અજ્ઞાતવાસનું વર્ષ

છુપાવાની તૈયારી

વનમાં બાર વર્ષ પૂરાં થયાં. હવે પાંડવોએ એક આખું વર્ષ એવી રીતે રહેવાનું હતું કે કોઈ તેમને ઓળખી ન શકે. જો ઓળખાઈ જાય તો ફરી બાર વર્ષ વનમાં જવું પડે. ઘણો વિચાર કરીને તેમણે ભલા અને ઉદાર રાજા વિરાટના મત્સ્ય દેશની પસંદગી કરી.

નીકળતાં પહેલાં પુરોહિત ધૌમ્યએ તેમને રાજાની સેવામાં કેમ રહેવું તે શીખવ્યું. “રાજાના આસન પર કદી ન બેસવું. પૂછ્યા વિના ન બોલવું, અને બીજાની હાજરીમાં સલાહ ન આપવી. બહુ નજીક પણ નહીં ને બહુ દૂર પણ નહીં, એમ ઊભા રહેવું. રાજમહેલની સ્ત્રીઓ સાથે વધુ પરિચય ન રાખવો. રાજાની ગુપ્ત વાત સાચવવી, તેના ગુણોનાં વખાણ કરવાં, અને અભિમાન વિના કાળજીથી કામ કરવું. આ રીતે સેવા કરનાર રાજદરબારમાં સુરક્ષિત રહે છે.” યુધિષ્ઠિરે તેમનો આભાર માન્યો, અને ધૌમ્ય પવિત્ર અગ્નિ લઈને પાંચાલ ગયા.

વિરાટના નગર પાસે એક સ્મશાન હતું, અને ત્યાં એક ટેકરી પર ઊંચું શમીનું ઝાડ હતું. ભાઈઓએ ધનુષ્યોની દોરી ઉતારી, ગાંડીવ અને બધાં હથિયાર કપડામાં કસીને બાંધ્યાં, અને નકુલે ઝાડ પર ચઢીને એ પોટલું ઊંચી ડાળીઓ વચ્ચે બાંધી દીધું. લોકો દૂર રહે તે માટે તેમણે ત્યાં એક શબ પણ બાંધ્યું. ગોવાળોને તેમણે કહ્યું, “અમારાં વૃદ્ધ માતા ગુજરી ગયાં છે, અને અમારા કુળના રિવાજ પ્રમાણે અમે દેહને ઝાડ પર રાખીએ છીએ.”

સંકટ વખતે એકબીજાને બોલાવવા તેમણે ગુપ્ત નામ રાખ્યાં: જય, જયંત, વિજય, જયત્સેન અને જયદ્બલ. પછી યુધિષ્ઠિરે રક્ષા માટે માતા દુર્ગાની સ્તુતિ કરી. માતાએ પ્રગટ થઈને આશીર્વાદ આપ્યા અને વચન આપ્યું કે મત્સ્ય દેશમાં કોઈ તેમને ઓળખી નહીં શકે. પછી એક પછી એક, જુદા જુદા સમયે, તેઓ વિરાટના નગરમાં પ્રવેશ્યા.

વિરાટના દરબારમાં છ નવા ચહેરા

સૌથી પહેલાં યુધિષ્ઠિર કંક નામના બ્રાહ્મણ બનીને, હાથમાં સોનાના પાસા લઈને આવ્યા. તેમણે રાજાને કહ્યું, “હું પાસાની રમતમાં નિપુણ છું, અને એક સમયે રાજા યુધિષ્ઠિરનો મિત્ર હતો.” વિરાટ તેમનાથી એટલા પ્રભાવિત થયા કે કંકને પોતાના નજીકના સાથી બનાવ્યા અને લગભગ સરખું માન આપ્યું. પછી ભીમ બલ્લવ નામના રસોઇયા બનીને આવ્યા. “હું રાજા યુધિષ્ઠિર માટે રસોઈ બનાવતો,” તેમણે કહ્યું, “અને કોઈ પણ પહેલવાન સાથે કુસ્તી કરી શકું છું.” વિરાટે તેમને રાજરસોડાના મુખ્ય બનાવ્યા.

પછી અર્જુન આવ્યા, ઊંચા અને પહોળા ખભાવાળા, પણ સ્ત્રીઓની બંગડીઓ અને કુંડળ પહેરેલા, વાળની વેણી ગૂંથેલા. ઉર્વશીના શાપને કારણે તેઓ હવે ન પુરુષ ન સ્ત્રી હતા, અને તેમણે પોતાનું નામ બૃહન્નલા રાખ્યું. વિરાટે તેમને રાજકુમારી ઉત્તરા અને તેની સખીઓને સંગીત, ગાયન અને નૃત્ય શીખવવા રાખ્યા. બૃહન્નલા અંતઃપુરમાં રહેતા અને થોડા જ સમયમાં ત્યાં સૌના વહાલા બની ગયા.

નકુલ ગ્રંથિક નામે રાજાના ઘોડાના રખેવાળ બન્યા, અને તેમના હાથ નીચે ઘોડા બળવાન અને ઝડપી બન્યા. સહદેવ તંતિપાલ નામે ગાયોના રખેવાળ બન્યા, અને મત્સ્ય દેશનાં ધણ પહેલાં કરતાં વધુ મોટાં અને તંદુરસ્ત બન્યાં. દ્રૌપદી સૈરંધ્રી બનીને આવી, વાળ ગૂંથવામાં અને હાર બનાવવામાં કુશળ દાસી, અને રાણી સુદેષ્ણાની સેવામાં રહી. રાણીને ચિંતા થઈ કે આટલી સુંદર સ્ત્રી પર રાજા મોહી ન પડે, પણ દ્રૌપદીએ ભરોસો આપ્યો, “પાંચ ગંધર્વો મારા ગુપ્ત પતિ છે. તેઓ મારી રક્ષા કરે છે, અને જે મને હેરાન કરે તે મરે છે.”

આમ મહિનાઓ વીત્યા. રાજકુમારો તબેલા સાફ કરતા અને રસોઈ બનાવતા, અને એક મહારાણી દાસીનું કામ કરતી, છતાં સૌએ ધીરજ રાખી. યુધિષ્ઠિર પાસામાં જીતેલું ધન ગુપ્ત રીતે ભાઈઓને વહેંચતા, ભીમ ભોજન વહેંચતા, અને અર્જુન અંતઃપુરની સ્ત્રીઓ તરફથી મળેલાં વસ્ત્રો વહેંચતા.

ચોથા મહિને બ્રહ્માજીના સન્માનમાં મોટો ઉત્સવ થયો, અને ઘણા દેશોમાંથી મલ્લો આવ્યા. તેમાં સૌથી બળવાન હતો જીમૂત, જેની સામે કોઈ ઊતરવાની હિંમત કરતું નહોતું. વિરાટે પોતાના રસોઇયા બલ્લવને તેની સાથે લડવા કહ્યું. બંને ગુસ્સે ભરાયેલા હાથીઓની જેમ લડ્યા, અને અંતે ભીમે જીમૂતને ઊંચકી, ગોળ ફેરવીને જમીન પર પટક્યો અને હરાવ્યો. રાજા ખૂબ ખુશ થયા અને બલ્લવને મોટું ઇનામ આપ્યું.

કીચકનું અપમાન

વર્ષ પૂરું થવા આવ્યું ત્યારે નવું સંકટ આવ્યું. રાણી સુદેષ્ણાનો ભાઈ અને વિરાટની સેનાનો બળવાન સેનાપતિ કીચક સૈરંધ્રીને જોઈને મોહમાં પડ્યો. તેણે ભેટો અને મીઠી વાતોથી તેને મનાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પણ તેણે મક્કમતાથી ના પાડી: “હું પારકાની પત્ની છું. ગંધર્વો મારી રક્ષા કરે છે. પોતાના મોતના રસ્તે ન ચાલો.”

કીચકે માન્યું નહીં. તેણે બહેનને મદદ માટે કાલાવાલા કર્યા, અને મન ન માનતું હોવા છતાં સુદેષ્ણાએ સૈરંધ્રીને કીચકના ઘરેથી મદિરા લઈ આવવા મોકલી. ધ્રૂજતી દ્રૌપદીએ જતાં જતાં સૂર્યદેવને રક્ષા માટે પ્રાર્થના કરી, અને સૂર્યદેવે એક અદૃશ્ય રક્ષક તેની સાથે મોકલ્યો. કીચકે તેનો હાથ પકડ્યો ત્યારે તેણે તેને ધક્કો માર્યો અને દોડીને રાજદરબારમાં ગઈ, જ્યાં રાજા બેઠા હતા.

કીચક તેની પાછળ ત્યાં સુધી આવ્યો, અને રાજા તથા બધા સભાસદોની સામે તેને પાડી દઈને લાત મારી. કંક અને બલ્લવ બંને ત્યાં હાજર હતા. ભીમની આંખોમાંથી અંગારા વરસ્યા અને તેઓ ઉખાડવા માટે એક ઝાડ તરફ જોવા લાગ્યા. પણ યુધિષ્ઠિરે ચેતવણી રૂપે પોતાના અંગૂઠાથી ભીમનો અંગૂઠો દબાવ્યો, અને મોટેથી કહ્યું, “રસોઇયા, તારે લાકડાં જોઈતાં હોય તો બીજે જઈને શોધ.” જો ભીમ અત્યારે લડે તો તેઓ ઓળખાઈ જાય.

દ્રૌપદીએ રાજાને પોકાર કર્યો, “શું આ સભામાં કોઈ ન્યાય નથી?” શક્તિશાળી સેનાપતિથી ડરતા વિરાટે કશું ન કર્યું. ત્યારે કંકે ધીમેથી કહ્યું, “સૈરંધ્રી, રાણી પાસે પાછી જા. તારા ગંધર્વ પતિઓ યોગ્ય સમય જરૂર જાણે છે. સભા સામે રડીશ નહીં.” બળતા હૈયે દ્રૌપદી ત્યાંથી ચાલી ગઈ.

તે રાતે તેને ઊંઘ ન આવી. તે ચૂપચાપ રસોડામાં ગઈ જ્યાં ભીમ સૂતા હતા, તેમને જગાડ્યા અને પોતાનું દુઃખ ઠાલવ્યું: જુગાર, સભામાં અપમાન, વનનાં વર્ષો, અને હવે આ. “પાંચ વીરોની પત્નીને દાસીની જેમ લાત મારવામાં આવે છે,” તે રડી. “જો કીચક સૂર્યોદય સુધી જીવશે તો હું મારો જીવ આપી દઈશ.” ચંદન ઘસી ઘસીને ખરબચડા થઈ ગયેલા તેના હાથ પકડીને ભીમે આંસુ લૂછ્યાં. “આજે રાતે જ હું તેને મારીશ,” તેમણે વચન આપ્યું.

નૃત્યશાળાની રાત

બંનેએ સાથે મળીને યોજના બનાવી. બીજે દિવસે કીચકે ફરી હેરાન કરી ત્યારે સૈરંધ્રીએ માની ગઈ હોય એવો દેખાવ કર્યો. “આજે રાતે એકલા નૃત્યશાળામાં આવજો,” તેણે કહ્યું, “જ્યાં દિવસે કન્યાઓ નૃત્ય શીખે છે. રાતે તે ખાલી હોય છે. કોઈને કહેશો નહીં.” કીચક ખૂબ ખુશ થયો અને આખો દિવસ સુંદર વસ્ત્રો અને અત્તરથી સજ્જ થવામાં વિતાવ્યો.

તે રાતે ભીમ પહેલાં નૃત્યશાળામાં પહોંચી ગયા અને અંધારામાં ચાદર ઓઢીને પલંગ પર સૂઈ ગયા. કીચક અંદર આવ્યો અને સૈરંધ્રી સમજીને તેમને સ્પર્શ્યો. તરત ભીમ હસતાં હસતાં ઊભા થયા અને તેના વાળ પકડી લીધા. બંને બળવાન પુરુષો બે મોટા સાંઢની જેમ લડ્યા, અને આખી શાળા ધ્રૂજી ઊઠી. અંતે ભીમે કીચકને જમીન પર દબાવીને તેનો અંત આણ્યો. પછી દ્રૌપદીને તે બતાવીને તેઓ ચૂપચાપ રસોડામાં પાછા ગયા.

સવારે રક્ષકોએ કીચકને મરેલો જોયો, અને સૌ બોલ્યા, “સૈરંધ્રીના ગંધર્વ પતિઓએ તેને માર્યો છે.” કીચકના એકસો પાંચ ભાઈઓ હતા, જે ઉપકીચક કહેવાતા. ક્રોધમાં તેમણે સૈરંધ્રીને કીચકની અર્થી સાથે બાંધી દીધી, જેથી તેની સાથે તેને પણ બાળી શકાય. દ્રૌપદીએ ગુપ્ત નામથી બૂમ પાડી: “જય! જયંત! વિજય! જયત્સેન! જયદ્બલ!”

ભીમે તે સાંભળ્યું. તેઓ દીવાલ કૂદીને, એક ઝાડ ઉખાડીને, અંધારામાં ગંધર્વ જેવા દેખાતા ભાઈઓ પર ધસી ગયા. તેમણે બધાને મારીને દ્રૌપદીને છોડાવી. નગરના લોકો ગંધર્વોથી ભયભીત થઈ ગયા. સુદેષ્ણાએ સૈરંધ્રીને ચાલ્યા જવા વિનંતી કરી, પણ તેણે માત્ર તેર દિવસ વધુ માગ્યા, અને કહ્યું કે ત્યાર પછી તેના પતિઓ સંતોષ પામશે અને તેને લઈ જશે.

દક્ષિણ અને ઉત્તરથી હુમલા

દરમિયાન દુર્યોધનના જાસૂસોએ દરેક વન, ગામ અને નગર શોધી વળ્યાં, પણ પાંડવોનો ક્યાંય પત્તો ન મળ્યો. પછી તેઓ સમાચાર લાવ્યા કે કીચકને રાતે અદૃશ્ય ગંધર્વોએ મારી નાખ્યો છે. દુર્યોધને અનુમાન કર્યું કે આ કામ માત્ર ભીમ જ કરી શકે. કીચકના હાથે ઘણી વાર હારેલા ત્રિગર્ત દેશના રાજા સુશર્માએ કહ્યું, “હવે કીચક નથી, તો ચાલો મત્સ્ય પર ચઢાઈ કરીને વિરાટની ગાયો લઈ આવીએ.” નક્કી થયું કે સુશર્મા દક્ષિણથી હુમલો કરશે, અને બીજે દિવસે કૌરવો ઉત્તરથી.

સુશર્માએ દક્ષિણનાં ગોચર પર હુમલો કર્યો, અને વિરાટ સેના લઈને નીકળ્યા. કંક, બલ્લવ, ગ્રંથિક અને તંતિપાલ પણ યોદ્ધાના વેશે તેમની સાથે ગયા. યુદ્ધમાં સુશર્માએ રાજા વિરાટને પકડીને પોતાના રથમાં લઈ લીધા. યુધિષ્ઠિરે ભીમને કહ્યું, “રાજાને છોડાવો, પણ ઝાડ ઉખાડશો નહીં, નહીંતર લોકો તમને ઓળખી જશે. સામાન્ય ધનુષ્યથી લડો.” ભીમે વિરાટને છોડાવ્યા અને સુશર્માને પકડ્યો, અને યુધિષ્ઠિરે દયા કરીને સુશર્માને જવા દીધો.

બીજે જ દિવસે દુર્યોધન, ભીષ્મ, દ્રોણાચાર્ય, કૃપાચાર્ય, અશ્વત્થામા અને કર્ણે ઉત્તરથી હુમલો કરીને સાઠ હજાર ગાયો કબજે કરી. ગોવાળો દોડીને મહેલે આવ્યા, પણ ત્યાં માત્ર વિરાટનો નાનો પુત્ર રાજકુમાર ઉત્તર હતો. સ્ત્રીઓ વચ્ચે બેસીને તેણે બડાઈ મારી, “મને કોઈ સારો સારથિ મળી જાય તો હું બધાને હરાવી દઉં, અને તેઓ માનશે કે આ તો અર્જુન પોતે છે!”

આ સાંભળીને દ્રૌપદીએ કહ્યું, “બૃહન્નલા એક સમયે અર્જુનનો રથ હાંકતી. તે ઉત્તમ સારથિ છે.” રાજકુમારી ઉત્તરા દોડીને પોતાના ગુરુને વિનવી આવી. બૃહન્નલાએ જાણે બખ્તર પહેરતાં ન આવડતું હોય તેમ ઊંધું પહેર્યું, બધાં હસી પડ્યાં, અને પછી લગામ હાથમાં લીધી. તેઓ નીકળ્યા ત્યારે ઉત્તરા અને તેની સખીઓએ બૂમ પાડી, “અમારી ઢીંગલીઓ માટે યોદ્ધાઓનાં સુંદર રંગીન વસ્ત્રો લેતા આવજો!”

પણ જ્યારે ઉત્તરે રથો અને હાથીઓના સમુદ્ર જેવી વિશાળ કૌરવ સેના જોઈ, ત્યારે તે ડરથી ધ્રૂજવા લાગ્યો. “હું આમની સામે નહીં લડી શકું!” એમ બૂમ પાડીને તે રથ પરથી કૂદીને ભાગ્યો. બૃહન્નલા વેણી ઉડાડતાં તેની પાછળ દોડ્યા, અને કૌરવ યોદ્ધાઓ વિચારવા લાગ્યા, “આ કોણ છે? આમ દોડતો તો તે અર્જુન જેવો લાગે છે.” બૃહન્નલાએ રાજકુમારને પકડ્યો, હિંમત આપી, તેને સારથિ બનાવ્યો અને રથ શમીના ઝાડ તરફ હાંક્યો.

અર્જુન પ્રગટ થાય છે

શમીના ઝાડ પાસે બૃહન્નલાએ ઉત્તરને ઉપર ચઢીને પોટલું ઉતારવા કહ્યું. રાજકુમારને તેને અડકતાં ડર લાગતો હતો, પણ તેણે આજ્ઞા માની. કપડું ખોલતાં જ હથિયાર અગ્નિની જેમ ઝળહળી ઊઠ્યાં. તેમાં ગાંડીવ હતું, બીજા ભાઈઓનાં ધનુષ્ય, ભાથા અને તલવારો હતી. આશ્ચર્યચકિત રાજકુમારે પૂછ્યું, “આ કોનાં છે?”

અર્જુને તેને સાચી વાત કહી: કંક એટલે યુધિષ્ઠિર, બલ્લવ એટલે ભીમ, ઘોડા અને ગાયોના રખેવાળ એટલે નકુલ અને સહદેવ, અને સૈરંધ્રી એટલે દ્રૌપદી. “હું અર્જુન છું,” તેમણે કહ્યું. અર્જુને પોતાનાં દસ નામ અને દરેકનો અર્થ કહ્યો ત્યાં સુધી ઉત્તરને વિશ્વાસ ન બેઠો: અર્જુન, ફાલ્ગુન, જિષ્ણુ, કિરીટી, શ્વેતવાહન, બીભત્સુ, વિજય, કૃષ્ણ, સવ્યસાચી અને ધનંજય. પછી ઉત્તર તેમના પગે પડ્યો.

અર્જુને બંગડીઓ ઉતારી, વાળ બાંધ્યા અને બખ્તર પહેર્યું. તેમણે અગ્નિદેવનું સ્મરણ કર્યું, અને મહાન વાનરવાળી તેમની પોતાની ધજા રથ પર પ્રગટ થઈ. તેમણે ગાંડીવ પર દોરી ચઢાવીને ટંકાર કર્યો અને દેવદત્ત શંખ ફૂંક્યો. અવાજ એટલો મોટો હતો કે ઉત્તર ડરીને રથમાં પડી ગયો, અને અર્જુને તેને શાંત કરીને ફરી બેઠક પર બેસાડવો પડ્યો.

કૌરવ છાવણીમાં દ્રોણાચાર્યે તરત એ અવાજ ઓળખી લીધો. દુર્યોધને કહ્યું, “જો આ અર્જુન હોય, તો તેરમું વર્ષ પૂરું થયા પહેલાં પાંડવો ઓળખાઈ ગયા છે, અને તેમણે બીજાં બાર વર્ષ વનમાં જવું પડશે.” પણ ભીષ્મે ધ્યાનથી ગણતરી કરી: “નક્ષત્રોની ગણતરી પ્રમાણે, કેટલાંક વર્ષોમાં આવતા અધિક માસ ઉમેરતાં, તેર વર્ષ પૂરાં થઈ ગયાં છે, ઉપરથી પાંચ મહિના અને બાર રાત વધુ. પાંડવોએ પોતાનું વચન પાળ્યું છે.”

અર્જુને પહેલાં બે બાણ દ્રોણાચાર્ય અને ભીષ્મના ચરણોમાં આદરપૂર્વક પ્રણામ રૂપે છોડ્યાં. પછી સેનાના એક ભાગ સાથે જઈ રહેલા દુર્યોધનનો પીછો કર્યો અને ગાયો છોડાવી, જે મત્સ્ય તરફ પાછી દોડી ગઈ. એક પછી એક તેમણે કર્ણ, કૃપાચાર્ય, દ્રોણાચાર્ય, અશ્વત્થામા અને દુઃશાસન સાથે લડીને તેમને પાછા હટાવ્યા. ભીષ્મ સામે આવ્યા ત્યારે લાંબું યુદ્ધ ચાલ્યું, અને અંતે ભીષ્મ ઘાયલ થતાં તેમના સારથિ તેમને રણભૂમિની બહાર લઈ ગયા. દુર્યોધન પણ ઘાયલ થઈને પાછો વળ્યો, પણ અર્જુને તેને કાયર કહ્યો ત્યારે તે ફરી લડવા આવ્યો.

પછી બધા મહારથીઓએ મળીને અર્જુનને ઘેરી લીધા. તેમણે સંમોહન અસ્ત્ર ચલાવ્યું, અને સૌ પોતપોતાના રથમાં ઊંડી નિદ્રામાં ઢળી પડ્યા. માત્ર ભીષ્મ, જે તેનો ઉપાય જાણતા હતા, જાગતા રહ્યા. ઉત્તરાની માગણી યાદ કરીને અર્જુને ઉત્તરને કહ્યું કે ઢીંગલીઓ માટે દ્રોણાચાર્ય અને કૃપાચાર્યનાં સફેદ, કર્ણનું પીળું, અને અશ્વત્થામા તથા દુર્યોધનનાં વાદળી ઉપરણાં લઈ આવ, પણ ભીષ્મને અડકીશ નહીં. યોદ્ધાઓ જાગ્યા ત્યારે ભીષ્મે દુર્યોધનને કહ્યું કે હવે ઘરે જવાનો સમય છે, અને કૌરવ સેના હસ્તિનાપુર પાછી ફરી.

ઓળખાણ અને રાજવી લગ્ન

પાછા ફરતાં અર્જુને હથિયાર ફરી શમીના ઝાડમાં મૂક્યાં અને ફરી બૃહન્નલા બની ગયા. તેમણે ઉત્તરને હમણાં કોઈને ન કહેવા અને યુદ્ધ પોતે જીત્યો છે એમ કહેવા જણાવ્યું. મહેલમાં સુશર્માને હરાવીને પાછા આવેલા વિરાટે સાંભળ્યું કે તેમનો પુત્ર એકલો કૌરવો સામે લડવા ગયો છે, અને તેઓ ખૂબ ચિંતામાં પડ્યા. પછી સંદેશવાહકો આવ્યા: “રાજકુમાર ઉત્તર જીતી ગયા! ગાયો ઘરે આવી રહી છે!”

ખુશ થયેલા રાજા કંક સાથે પાસા રમવા બેઠા અને વારંવાર પુત્રનાં વખાણ કરવા લાગ્યા. કંકે કહ્યું, “બૃહન્નલા જેનો સારથિ હોય તે કેમ ન જીતે?” પુત્રને એક નર્તક સાથે સરખાવ્યો એ સાંભળીને વિરાટ ગુસ્સે થયા અને પાસા જોરથી કંકના મોઢા પર માર્યા. કંકના નાકમાંથી લોહી વહેવા લાગ્યું. સૈરંધ્રીએ તરત ટીપાં સોનાના વાટકામાં ઝીલી લીધાં, જેથી તે જમીન પર ન પડે. ઉત્તર આવ્યો ત્યારે કંકે દ્વારપાળને બૃહન્નલાને બહાર રોકવા કહ્યું, કારણ કે જો અર્જુન યુધિષ્ઠિરનું લોહી જુએ તો લોહી વહાવનારને માફ ન કરે.

ઉત્તર અંદર આવ્યો, લોહી જોઈને ગભરાઈ ગયો. તેણે કહ્યું કે યુદ્ધ તેણે નહીં, પણ એક દેવપુત્રે જીત્યું છે. ત્રીજે દિવસે પાંચ પાંડવો સ્નાન કરી, રાજવી વસ્ત્રો પહેરી, દરબારમાં રાજાસનો પર બેઠા. વિરાટ અંદર આવ્યા અને કંકને રાજાના આસન પર જોઈ ગુસ્સે થયા. ત્યારે અર્જુને સૌની સાચી ઓળખ આપી. ઉત્તરે તેની પુષ્ટિ કરી, અને વિરાટના આનંદનો પાર ન રહ્યો. તેમણે સૌને ભેટીને ક્ષમા માગી અને આખું રાજ્ય યુધિષ્ઠિરને અર્પણ કર્યું.

વિરાટે પોતાની પુત્રી ઉત્તરાનાં લગ્ન અર્જુન સાથે કરવાની ઇચ્છા બતાવી. અર્જુને નમ્રતાથી ના પાડી: “આખું વર્ષ હું અંતઃપુરમાં રહ્યો અને તેને ભણાવી. તેણે મારા પર એવો વિશ્વાસ રાખ્યો જેવો દીકરી પિતા પર રાખે. તેની સાથે લગ્ન કરવું મારે માટે યોગ્ય નથી. પણ હું તેને આનંદથી પુત્રવધૂ તરીકે, શ્રીકૃષ્ણના ભાણેજ અને મારા પુત્ર અભિમન્યુની પત્ની તરીકે, સ્વીકારું છું.” સૌએ અર્જુનના નિર્મળ મનની પ્રશંસા કરી.

લગ્ન વિરાટના રાજ્યના ઉપપ્લવ્ય નગરમાં થયાં. શ્રીકૃષ્ણ બલરામ, સુભદ્રા અને અભિમન્યુ સાથે આવ્યા, અને દ્રુપદ ધૃષ્ટદ્યુમ્ન, શિખંડી અને દ્રૌપદીના પુત્રો સાથે આવ્યા. પાંડવોના મિત્ર એવા અનેક રાજાઓ ત્યાં ભેગા થયા. છુપાવાનું વર્ષ પૂરું થયું અને વચન પળાયું. હવે પાંડવો હકથી પોતાનું રાજ્ય પાછું માગી શકતા હતા. શું દુર્યોધન તે પાછું આપશે?