શકુનિ

ગાંધારનો રાજકુમાર

શકુનિના પિતા ગાંધારના રાજા સુબલ હતા, અને તેના ભાઈઓમાં અચલ અને વૃષક હતા. મહાભારત કહે છે કે શકુનિ દ્વાપરના અંશરૂપે જન્મ્યો હતો, એટલે કે શંકા અને ઝઘડાના યુગની શક્તિના અંશથી. તેના સ્વભાવની આ વેદ વ્યાસે પોતે આપેલી સમજૂતી છે.

શકુનિની બહેન ગાંધારીએ ભગવાન શિવની આરાધના કરીને સો પુત્રોનું વરદાન મેળવ્યું હતું. એ સાંભળીને ભીષ્મે અંધ રાજકુમાર ધૃતરાષ્ટ્ર માટે તેનો હાથ માગ્યો. વર અંધ હોવાથી રાજા સુબલ ખચકાયા, પણ કુરુવંશની કીર્તિ જોઈને માની ગયા. શકુનિ પોતાની બહેનને હસ્તિનાપુર લઈ આવ્યો. ગાંધારીએ પતિ કરતાં વધુ સુખ ન ભોગવવા જીવનભર માટે પોતાની આંખે પાટો બાંધી લીધો. શકુનિ માનપૂર્વક બહેનને સોંપીને પોતાના નગરમાં પાછો ગયો.

પછીનાં વર્ષોમાં શકુનિ લાંબો સમય કુરુદરબારમાં ભાણેજો પાસે રહેતો. દુર્યોધન તેના પર આધાર રાખવા લાગ્યો, અને દરબારમાં તે તીક્ષ્ણ બુદ્ધિ અને મીઠી વાણી માટે જાણીતો હતો. મહાભારત તેને કોઈ છુપી અંગત દુશ્મની આપતું નથી; તે તેને ફક્ત દુર્યોધનના કપટી સલાહકાર તરીકે બતાવે છે, જે પાંડવો વિરુદ્ધ હંમેશાં કોઈ યોજના લઈને તૈયાર હોય.

દરેક કાવતરાનો સલાહકાર

મહાભારત ઘણી વાર ચાર જણનાં નામ સાથે લે છે: દુર્યોધન, કર્ણ, શકુનિ અને દુઃશાસન. તેઓ છાનામાના મળીને પાંડુના પુત્રો વિરુદ્ધ યોજનાઓ ઘડતા. પાંડવોની યુવાનીથી જ તેમને નુકસાન પહોંચાડવાના પ્રયત્નોમાં શકુનિ સામેલ હતો.

પાંડવોને બાળી નાખવા માટે લાક્ષાગૃહ બંધાયું હતું તે વારણાવત તેમને મોકલવામાં આવ્યા ત્યારે દુર્યોધનની યોજનાને ટેકો આપનારાઓમાં શકુનિ પણ હતો. વિદુરની મદદથી પાંડવો બચી ગયા, પણ કૌરવોએ દ્વેષ છોડ્યો નહીં.

દ્રૌપદીના સ્વયંવરમાં પાંડવો ફરી પ્રગટ થયા અને હવે બળવાન રાજા દ્રુપદ તેમના સાથી બન્યા, ત્યારે દુર્યોધનના મંડળે ફરી તેમને નબળા પાડવાની કે ખતમ કરવાની ચર્ચા કરી. આ વખતે ભીષ્મ, દ્રોણાચાર્ય અને વિદુરે મક્કમતાથી ન્યાયની વાત કરી, અને ધૃતરાષ્ટ્રે પાંડવોને અડધું રાજ્ય આપ્યું. શકુનિની યોજનાઓને બીજી તકની રાહ જોવી પડી.

યુધિષ્ઠિરે ઇન્દ્રપ્રસ્થમાં રાજસૂય યજ્ઞ કર્યો ત્યારે શકુનિ દુર્યોધન સાથે ત્યાં ગયો અને મયની અદ્ભુત સભામાં તેની સાથે રહ્યો. તેણે એ સભામાં દુર્યોધનનું અપમાન જોયું અને પાછા ફરતાં તેના કડવા શબ્દો સાંભળ્યા. વિદુર ઘણી વાર ધૃતરાષ્ટ્રને શકુનિ અને તેની સલાહ વિશે ચેતવતા, પણ પુત્રમોહમાં અંધ રાજાએ સાંભળ્યું નહીં. પગલે પગલે શકુનિની સલાહ પરિવારને વિનાશ તરફ ધકેલતી ગઈ.

પાસાંની રમત

યુધિષ્ઠિરના રાજસૂયમાંથી દુર્યોધન ઈર્ષ્યા અને અપમાનથી બળતો પાછો આવ્યો, ત્યારે શકુનિએ તક જોઈ. તેણે દુર્યોધનને કહ્યું કે પાંડવોને યુદ્ધમાં હરાવી શકાય નહીં, પણ યુધિષ્ઠિરને જુગારનો શોખ છે અને તેની યુક્તિઓ આવડતી નથી, જ્યારે મારી બરાબરી આખી દુનિયામાં કોઈ કરી શકે તેમ નથી. તેણે કહ્યું, “હું તારા વતી રમીશ અને બધું જીતી લઈશ.” બંને ધૃતરાષ્ટ્ર પાસે ગયા. રાજાએ પહેલાં વિદુરને પૂછવું હતું, પણ દુર્યોધને કહ્યું કે આ રમત નહીં થાય તો હું મરી જઈશ. તેથી ધૃતરાષ્ટ્રે નવી સભા બંધાવી અને વિદુરની ચેતવણી છતાં વિદુરને જ પાંડવોને આમંત્રણ આપવા મોકલ્યા.

રમત શરૂ થઈ ત્યારે યુધિષ્ઠિરે કહ્યું કે કપટથી જીતવું પાપ છે. શકુનિએ જવાબ આપ્યો કે કુશળ ખેલાડી હંમેશાં અણઘડને હરાવે છે, અને ડર લાગતો હોય તો ન રમો. દાવ દુર્યોધન લગાવતો અને પાસા શકુનિ ફેંકતો. કપટથી તે દરેક દાવ જીતતો અને દર વખતે બોલતો, “આ જીત્યો!” વિદુરે ખુલ્લેઆમ વિરોધ કર્યો કે આ રમત છેતરપિંડી છે.

યુધિષ્ઠિર રત્નો, સોનું, રથ, હાથી, સેવકો અને રાજ્ય હારી ગયા. તેમણે નકુલ અને સહદેવને દાવ પર મૂક્યા અને હાર્યા, ત્યારે શકુનિએ મહેણું માર્યું કે કદાચ માદ્રીના પુત્રો કરતાં ભીમ અને અર્જુન તમને વધુ વહાલા છે. આ સાંભળીને યુધિષ્ઠિરે અર્જુન અને ભીમને પણ દાવ પર મૂક્યા અને હાર્યા, અને પછી પોતાની જાતને. પછી શકુનિએ કહ્યું કે હજી એક દાવ બાકી છે જે તમે હાર્યા નથી, તમારી પ્રિય દ્રૌપદી; તેને દાવ પર મૂકીને પોતાને પાછા જીતી લો. યુધિષ્ઠિરે એમ કર્યું, અને શકુનિ ફરી જીત્યો. પછી સભામાં દ્રૌપદીનું અપમાન થયું.

ધૃતરાષ્ટ્રે પાંડવોને મુક્ત કર્યા પછી શકુનિ બીજી રમતમાં ફરી રમ્યો. હારનારે બાર વર્ષ વનમાં અને તેરમું વર્ષ ગુપ્તવાસમાં રહેવાનું હતું. શકુનિ ફરી જીત્યો. પાંડવો જતા હતા ત્યારે સહદેવે પ્રતિજ્ઞા લીધી કે હું યુદ્ધમાં શકુનિને મારીશ.

વનવાસ દરમિયાન અને યુદ્ધ પહેલાં

પાંડવોના વનવાસ દરમિયાન શકુનિ અને કર્ણે દુર્યોધનને સલાહ આપી કે વનવાસી પાંડવોને દુઃખી કરવા રાજવૈભવ સાથે દ્વૈતવન જાઓ. ગંધર્વોએ દુર્યોધનને કેદ કર્યો અને પાંડવોએ તેને છોડાવવો પડ્યો, એટલે એ યોજનાનો અંત શરમમાં આવ્યો.

શરમથી દુર્યોધને આમરણ ઉપવાસનો નિશ્ચય કર્યો ત્યારે શકુનિએ તેને ઉપવાસ છોડવા વિનંતી કરી, અને કહ્યું કે આટલું દુઃખ હોય તો પાંડવોનું રાજ્ય પાછું આપી દે અને તેમની સાથે મિત્રતા કરી લે. પણ દુર્યોધને સાંભળ્યું નહીં.

શ્રીકૃષ્ણ શાંતિદૂત બનીને હસ્તિનાપુર આવ્યા ત્યારે તેમને કેદ કરવાની યોજના ઘડનારા ચાર જણમાં શકુનિ પણ હતો, પણ શ્રીકૃષ્ણે પોતાનું દિવ્ય વિશ્વરૂપ બતાવ્યું. યુદ્ધ પહેલાં દુર્યોધને શકુનિના પુત્ર ઉલૂકને મહેણાં અને અપમાનથી ભરેલો સંદેશો લઈને પાંડવો પાસે મોકલ્યો, અને જુગારની સભાની પ્રતિજ્ઞાઓ પૂરી કરી બતાવવા પડકાર્યા. પાંડવોએ મક્કમ જવાબ મોકલ્યો કે અમે રણભૂમિમાં જવાબ આપીશું.

યુદ્ધમાં

કુરુક્ષેત્રમાં શકુનિ પોતાના પુત્ર ઉલૂક સાથે કૌરવો માટે લડ્યો અને ઘોડેસવારોની મોટી સેનાનું નેતૃત્વ કર્યું. આઠમા દિવસે અર્જુનના પુત્ર ઇરાવાને તેના કેટલાક ભાઈઓને માર્યા, અને પછી બારમા દિવસે અર્જુને તેના ભાઈઓ વૃષક અને અચલને માર્યા.

ત્યારે શકુનિએ રણભૂમિમાં માયાનો ઉપયોગ કરીને ભયાનક દૃશ્યો ઊભાં કર્યાં, પણ અર્જુને દિવ્ય અસ્ત્રોથી તેની બધી માયા નષ્ટ કરી, અને શકુનિને ભાગવું પડ્યું. જે મામાએ એક વાર પાસાંથી બધું જીતી લીધું હતું, તેણે આ યુદ્ધમાં પોતાના ભાઈઓને એક પછી એક પડતા જોયા, છતાં તેણે દુર્યોધનનો સાથ ન છોડ્યો.

ભીષ્મ, દ્રોણાચાર્ય અને કર્ણ પડ્યા પછી પણ તે લગભગ છેલ્લે સુધી દુર્યોધનની પડખે રહ્યો. કર્ણના મૃત્યુ પછી કૃપાચાર્યે દુર્યોધનને સંધિ કરવા કહ્યું, ત્યારે રાજાએ ના પાડી, અને શલ્યના સેનાપતિપદ નીચેના છેલ્લા દિવસ માટે શકુનિ તેની સાથે રહ્યો.

સહદેવની પ્રતિજ્ઞા પૂરી થઈ

અઢારમા, એટલે કે યુદ્ધના છેલ્લા દિવસે, રાજા શલ્ય યુધિષ્ઠિરના હાથે પડ્યા. પછી શકુનિએ ઘોડેસવારો સાથે પાંડવ સેના પર પાછળથી હુમલો કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો. સૌથી નાના પાંડવ સહદેવ જુગારની સભામાં લીધેલી પ્રતિજ્ઞા પાળવા તેની પાછળ ગયા.

પહેલાં સહદેવે શકુનિના પુત્ર ઉલૂકને માર્યો. શકુનિ શોકથી ભાંગી પડ્યો, છતાં લડતો રહ્યો. સહદેવે તેને કહ્યું કે જુગારની સભામાં તેં જે કર્યું હતું તે યાદ કર, અને હવે તેનું ફળ ભોગવ.

શકુનિએ સહદેવ પર શક્તિ ફેંકી, પણ સહદેવે તેને કાપી નાખી, અને તીક્ષ્ણ બાણથી શકુનિને મારી પાડ્યો. જેના પાસાંથી બધું દુઃખ શરૂ થયું હતું તે રણભૂમિમાં પડ્યો, અને સહદેવની પ્રતિજ્ઞા પૂરી થતાં પાંડવો આનંદિત થયા. તેના બાકીના ઘોડેસવારો નાશ પામ્યા, અને દુર્યોધન લગભગ એકલો રહી ગયો.

યુદ્ધ પછી ગાંધારી રણભૂમિમાં ફર્યાં ત્યારે તેમણે પોતાના ભાઈને મૃતદેહો વચ્ચે પડેલો જોયો. ચતુર વાતોથી તેમના પુત્રોને દોરનાર મામા તેમાંથી એકને પણ બચાવી શક્યો નહીં.