું દ્વાર

ત્યારે દેવોના રાજા ઇન્દ્ર પોતાના ઝળહળતા રથમાં નીચે આવ્યા. “યુધિષ્ઠિર, રથમાં બેસો,” તેમણે કહ્યું. “તમે આ જ શરીરે સ્વર્ગમાં પ્રવેશશો.” યુધિષ્ઠિરે કહ્યું, “મારા ભાઈઓ અને દ્રૌપદી રસ્તામાં પડ્યાં છે. તેમના વિના મારે જવું નથી.” ઇન્દ્રે કહ્યું, “તેઓ માનવ શરીર છોડીને પહેલેથી સ્વર્ગે પહોંચી ગયા છે. ફક્ત તમે જ શરીર સાથે જશો.”

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું, “આ કૂતરો આખા રસ્તે મારો ભક્ત રહ્યો છે. તેને પણ મારી સાથે આવવા દો.” ઇન્દ્રે કહ્યું, “સ્વર્ગમાં કૂતરા માટે સ્થાન નથી. તેને છોડી દો; એમાં કોઈ પાપ નથી.” પણ યુધિષ્ઠિરે કહ્યું, “પોતાના ભક્તને છોડવો એ બ્રહ્મહત્યા જેટલું મોટું પાપ છે. જે ભયભીત હોય, મારો ભક્ત હોય, મારું શરણ માગતો હોય અને નિર્બળ હોય, તેને હું મારા પ્રાણ બચાવવા પણ કદી નહીં છોડું. સ્વર્ગ માટે પણ હું તેને નહીં છોડું.”

તરત જ કૂતરાનું રૂપ બદલાયું, અને ત્યાં યુધિષ્ઠિરના દિવ્ય પિતા સ્વયં ધર્મરાજ ઊભા હતા. તેમણે આનંદથી કહ્યું, “બેટા, મેં તારી એક વાર દ્વૈતવનના સરોવરે પરીક્ષા કરી હતી, ત્યારે તેં તારી માતાના પુત્રને બદલે નકુલનું જીવન માગ્યું હતું. આજે તેં એક કૂતરા માટે દેવોનો રથ પણ છોડી દીધો. સ્વર્ગમાં તારી બરાબરી કરે એવું કોઈ નથી.”

પછી યુધિષ્ઠિર ધર્મરાજ અને દેવો સાથે ઇન્દ્રના રથમાં બેસીને સ્વર્ગે ગયા, અને નારદ તથા ઋષિઓએ તેમની સ્તુતિ કરી કે આ પહેલાં કોઈ રાજા પોતાના શરીર સાથે સ્વર્ગે પહોંચ્યો નથી.

સ્વર્ગ, નરક અને મહાકાવ્યનાં અંતિમ વચનો

સ્વર્ગમાં યુધિષ્ઠિરે સૌથી પહેલાં દુર્યોધનને જોયો, જે સૂર્ય જેવો ઝળહળતો, ગૌરવથી બેઠો હતો. યુધિષ્ઠિરે મોઢું ફેરવી લીધું. “જેણે દ્રૌપદીને સભામાં ઘસડી અને અમારા સ્નેહીઓના મૃત્યુનું કારણ બન્યો, તેની સાથે મારે સ્વર્ગ નથી જોઈતું. મારા ભાઈઓ ક્યાં છે? દ્રૌપદી અને કર્ણ ક્યાં છે?” નારદજીએ પ્રેમથી કહ્યું, “સ્વર્ગમાં જૂનું વેર પૂરું થાય છે. દુર્યોધન ક્ષત્રિયની જેમ વીરતાથી લડીને મર્યો છે.” પણ યુધિષ્ઠિરે આગ્રહ કર્યો, “મને મારા ભાઈઓ પાસે લઈ જાઓ.”

એક દેવદૂત તેમને અંધારા, ઉદાસ માર્ગે લઈ ગયો, જ્યાં ભયાનક દૃશ્યો અને દુર્ગંધ હતી અને જીવો અનેક રીતે દુઃખ ભોગવતા હતા. યુધિષ્ઠિર સહન ન કરી શક્યા અને પાછા વળ્યા. ત્યારે ચારે બાજુથી અવાજો આવ્યા: “હે ધર્મપુત્ર, થોડી વાર રોકાઓ! તમે અહીં છો ત્યારે શીતળ પવન વાય છે અને અમારી પીડા ઓછી થાય છે.” તેમણે પૂછ્યું, “તમે કોણ છો?” ઉત્તર આવ્યો, “હું કર્ણ છું.” “હું ભીમ છું.” “હું અર્જુન છું.” “હું નકુલ છું.” “હું સહદેવ છું.” “હું દ્રૌપદી છું.” તેમાં ધૃષ્ટદ્યુમ્ન અને દ્રૌપદીના પુત્રો પણ હતા.

યુધિષ્ઠિરનું હૃદય ચિરાઈ ગયું. તેમણે દેવદૂતને કહ્યું, “દેવો પાસે પાછો જા. હું અહીં જ રહીશ. મારા અહીં હોવાથી મારા ભાઈઓને શાંતિ મળે છે.” એ જ ક્ષણે અંધારું અદૃશ્ય થયું. ઇન્દ્ર અને દેવો પ્રગટ થયા, અને માર્ગ તેજસ્વી અને સુગંધિત થઈ ગયો. ઇન્દ્રે કહ્યું, “દરેક રાજાએ નરક જોવું પડે છે. તમે દ્રોણાચાર્યને તેમના પુત્ર અશ્વત્થામા વિશે અર્ધસત્ય કહીને છેતર્યા હતા, એટલે તમને પણ માયાથી નરક બતાવવામાં આવ્યું. તમારા ભાઈઓ પણ ફક્ત નરકમાં હોય તેવું દેખાતું હતું. આમાંનું કંઈ સાચું ન હતું.” ધર્મરાજે ઉમેર્યું, “બેટા, આ મારી ત્રીજી પરીક્ષા હતી, અને તું ફરી સફળ થયો.”

યુધિષ્ઠિરે સ્વર્ગની ગંગામાં સ્નાન કર્યું, અને તરત જ તેમનું માનવ શરીર છૂટી ગયું, અને તેની સાથે બધો શોક અને વેર પણ. ઝળહળતા દિવ્ય રૂપમાં તેમણે સૌને તેમનાં સાચાં સ્થાનોમાં જોયા. શ્રીકૃષ્ણ નારાયણ રૂપે શોભતા હતા અને અર્જુન તેમની સેવામાં હતા. કર્ણ સૂર્યદેવ સાથે તેજસ્વી હતા. ભીમ વાયુદેવ સાથે, નકુલ અને સહદેવ અશ્વિનીકુમારો સાથે, અભિમન્યુ ચંદ્ર સાથે, અને દ્રૌપદી શ્રી, એટલે દેવી લક્ષ્મીના રૂપમાં હતાં. ભીષ્મ વસુઓમાં પાછા ગયા હતા, દ્રોણાચાર્ય બૃહસ્પતિ પાસે બેઠા હતા, અને પાંડુ કુંતી અને માદ્રી સાથે હતા.

અહીં વૈશંપાયને રાજા જનમેજયના મહાન સર્પયજ્ઞમાં કહેવાતી કથા પૂરી કરી. પરીક્ષિતના પુત્ર જનમેજયે યજ્ઞ પૂર્ણ કર્યો, અને આસ્તિક મુનિએ નાગોને બચાવ્યા. આ રીતે વેદ વ્યાસે રચેલી આ મહાન કથા આપણા સુધી પહોંચી.

અંતે વ્યાસજી ‘ભારત-સાવિત્રી’ કહે છે: “હું બંને હાથ ઊંચા કરીને પોકારું છું, પણ કોઈ મારું સાંભળતું નથી. ધર્મમાંથી જ અર્થ અને કામ મળે છે. તો પછી ધર્મનું પાલન કેમ નથી થતું? ઇચ્છા, ભય કે લોભથી, અરે, પ્રાણ બચાવવા માટે પણ ધર્મ કદી ન છોડવો. ધર્મ સનાતન છે; સુખ અને દુઃખ તો આવે ને જાય.” અને મહાભારત વારંવાર કહે છે તેમ, “યતો ધર્મસ્તતો જયઃ”: જ્યાં ધર્મ છે, ત્યાં જ વિજય છે.