યુદ્ધનો છેલ્લો દિવસ

રાત્રે ભરાયેલી સભા

સત્તરમા દિવસે કર્ણ પડ્યો ત્યારે કૌરવોની છાવણીમાં ઊંડો સન્નાટો છવાઈ ગયો. સૈનિકો તાપણાં પાસે માથું નમાવીને બેસી રહ્યા, હવે કોઈ વિજયની વાત કરતું નહોતું. તે રાત્રે વૃદ્ધ ગુરુ કૃપાચાર્ય, જેમણે કુરુ રાજકુમારોને બાળપણથી પ્રેમ કર્યો હતો, દુર્યોધન પાસે ગયા અને નરમાશથી પણ સાચી વાત કહી.

“દીકરા,” તેમણે કહ્યું, “ભીષ્મ પડ્યા, દ્રોણ પડ્યા, અને હવે કર્ણ પણ ગયો. તારા ભાઈઓ રણમાં સૂતા છે, અને અર્જુન તથા ભીમને કોઈ રોકી શકતું નથી. હજી કંઈક બચાવવા જેવું છે ત્યાં સુધીમાં પાંડવો સાથે સંધિ કરી લે. યુધિષ્ઠિર દયાળુ છે; તે તને પોતાની સાથે રાજ કરવા દેશે. સમજદાર રાજા જાણે છે કે ક્યારે નમવું.”

દુર્યોધને સાંભળ્યું અને નિસાસો નાખ્યો. “ગુરુદેવ, તમારી વાત સારી છે, પણ બહુ મોડી આવી. મેં પાંડવોનું અપમાન કર્યું, જુગારમાં તેમનું રાજ્ય લઈ લીધું, અને દ્રૌપદીને સભામાં ઘસડાવી. હવે તેઓ મારા પર કેવી રીતે ભરોસો કરે? કેટલાય રાજાઓ અને મિત્રોએ મારા માટે પ્રાણ આપ્યા છે. હવે સંધિ કરું તો તેમનું અપમાન થાય. હું લડતો રહીશ, અને મરીશ તો યોદ્ધાની જેમ મરીને તેઓ જ્યાં ગયા છે તે સ્વર્ગલોકમાં જઈશ.”

બીજા યોદ્ધાઓએ તેની હિંમતનાં વખાણ કર્યાં, પણ કૃપાચાર્યનું મન ભારે થઈ ગયું. પછી દ્રોણપુત્ર અશ્વત્થામાએ કહ્યું, “રાજા શલ્યને આપણા સેનાપતિ બનાવો. તેઓ શૂરવીર, સમજદાર અને બળવાન છે, રણમાં કોઈ પણ યોદ્ધાની બરાબરીના છે.” સૌ સંમત થયા. મદ્રદેશના રાજા અને માદ્રીના ભાઈ શલ્ય નકુલ-સહદેવના મામા હતા, પણ યુદ્ધ પહેલાં તેમણે દુર્યોધનને વચન આપ્યું હતું અને તે વચન પાળ્યું. તે રાત્રે તેમને કૌરવોની બચેલી સેનાના સેનાપતિ બનાવવામાં આવ્યા.

યુધિષ્ઠિર અને શલ્ય

અઢારમા દિવસની સવારે બંને સેનાઓ ફરી સામસામે આવી. શલ્ય ભારે જોશથી લડ્યા. તેમનાં બાણ વરસાદની જેમ વરસ્યાં, અને થોડી વાર માટે પાંડવ સૈનિકો પાછા હટી ગયા. દુર્યોધનની આશા ફરી જાગી, અને કૌરવોનાં નગારાં કુરુક્ષેત્રમાં ગાજી ઊઠ્યાં.

ત્યારે શ્રીકૃષ્ણ યુધિષ્ઠિર તરફ ફર્યા અને બોલ્યા, “હે રાજન, આ યુદ્ધમાં શલ્ય તમારા ભાગના છે. આજે બીજું કોઈ તેમનો સામનો ન કરે. તમે સ્વભાવે નરમ છો, પણ આજે તમારે દયા રાખ્યા વગર લડવું પડશે, કારણ કે તેઓ શત્રુના સેનાપતિ છે. તેમને મામા તરીકે ન જુઓ. માત્ર તમારા કર્તવ્યનો વિચાર કરો.” યુધિષ્ઠિરે માથું નમાવીને હા પાડી.

એટલે ધર્મપુત્ર, જે હંમેશાં ભાઈઓમાં સૌથી શાંત રહેતા, તે પોતે શલ્ય સામે ધસી ગયા. ભીમ, નકુલ, સહદેવ, સાત્યકિ અને ધૃષ્ટદ્યુમ્ન તેમના રથની રક્ષા કરવા આસપાસ ઊભા રહ્યા. લાંબા સમય સુધી બંને રાજાઓ લડ્યા, એકબીજાનાં ધનુષ્ય તોડતા અને ઘોડાઓને ઘાયલ કરતા. બંને પક્ષના સૈનિકો જોવા ઊભા રહી ગયા, કારણ કે તેમણે યુધિષ્ઠિરને આ રીતે લડતા ક્યારેય જોયા નહોતા.

છેવટે યુધિષ્ઠિરે સોના અને રત્નોથી શણગારેલી એક મહાન શક્તિ (ભાલો) હાથમાં લીધી. મન એકાગ્ર કરી, પ્રાર્થના કરીને તેમણે પૂરા બળથી તે ફેંકી. ભાલો વીજળીના ચમકારાની જેમ ઝળક્યો અને શલ્યની છાતીમાં વાગ્યો. મદ્રના મહાન રાજા ઊંચા મિનારાની જેમ રથ પરથી નીચે પડ્યા, જાણે પૃથ્વીને ભેટવા હાથ ફેલાવ્યા હોય. શલ્યના નાના ભાઈ બદલો લેવા ધસી આવ્યા, તેમને પણ યુધિષ્ઠિરે હણી નાખ્યા. પોતાના સેનાપતિને પડતા જોઈને કૌરવ સૈનિકોની હિંમત તૂટી ગઈ અને તેઓ ભાગવા લાગ્યા.

સહદેવની પ્રતિજ્ઞા અને સેનાનો અંત

દુર્યોધને વિખરાયેલા સૈનિકોને ભેગા કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો, અને ફરી ભયંકર લડાઈ ફાટી નીકળી. તેની વચ્ચે સૌથી નાના પાંડવ સહદેવ એ બે જણને શોધતા હતા જેમણે પોતાનાં કપટથી આટલું દુઃખ ઊભું કર્યું હતું: ગાંધારીના ભાઈ શકુનિ અને તેનો પુત્ર ઉલૂક. વર્ષો પહેલાં દ્યૂતસભામાં સહદેવે પ્રતિજ્ઞા કરી હતી કે તે રણમાં શકુનિનો અંત લાવશે.

પહેલાં ઉલૂક સામે આવ્યો, અને થોડી તીખી લડાઈ પછી સહદેવે તેને હણી નાખ્યો. પુત્રને પડતો જોઈ શકુનિ રડ્યો, પણ તે બચી શક્યો નહીં. સહદેવે તેને પડકાર્યો, “હે ગાંધારરાજ, જુગારની રમત યાદ કરો! આજે તે રમતનું ફળ તમને મળશે.” પછી એક પહોળા ફળવાળા બાણથી સહદેવે શકુનિનો અંત આણ્યો. દ્યૂતસભામાં લીધેલી પ્રતિજ્ઞા રણભૂમિમાં પૂરી થઈ, અને દેવોએ સહદેવનાં વખાણ કર્યાં.

સાંજ સુધીમાં કૌરવોની અગિયાર અક્ષૌહિણીની વિશાળ સેના ખતમ થઈ ગઈ. દુર્યોધનની સાથે ઊભેલા બધા રાજાઓ અને યોદ્ધાઓમાંથી માત્ર ત્રણ મહાયોદ્ધા જીવતા રહ્યા: કૃપાચાર્ય, અશ્વત્થામા અને કૃતવર્મા. દુર્યોધન પોતે, જેના ઘોડા મરાઈ ગયા હતા અને રથ તૂટી ગયો હતો, ગદા લઈને એકલો રણમાંથી ચાલ્યો ગયો.

આ દરમિયાન ધૃતરાષ્ટ્રના મંત્રી સંજય ધૃષ્ટદ્યુમ્નના સૈનિકોના હાથે પકડાયા. સાત્યકિએ તેમને મારવા તલવાર ઉગામી, પણ ત્યારે જ મહર્ષિ વેદ વ્યાસ પ્રગટ થયા અને બોલ્યા, “સંજયને છોડી દો. તેમનો વધ ન કરવો.” સાત્યકિએ ઋષિને પ્રણામ કરીને સંજયને છોડી દીધા. હસ્તિનાપુર પાછા ફરતાં રસ્તામાં સંજયને ઘાયલ અને થાકેલો દુર્યોધન મળ્યો. દુર્યોધને તેમને કહ્યું, “મારા પિતાને કહેજો કે હું સરોવરમાં પ્રવેશી ગયો છું.”

દુર્યોધન પાણીને થંભાવી રાખવાની એક ખાસ વિદ્યા જાણતો હતો. તે દ્વૈપાયન નામના સરોવરમાં ઊતર્યો, પોતાની આસપાસ પાણીને સ્થિર કરી દીધું, અને તેની સપાટી નીચે છુપાઈને આરામ કરવા લાગ્યો. તે દરમિયાન પાંડવોના પક્ષે ગયેલા ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્ર યુયુત્સુ રાજપરિવારની સ્ત્રીઓને સલામત હસ્તિનાપુર પાછી લઈ ગયા, અને હારના સમાચાર આખા નગરમાં ફેલાઈ ગયા.

સરોવરમાં છુપાયેલો રાજકુમાર

થોડી વારમાં કૃપાચાર્ય, અશ્વત્થામા અને કૃતવર્માને સંજય પાસેથી ખબર પડી કે દુર્યોધન ક્યાં છે. તેઓ સરોવરના કિનારે આવ્યા અને પાણીની અંદર રહેલા દુર્યોધન સાથે વાત કરી. “હે રાજન, ઊઠો,” અશ્વત્થામાએ કહ્યું. “બહાર આવો અને અમારી સાથે લડો. આપણે હજી પાંડવોને હરાવીશું.” દુર્યોધને જવાબ આપ્યો, “હું થાકેલો અને ઘાયલ છું. આજે રાત્રે મને આરામ કરવા દો. કાલે હું લડીશ.”

ત્યાંથી કેટલાક શિકારીઓ પસાર થતા હતા, જેઓ રોજ ભીમ માટે માંસ લઈ જતા. તેમણે આ વાતચીત સાંભળી લીધી. ભીમ સારું ઇનામ આપશે એમ વિચારીને તેઓ ઝડપથી પાંડવોની છાવણીમાં ગયા અને ભીમને કહ્યું કે દુર્યોધન સરોવરમાં છુપાયો છે. ભીમે તેમને પુષ્કળ ઇનામ આપ્યું, અને પાંડવો તરત શ્રીકૃષ્ણ અને સેના સાથે નીકળી પડ્યા. તેમને આવતા સાંભળીને પેલા ત્રણ યોદ્ધા સરોવર છોડીને દૂર ચાલ્યા ગયા.

યુધિષ્ઠિરે કિનારે ઊભા રહીને બૂમ પાડી, “દુર્યોધન, બધા ક્ષત્રિયો અને તારા પોતાના કુળનો નાશ કરાવીને હવે પાણીમાં કેમ છુપાયો છે? તારું અભિમાન ક્યાં ગયું? તું મહાન કુળમાં જન્મ્યો છે. બહાર આવ અને લડ!” પાણીની અંદરથી દુર્યોધને જવાબ આપ્યો, “હું ડરીને છુપાયો નથી. હું તો માત્ર આરામ કરવા આવ્યો છું. મારા ભાઈઓ અને મિત્રો મરી ગયા. હવે આ પૃથ્વી મારા માટે વિધવા જેવી છે. તમે જ લઈ લો અને રાજ કરો. હું મૃગચર્મ પહેરીને વનમાં ચાલ્યો જઈશ.”

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું, “જે તારું રહ્યું જ નથી તે તું દાનમાં આપી ન શકે. એક વખત તું અમને સોયની અણી જેટલી જમીન પણ આપવા તૈયાર નહોતો. હવે પૃથ્વી આપવાનો તારો હક જ નથી. બહાર આવ અને લડ. તને ગમે તે શસ્ત્ર પસંદ કર, અને અમારામાંથી કોઈ પણ એક સાથે લડ. જો તું એને મારી નાખે, તો રાજા તું બનીશ.” આ શબ્દોથી ઘવાઈને દુર્યોધન ખભે ગદા મૂકીને સરોવરમાંથી બહાર આવ્યો અને બોલ્યો, “હું ગદાથી લડીશ. તમારામાંથી કોઈ પણ આવી જાઓ.”

શ્રીકૃષ્ણ ચિંતિત થયા અને યુધિષ્ઠિરને કડક શબ્દોમાં કહ્યું, “હે રાજન, તમે આ શું કર્યું? આ તો ફરી એ જ જુગારની રમત થઈ! જો દુર્યોધને તમને, અર્જુનને, નકુલને કે સહદેવને પસંદ કર્યા હોત, તો તમારામાંથી કોણ ગદાયુદ્ધમાં તેની સામે ટકી શકત? તેર વર્ષથી તે ભીમની લોખંડની મૂર્તિ પર રોજ અભ્યાસ કરે છે. માત્ર ભીમ જ તેનો સામનો કરી શકે, અને ભીમ પણ તેના કરતાં વધારે કુશળ નથી.”

ભીમ આગળ આવ્યા અને બોલ્યા, “કૃષ્ણ, ચિંતા ન કરો. હું તેની સાથે લડીશ અને મારી પ્રતિજ્ઞા પૂરી કરીશ.” દુર્યોધને ભાઈઓ તરફ જોઈને ગર્વથી કહ્યું, “હું ભીમ સાથે લડીશ.” સોનાથી શણગારેલી ભારે ગદાઓ લઈને બંને મહાબળી યોદ્ધા સામસામે ઊભા રહ્યા.

બલરામનું આગમન અને ગદાયુદ્ધ

યુદ્ધ શરૂ થવાનું જ હતું ત્યાં શ્રીકૃષ્ણના મોટા ભાઈ બલરામ આવી પહોંચ્યા. યુદ્ધ પહેલાં તેમણે કોઈનો પક્ષ લેવાની ના પાડી હતી, કારણ કે ભીમ અને દુર્યોધન બંને ગદાવિદ્યામાં તેમના શિષ્ય હતા. એટલે તેઓ પવિત્ર સરસ્વતી નદીના કિનારે લાંબી તીર્થયાત્રાએ ગયા હતા, તેનાં પવિત્ર સ્થાનોમાં સ્નાન કરતા, બ્રાહ્મણોને દાન આપતા અને દરેક તીર્થની કથા સાંભળતા. બેતાલીસ દિવસ પછી તેમણે સાંભળ્યું કે તેમના બે શિષ્યો લડવાના છે, અને તેઓ ઉતાવળે પાછા આવ્યા.

શ્રીકૃષ્ણ અને પાંડવોએ તેમનું આદરથી સ્વાગત કર્યું. બલરામે કહ્યું, “આ યુદ્ધ કુરુક્ષેત્રના પવિત્ર ક્ષેત્ર સમંતપંચકમાં થવું જોઈએ. ત્યાં જે મૃત્યુ પામે તે સ્વર્ગે જાય છે.” સૌ સંમત થયા અને સાથે મળીને એ પવિત્ર સ્થળે ગયા. ત્યાં બંને યોદ્ધા બે ગુસ્સે ભરાયેલા સાંઢની જેમ એકબીજાની આસપાસ ચક્કર મારવા લાગ્યા.

લડાઈ લાંબી અને ભયંકર હતી. ગદાઓ ગર્જના જેવા અવાજ સાથે અથડાતી, અને તણખા ઊડતા. ક્યારેક ભીમનો પ્રહાર પડતો અને દુર્યોધન લથડતો; ક્યારેક દુર્યોધનના પ્રહારથી ભીમ ઘૂંટણિયે પડી જતા. જોનારા યોદ્ધાઓના શ્વાસ થંભી ગયા. અર્જુને શ્રીકૃષ્ણ તરફ ફરીને પૂછ્યું, “આ લડાઈમાં કોણ જીતશે?”

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું, “બંને એક જ ગુરુ પાસે શીખ્યા છે. ભીમ વધારે બળવાન છે, પણ દુર્યોધન વધારે કુશળ છે અને તેણે વધારે અભ્યાસ કર્યો છે. ભીમ માત્ર નિયમ પ્રમાણે લડશે તો નહીં જીતે. પણ દ્યૂતસભામાં ભીમે પ્રતિજ્ઞા કરી હતી કે તે દુર્યોધનની જાંઘ તોડશે, એ જ જાંઘ જે તેણે દ્રૌપદીનું અપમાન કરવા બતાવી હતી. ભીમને એ પ્રતિજ્ઞા યાદ આવવી જોઈએ.” અર્જુન સમજી ગયા. ભીમ જોતા હતા ત્યારે અર્જુને પોતાના હાથે પોતાની ડાબી જાંઘ પર થપાટ મારી.

ભીમે એ ઇશારો જોયો અને તરત સમજી ગયા. દુર્યોધન પ્રહારથી બચવા ઊંચો કૂદ્યો ત્યારે ભીમે પૂરા બળથી ગદા ઘુમાવીને તેની બંને જાંઘ પર પ્રહાર કર્યો. દુર્યોધન જમીન પર પડ્યો, અને જાણે ધરતી ધ્રૂજી ઊઠી. ધૂળની આંધી ચડી, આકાશ અંધારું થઈ ગયું, અને ચારે દિશામાં વિચિત્ર અવાજો સંભળાયા. દ્યૂતસભામાં લીધેલી પ્રતિજ્ઞા આખરે પૂરી થઈ.

ક્રોધ, ઉત્તર અને આકાશમાંથી પુષ્પવર્ષા

આવેશમાં આવીને ભીમે પોતાનો ડાબો પગ દુર્યોધનના માથા પર મૂક્યો અને ભૂતકાળનાં અપમાનોને યાદ કરીને કઠોર શબ્દો કહ્યા. યુધિષ્ઠિરે તરત તેમને રોક્યા. “બસ ભીમ! તે રાજા છે, આપણા મોટા બાપુ ધૃતરાષ્ટ્રનો દીકરો છે, અને તે પડી ગયો છે. તેના માથાને પગ ન અડાડ. તારી પ્રતિજ્ઞા પૂરી થઈ; હવે ધર્મની મર્યાદા ન ઓળંગ.” પછી યુધિષ્ઠિર પોતે દુર્યોધન માટે રડ્યા અને તેની સાથે પ્રેમથી વાત કરી.

બલરામથી આ દૃશ્ય સહન ન થયું. “ગદાયુદ્ધમાં નાભિની નીચે પ્રહાર કરવો નિષિદ્ધ છે!” તેઓ ગર્જ્યા. પોતાનું હળ ઉગામીને તેઓ ભીમ તરફ ધસ્યા. શ્રીકૃષ્ણ દોડીને આગળ આવ્યા અને મોટા ભાઈને બાથમાં પકડી લીધા. “ભાઈ, પાંડવો આપણા જ સ્વજન છે. ભીમે સૌની સામે પ્રતિજ્ઞા કરી હતી, અને ક્ષત્રિયે પોતાની પ્રતિજ્ઞા પાળવી જ જોઈએ. એક ઋષિએ પણ એક વખત દુર્યોધનને શાપ આપ્યો હતો કે ભીમ તેની જાંઘ તોડશે. અને યાદ રાખો, હવે કળિયુગ શરૂ થઈ ગયો છે.” બલરામ થોડા શાંત થયા, પણ બોલ્યા, “દુર્યોધન સ્વર્ગે જશે, અને ભીમ અધર્મથી લડનાર તરીકે ઓળખાશે.” નારાજ થઈને તેઓ દ્વારકા ચાલ્યા ગયા.

ત્યારે ભારે પીડામાં પડેલા દુર્યોધને હાથના ટેકે ઊંચા થઈને શ્રીકૃષ્ણને કડવા શબ્દો કહ્યા. “કૃષ્ણ, તમે શિખંડીને આગળ રાખીને ભીષ્મને પાડ્યા. અશ્વત્થામા વિશે યુધિષ્ઠિર પાસે ખોટું બોલાવીને દ્રોણનો વધ કરાવ્યો. કર્ણના રથનું પૈડું ફસાયું ત્યારે તેને મરાવ્યો. અર્જુન પાસે ભૂરિશ્રવાનો હાથ કપાવ્યો. અને હવે ભીમ પાસે મારા પર અધર્મથી પ્રહાર કરાવ્યો. તમને જરાય શરમ નથી?”

શ્રીકૃષ્ણે શાંતિથી જવાબ આપ્યો. “દુર્યોધન, આ બધું તારા પોતાના ખોટા માર્ગને કારણે થયું. તેં ભીમને ઝેર આપવાનો પ્રયત્ન કર્યો, લાક્ષાગૃહમાં પાંડવોને બાળવાનો પ્રયત્ન કર્યો, જુગારમાં કપટ કર્યું, અને ભરી સભામાં દ્રૌપદીનું અપમાન કરાવ્યું. નાના અભિમન્યુને અનેક યોદ્ધાઓ પાસે એકસાથે મરાવ્યો. ભીષ્મ, દ્રોણ અને કર્ણ અધર્મના પક્ષે ઊભા રહ્યા એટલે પડ્યા. આવા યોદ્ધાઓ સીધી લડાઈમાં હારી શકે તેમ નહોતા. દેવોએ પણ અસુરો સામે આવા ઉપાયો વાપર્યા છે.”

દુર્યોધને જવાબ આપ્યો, “મેં સારો અભ્યાસ કર્યો, ઘણાં દાન આપ્યાં, સમુદ્ર સુધીની પૃથ્વી પર રાજ કર્યું, અને શત્રુઓના માથે પગ મૂક્યો. દેવોને પણ દુર્લભ એવાં સુખ ભોગવ્યાં. હવે ક્ષત્રિયને શોભે તેમ શત્રુની સામે મોં રાખીને રણમાં પડું છું. મારાથી વધારે ભાગ્યશાળી કોણ હોય? હું મારા મિત્રો સાથે સ્વર્ગે જાઉં છું, અને તમે અહીં શોકમાં રહી જશો.”

તે બોલી રહ્યો ત્યાં આકાશમાંથી દુર્યોધન પર સુગંધી ફૂલોની વર્ષા થઈ. ગંધર્વોએ મધુર સંગીત વગાડ્યું, અને સિદ્ધોએ “ધન્ય!” કહ્યું. આ જોઈ પાંડવો શરમ અને દુઃખ અનુભવવા લાગ્યા. શ્રીકૃષ્ણે ગંભીર અને સ્થિર અવાજે તેમને કહ્યું, “શોક ન કરો. આ મહાયોદ્ધાઓ માત્ર ન્યાયી રીતે હરાવી શકાય તેમ નહોતા. તમારા માટે જ મેં આ ઉપાયો કર્યા. દુર્યોધન પડ્યો છે; તમારું કામ પૂરું થયું.”

રણભૂમિમાંથી વિદાય

પછી પાંડવો દુર્યોધનની ખાલી છાવણીમાં ગયા અને તેનો ખજાનો સંભાળ્યો. ત્યાં પહોંચતાં શ્રીકૃષ્ણે અર્જુનને કહ્યું, “તમારું ધનુષ્ય અને ભાથા લઈને પહેલાં રથ પરથી ઊતરો.” અર્જુન ઊતર્યા, અને પછી શ્રીકૃષ્ણ ઊતર્યા. એ જ ક્ષણે અર્જુનની ધજા પરના વાનર અદૃશ્ય થઈ ગયા, અને મહાન રથ ભડભડ સળગીને રાખ થઈ ગયો. શ્રીકૃષ્ણે સમજાવ્યું, “દ્રોણ અને કર્ણનાં દિવ્ય અસ્ત્રોથી આ રથ ક્યારનોય બળી ચૂક્યો હતો. યુદ્ધ જીતાય ત્યાં સુધી માત્ર મારી શક્તિએ તેને ટકાવી રાખ્યો હતો.”

પછી શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું, “મંગળ માટે આજે રાત્રે આપણે છાવણીમાં ન રહેવું જોઈએ.” એટલે પાંચ પાંડવો, સાત્યકિ અને શ્રીકૃષ્ણ તે રાત્રે છાવણીની બહાર ઓઘવતી નદીના કિનારે રહ્યા. તેમને ખબર નહોતી કે આ સલાહ પર તેમનું જીવન કેટલું નિર્ભર હતું.

યુધિષ્ઠિરને ગાંધારીની ચિંતા હતી. “તેમના બધા પુત્રો મરી ગયા,” તેમણે શ્રીકૃષ્ણને કહ્યું. “જો તેઓ ક્રોધ કરશે તો તેમનો શાપ આપણને બાળી નાખશે. માત્ર તમે જ તેમને શાંત કરી શકો.” એટલે શ્રીકૃષ્ણ તે રાત્રે રથમાં હસ્તિનાપુર ગયા. તેમણે ધૃતરાષ્ટ્ર અને ગાંધારીને પ્રણામ કર્યા, ગાંધારીનો હાથ પકડ્યો, અને પ્રેમથી યાદ કરાવ્યું કે તેમણે પોતે જ દુર્યોધનને વારંવાર કહ્યું હતું, “જ્યાં ધર્મ છે ત્યાં વિજય છે.” ગાંધારી રડી પડ્યાં, અને તેમનો ક્રોધ ઓછો થયો. પછી અશ્વત્થામા કંઈક ભયંકર યોજના ઘડી રહ્યો છે એમ જાણીને શ્રીકૃષ્ણ ઝડપથી પાંડવો પાસે પાછા ફર્યા.