દુઃશાસન

સોમાં બીજો

દુઃશાસન પણ પોતાના બધા ભાઈઓની જેમ વેદ વ્યાસના વરદાનથી જન્મ્યો હતો. ગાંધારીના માંસપિંડના એકસો એક ભાગ કરીને ઘીના ઘડામાં રાખ્યા ત્યારે પહેલો દુર્યોધન અને બીજો દુઃશાસન જન્મ્યો. તેના ઘણા નાના ભાઈઓમાં વિકર્ણ, વિવિંશતિ અને દુર્મુખ હતા, અને તેમની એકની એક બહેન દુઃશલા હતી. તેમના કાકા, એટલે કે પિતાના નાના ભાઈ પાંડુ, પાંડવોના પિતા હતા; એટલે પાંચ પાંડવો દુઃશાસનના પિતરાઈ ભાઈ હતા, અને માતાના ભાઈ શકુનિ તેના મામા હતા.

દુર્યોધન પછી તરત જન્મેલો દુઃશાસન તેની છાયામાં મોટો થયો અને દરેક બાબતમાં તેને અનુસરતો. દુર્યોધન જે અનુભવે તે દુઃશાસન પણ અનુભવે, પાંડવો પ્રત્યેની ઈર્ષ્યા પણ. મહાભારત ઘણી વાર ચાર જણનાં નામ સાથે લે છે: દુર્યોધન, કર્ણ, શકુનિ અને દુઃશાસન, જે મિત્રો છાનામાના મળીને પાંડુના પુત્રો વિરુદ્ધ યોજનાઓ ઘડતા.

લાક્ષાગૃહથી શરૂ કરીને તે આ બધી યોજનાઓમાં સામેલ હતો. તેણે ક્યારેય પૂછ્યું નહીં કે આ સાચું છે કે નહીં. મોટા ભાઈને ખુશ રાખવો એ જ તેનો એકમાત્ર નિયમ હતો, અને દુર્યોધનને તેના પર એટલો વિશ્વાસ હતો કે એક વાર તેણે રાજ્ય દુઃશાસનને સોંપી દેવાની ઇચ્છા કરી હતી.

સભામાં શરમજનક કૃત્ય

જુગારમાં યુધિષ્ઠિર બધું, દ્રૌપદીને પણ, હારી ગયા. દુર્યોધને તેને સભામાં લાવવા એક સેવકને મોકલ્યો, પણ દ્રૌપદીએ સામો પ્રશ્ન મોકલ્યો: યુધિષ્ઠિર મને દાવ પર મૂકતાં પહેલાં પોતાની જાતને હારી ગયા હતા કે નહીં? વિલંબથી ગુસ્સે થઈને દુર્યોધને દુઃશાસનને તેને બળજબરીથી લાવવા કહ્યું.

દુઃશાસન તેના ઓરડામાં ગયો. દ્રૌપદી એક જ વસ્ત્રમાં હતી અને રાણીવાસની સ્ત્રીઓ તરફ દોડવા લાગી, પણ તેણે તેના લાંબા વાળ પકડીને બધા વડીલોની સામે તેને સભામાં ઘસડી આણી. દ્રૌપદીએ વિનંતી કરી કે આ દશામાં મને સભામાં ન લઈ જાઓ, ત્યારે તેણે કઠોરતાથી કહ્યું કે તું એક વસ્ત્રમાં હો કે વસ્ત્ર વિના, તને જુગારમાં જીતી લીધી છે અને હવે તું કૌરવોની દાસી છે. દ્રૌપદીએ પોકાર કર્યો કે આ સંપૂર્ણ અધર્મ છે, પણ ભીષ્મ, દ્રોણાચાર્ય અને બીજા ચૂપ બેસી રહ્યા. કૌરવોમાંથી ફક્ત વિકર્ણ તેના પક્ષમાં બોલ્યો, અને તેને પણ બૂમો પાડીને ચૂપ કરી દેવાયો.

પછી કર્ણે દુઃશાસનને પાંડવો અને દ્રૌપદીનાં વસ્ત્રો ઉતારી લેવા કહ્યું. પાંડવોએ પોતે જ પોતાનાં ઉપરનાં વસ્ત્રો ઉતાર્યાં. દુઃશાસને દ્રૌપદીનું વસ્ત્ર પકડીને ખેંચવા માંડ્યું. દ્રૌપદીએ શ્રીકૃષ્ણને પ્રાર્થના કરી, અને ભગવાનની કૃપાથી દરેક વખતે એક વસ્ત્ર ખેંચાતાં નવું વસ્ત્ર પ્રગટ થતું. વસ્ત્રોનો મોટો ઢગલો થઈ ગયો, અને અંતે દુઃશાસન થાકીને શરમથી બેસી પડ્યો.

આ જોઈને ગુસ્સાથી ધ્રૂજતા ભીમે ઊભા થઈને સૌની સામે ભયંકર પ્રતિજ્ઞા લીધી કે એક દિવસ રણભૂમિમાં આ અપમાનનો બદલો લઈને હું દુઃશાસનના પ્રાણ લઈશ. એ સાંભળીને આખી સભા કંપી ઊઠી.

પાંડવોની મજાક

અપશુકનોથી ડરીને ધૃતરાષ્ટ્રે દ્રૌપદીને વરદાન આપ્યાં, અને તેણે પતિઓની મુક્તિ પાછી મેળવી. પણ થોડા જ સમયમાં બીજી રમત રમાઈ, અને પાંડવો ફરી હાર્યા. તેમને બાર વર્ષ વનમાં અને તેરમું વર્ષ ગુપ્તવાસમાં રહેવાનું થયું.

પાંડવો મૃગચર્મ પહેરીને જવા લાગ્યા ત્યારે દુઃશાસન આનંદથી તેમની આસપાસ નાચવા લાગ્યો. તેણે કહ્યું કે હવે દુર્યોધનનું રાજ શરૂ થયું, અને પાંડવો તેલ વગરના તલ જેવા નકામા છે. તેણે દ્રૌપદીને કૌરવોમાંથી નવો પતિ પસંદ કરવાનું કહ્યું, અને ભીમને ‘બળદ’ કહીને તેની મજાક ઉડાવી.

ભીમે જવાબ આપ્યો કે કપટથી જીત્યો છે એટલે જ તું આટલું બોલે છે, અને પોતાની પ્રતિજ્ઞા ફરી દોહરાવી. અર્જુન, નકુલ અને સહદેવે પણ શત્રુઓ સામે પ્રતિજ્ઞાઓ લીધી. પાંડવો ચૂપચાપ ચાલ્યા ગયા, પણ તેઓ કદી ભૂલ્યા નહીં.

વનવાસનાં વર્ષો દરમિયાન

દુર્યોધન પાંડવો સામે પોતાનો વૈભવ બતાવવા દ્વૈતવન ગયો ત્યારે દુઃશાસન પણ સાથે હતો. ગંધર્વોએ દુર્યોધનને કેદ કર્યો અને પાંડવોએ તેને છોડાવ્યો, ત્યારે દુર્યોધન એટલો શરમાયો કે તેણે આમરણ ઉપવાસનો નિશ્ચય કર્યો.

તેણે દુઃશાસનને બોલાવીને કહ્યું કે મારી જગ્યાએ તું રાજા બન અને સારી રીતે રાજ કર. દુઃશાસન રડી પડ્યો, મોટા ભાઈના પગ પકડીને બોલ્યો કે આવું કદી નહીં થાય; તમારા વિના હું કદી રાજ નહીં કરું. કર્ણ અને શકુનિ સાથે મળીને તેણે દુર્યોધનને ઉપવાસ છોડવા વિનંતી કરી.

તેરમા વર્ષે દુઃશાસન રાજા વિરાટની ગાયો હરવા ગયેલા કૌરવો સાથે હતો, અને અર્જુને હરાવેલા યોદ્ધાઓમાં તે પણ હતો. પછી શ્રીકૃષ્ણ શાંતિદૂત બનીને હસ્તિનાપુર આવ્યા ત્યારે દુર્યોધન, કર્ણ અને શકુનિ સાથે મળીને શ્રીકૃષ્ણને કેદ કરવાની યોજના ઘડનારાઓમાં દુઃશાસન પણ હતો. સાત્યકિએ એ યોજના પકડી પાડી, અને શ્રીકૃષ્ણે સભામાં પોતાનું દિવ્ય રૂપ બતાવ્યું.

યુદ્ધમાં

યુદ્ધમાં દુઃશાસન ધનુષ્ય અને ગદાથી લડ્યો અને કૌરવ સેનાની મોટી ટુકડીઓનું નેતૃત્વ કર્યું. શરૂઆતમાં જ દુર્યોધને તેને ખાસ જવાબદારી સોંપી: ભીષ્મની રક્ષા માટે રથો હંમેશાં તૈયાર રાખવા, કારણ કે પિતામહની રક્ષા કૌરવોનું પહેલું કર્તવ્ય હતું. દસમા દિવસે ભીષ્મની રક્ષા કરનારા યોદ્ધાઓમાં તે હતો અને અર્જુન સામે ભયંકર લડ્યો. તેરમા દિવસે ચક્રવ્યૂહમાં યુવાન અભિમન્યુએ તેને હરાવ્યો; દુઃશાસન રથમાં જ બેભાન થઈ ગયો અને સારથિ તેને દૂર લઈ ગયો.

એ જ દિવસે પછીથી અભિમન્યુ ઘેરાઈને એકલો પડ્યો ત્યારે દુઃશાસનનો પુત્ર ગદા લઈને તેની સાથે લડ્યો. બંને જમીન પર પડ્યા, પણ દુઃશાસનનો પુત્ર પહેલો ઊભો થયો અને તેણે એ યુવાન વીર પર છેલ્લો પ્રહાર કર્યો.

ચૌદમા દિવસે અર્જુનને રોકવા દુઃશાસન હાથીઓની મોટી સેના સાથે દ્રોણાચાર્યના વ્યૂહના મોખરે ઊભો હતો. અર્જુન વ્યૂહ તોડીને આગળ વધ્યો, અને દુઃશાસન ભાગીને દ્રોણાચાર્ય પાસે ગયો. દ્રોણાચાર્યે તેને ઠપકો આપ્યો કે જુગારની સભામાં આટલું બોલનારની હિંમત ક્યાં ગઈ? અને કહ્યું કે પાંડવોથી આટલો ડર લાગતો હોય તો તેમની સાથે સંધિ કરી લે. શરમાઈને દુઃશાસન પાછો લડવા ગયો. તે દિવસે સાત્યકિએ પણ તેને હરાવ્યો, પણ ભીમની પ્રતિજ્ઞા યાદ કરીને તેને માર્યો નહીં.

ભીમની પ્રતિજ્ઞા પૂરી થઈ

યુદ્ધના સત્તરમા દિવસે, કર્ણ સેનાપતિ હતો ત્યારે, રણભૂમિમાં દુઃશાસન અને ભીમ સામસામે આવ્યા. દુઃશાસન બહાદુરીથી લડ્યો, તેણે ભીમનું ધનુષ્ય કાપ્યું અને બાણોથી તેને ઘાયલ કર્યો. પણ ભીમે પોતાની ગદા ફેંકી, જેનાથી દુઃશાસન રથમાંથી જમીન પર પડ્યો.

પછી ભીમે તેને યાદ અપાવ્યું કે કેવી રીતે તેણે દ્રૌપદીને વાળ પકડીને ઘસડી હતી અને પાંડવોની મજાક ઉડાવી હતી; અને આખી સેનાની સામે પોતાની ભયંકર પ્રતિજ્ઞા પૂરી કરીને દુઃશાસનના પ્રાણ લીધા. એ જોનારા કૌરવ યોદ્ધાઓ ભયથી ભાગી ગયા. ભીમે જાહેર કર્યું કે દુઃશાસન વિશેની મારી પ્રતિજ્ઞા પૂરી થઈ, હવે ફક્ત દુર્યોધન બાકી છે. આ દૃશ્ય જોઈને કર્ણ પણ ડગી ગયો, અને તેના સારથિ શલ્યે તેને લડતા રહેવા હિંમત આપવી પડી. થોડી જ વારમાં ભીમે તેની સામે ધસી આવેલા દુઃશાસનના બીજા કેટલાક ભાઈઓને પણ માર્યા.

યુદ્ધ પૂરું થયા પછી ગાંધારી પોતાના બધા પુત્રો માટે રડ્યાં, તેમાં દુઃશાસન પણ હતો, અને તેમણે ભીમને તેના બદલાની રીત માટે ઠપકો આપ્યો. ભીમે નમ્રતાથી સમજાવ્યું કે મેં ફક્ત મારી પ્રતિજ્ઞા પાળવા અને શત્રુઓનું અભિમાન તોડવા આવું કર્યું. શોકમાં ગાંધારીએ પૂછ્યું કે બે વૃદ્ધ, જોઈ ન શકનારાં માતા-પિતાના સહારા માટે તેં મારા સો પુત્રોમાંથી એકને પણ કેમ જીવતો ન રાખ્યો?

ગાંધારીનો શોક દુઃશાસને પસંદ કરેલા માર્ગનો કડવો અંત બતાવે છે. ખોટાં કામમાં ભાઈની મદદ કરવામાં વીતેલું જીવન પોતાની જ માતા માટે દુઃખ અને આખા પરિવાર માટે વિનાશ લાવ્યું.