મુખ્ય ઘટનાઓ
- જય પછી ભારત, અને પછી મહાભારત બન્યું
- અઢાર પર્વમાં આશરે એક લાખ શ્લોક, સાથે હરિવંશ પૂરક
- પરાશર અને સત્યવતીના પુત્ર વ્યાસજીનો દ્વીપ પર જન્મ
- ગણેશજી અટક્યા વગર લખે, વ્યાસજી દરેક શ્લોક સમજાવે
- જનમેજયના સર્પયજ્ઞમાં વૈશંપાયન મહાભારત કહે છે
- સૌતિ નૈમિષારણ્યના ઋષિઓને ફરી કથા કહે છે
- દુષ્યંત-શકુંતલાના પુત્ર ભરતથી વંશનું નામ પડ્યું
- શાપિત મહાભિષ રાજા શાંતનુ તરીકે જન્મે છે
મહાભારત એટલે શું?
વીરોને મળતાં પહેલાં, જેમ સાંજે ઘરના વડીલની આસપાસ આખો પરિવાર બેસે તેમ આપણે પણ સાથે બેસીએ અને એક સાદો પ્રશ્ન પૂછીએ: મહાભારત એટલે શું? એ એક રાજપરિવારની કથા છે, રાજા ભરત અને રાજા કુરુના વંશજોની. એ પરિવારના પિતરાઈ ભાઈઓ, પાંચ પાંડવો અને સો કૌરવો, એક જ છત નીચે મોટા થયા, પછી એકબીજાના હરીફ બન્યા અને છેવટે કુરુક્ષેત્રના મેદાનમાં ભયંકર યુદ્ધ લડ્યા. આ એક પરિવારની આસપાસ રાજાઓ અને ઋષિઓ, દેવો અને દાનવો, વન અને તીર્થો, અને સાચું-ખોટું શું એ વિશે માણસના મનમાં ઊઠતા લગભગ બધા પ્રશ્નો આ કાવ્યમાં સમાઈ જાય છે.
આ મહાકાવ્યનું નામ હંમેશાં આ જ નહોતું. કાવ્યમાં જ વ્યાસજી પોતાના ઇતિહાસને “જય” કહે છે, એટલે કે વિજય, ધર્મનો વિજય. ગ્રંથ એ પણ કહે છે કે અનેક આડકથાઓ વિના ભરતવંશની મૂળ કથા ચોવીસ હજાર શ્લોકોમાં કહેવાઈ હતી, અને તે “ભારત” તરીકે ઓળખાઈ. પછી બધા ઉપદેશો અને કથાઓ સાથે જ્યારે તે સંપૂર્ણ રીતે કહેવાઈ ત્યારે તે “મહાભારત” બન્યું.
આદિપર્વમાં આ નામની એક સુંદર સમજણ આપી છે. એક વાર દેવોએ ત્રાજવાના એક પલ્લામાં ચારે વેદ મૂક્યા અને બીજા પલ્લામાં આ ઇતિહાસ, તો આ ઇતિહાસનું પલ્લું ભારે નીકળ્યું. તેના મહત્ત્વ અને ભારને કારણે તેને મહાભારત કહેવાયું. કાવ્ય કહે છે કે જે તેનો અર્થ સમજે છે તે પાપમાંથી મુક્ત થાય છે.
આજે આપણે જે રૂપમાં સાંભળીએ છીએ તેમાં લગભગ એક લાખ શ્લોક છે, જે અઢાર ભાગમાં વહેંચાયેલા છે; આ ભાગોને પર્વ કહેવાય છે. આ અઢાર પર્વ પછી હરિવંશ આવે છે, જે પૂરક ગ્રંથ છે અને તેમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના વંશ અને બાળપણની કથા છે. ભીષ્મપર્વની અંદર, મુગટમાં જડેલા રત્નની જેમ, ભગવદ્ ગીતા છે, એ જ્ઞાનનું ગીત જે શ્રીકૃષ્ણે યુદ્ધભૂમિ પર અર્જુનને સંભળાવ્યું.
વ્યાસજી પોતે પોતાના ગ્રંથ વિશે કહે છે: “ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ વિશે જે અહીં છે તે બીજે પણ મળી શકે; પણ જે અહીં નથી તે ક્યાંય નથી.” એટલે જ આપણા વડીલો હજારો વર્ષથી મંદિરોમાં, ઘરોમાં અને બાળકોના પારણા પાસે તેની કથાઓ ફરી ફરી કહેતા આવ્યા છે.
કવિ વેદ વ્યાસ
મહાભારતના કવિ મહર્ષિ વેદ વ્યાસ છે, અને તેમનો જન્મ પણ આ કથાનો જ ભાગ છે. ઘણા સમય પહેલાં યમુના નદીના કાંઠે માછીમારોના મુખી સાથે સત્યવતી નામની એક સુંદર યુવતી રહેતી હતી. પિતાની આજ્ઞાથી તે મુસાફરોને નદી પાર કરાવવા હોડી ચલાવતી.
એક દિવસ તીર્થયાત્રાએ નીકળેલા મહાન ઋષિ પરાશર તેની હોડીમાં નદી પાર કરવા આવ્યા. વિધાતાની ઇચ્છા અને ઋષિના આશીર્વાદથી સત્યવતીને યમુનાની વચ્ચે આવેલા એક નાના દ્વીપ પર પુત્રનો જન્મ થયો. પરાશરે સત્યવતીને આશીર્વાદ આપ્યા કે તે કુમારી જ રહે, અને તેને એક અદ્ભુત સુગંધ પણ આપી. પહેલાં તે મત્સ્યગંધા, એટલે કે માછલીની ગંધવાળી, કહેવાતી; હવે તેની મધુર સુગંધ એક યોજન સુધી ફેલાતી, એટલે તે યોજનગંધા કહેવાઈ.
તપના પ્રભાવથી બાળક તરત જ મોટો થઈ ગયો. દ્વીપ પર જન્મ્યો હોવાથી તે દ્વૈપાયન કહેવાયો અને શ્યામ વર્ણને કારણે કૃષ્ણ. એટલે તેમનું પૂરું નામ કૃષ્ણ દ્વૈપાયન થયું. તપ કરવા વનમાં જતાં પહેલાં તેમણે માતાને કહ્યું, “જ્યારે પણ તમને જરૂર પડે અને તમે મને યાદ કરશો, ત્યારે હું આવીશ.” આ વચન યાદ રાખજો, કારણ કે આગળ જતાં તે આખા કુરુવંશની દિશા બદલી નાખશે.
પછી દ્વૈપાયને વેદના એક વિશાળ સમૂહને ચાર ભાગમાં વહેંચ્યો: ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ અને અથર્વવેદ, જેથી લોકો સહેલાઈથી શીખી શકે. વેદોનો વિસ્તાર અને વિભાગ કર્યો તેથી તેઓ વેદ વ્યાસ કહેવાયા. આ વેદો, અને પછી મહાભારત પણ, તેમણે પોતાના શિષ્યો સુમંતુ, જૈમિનિ, પૈલ અને વૈશંપાયનને તથા પોતાના પુત્ર શુકદેવને શીખવ્યું.
મહાકાવ્ય કહે છે કે વ્યાસજીએ મહાભારતની રચનામાં ત્રણ વર્ષ લગાડ્યાં. જે કથા તેમણે કહી તેનાથી તેઓ અજાણ્યા નહોતા. સત્યવતી એક દિવસ હસ્તિનાપુરની રાણી બનવાની હતી, એટલે વ્યાસજી કુરુવંશ સાથે જોડાયેલા હતા. તેમણે વર્ણવેલી ઘણી ઘટનાઓ પોતાની આંખે જોઈ હતી, અને પોતાના પ્રિયજનોને માર્ગ બતાવવા, આશ્વાસન આપવા અને ચેતવવા તેઓ વારંવાર કથાની અંદર પ્રગટ થાય છે.
ગણેશજી મહાકાવ્ય લખે છે
જ્યારે આખો ઇતિહાસ વ્યાસજીના મનમાં તૈયાર થઈ ગયો, ત્યારે તેમને એક ચિંતા થઈ: આટલો મોટો ગ્રંથ પૃથ્વી પર કોણ લખી શકે? એ જ વખતે સૃષ્ટિના રચયિતા બ્રહ્માજી તેમના આશ્રમમાં પધાર્યા. વ્યાસજીએ પ્રણામ કરીને કહ્યું, “ભગવન્, મેં એક મહાન કાવ્ય રચ્યું છે, પણ પૃથ્વી પર તેને લખી શકે એવું કોઈ મને દેખાતું નથી.”
બ્રહ્માજીએ વ્યાસજીના કાર્યની પ્રશંસા કરી અને કહ્યું, “ગણેશજીનું સ્મરણ કરો. તેઓ તમારા કાવ્યના લેખક બને.” એમ કહીને બ્રહ્માજી પોતાના લોકમાં પાછા ગયા. વ્યાસજીએ ભક્તિપૂર્વક ગણેશજીનું સ્મરણ કર્યું અને વિઘ્નહર્તા ગણેશજી તેમની સામે પ્રગટ થયા. વ્યાસજીએ તેમની પૂજા કરી અને મહાભારતના લેખક બનવા વિનંતી કરી.
ગણેશજી માની ગયા, પણ તેમણે એક શરત મૂકી: “હું ત્યારે જ લખીશ જો લખતી વખતે મારી કલમ એક ક્ષણ માટે પણ અટકે નહીં.” આ મોટો પડકાર હતો, કારણ કે વિચારવા માટે અટક્યા વગર સતત શ્લોક બોલતા રહેવું કોઈ માટે સહેલું નથી.
વ્યાસજીએ શરત સ્વીકારી અને નમ્રતાથી પોતાની શરત પણ મૂકી: “તો પ્રભુ, કોઈ પણ શ્લોકનો અર્થ સમજ્યા વગર તમે તે લખશો નહીં.” ગણેશજીએ “ૐ” કહીને હા પાડી અને લેખન શરૂ થયું. જ્યારે પણ વ્યાસજીને વિચારવાનો સમય જોઈતો, ત્યારે તેઓ ખૂબ ઊંડા, ગૂંચવાયેલા અર્થવાળો શ્લોક બોલતા. ગણેશજી તેનો અર્થ સમજવા થોભતા, એટલી વારમાં વ્યાસજી મનમાં બીજા અનેક શ્લોક રચી લેતા.
કાવ્ય કહે છે કે આવા કઠિન શ્લોક આઠ હજાર આઠસો છે. તેમના વિશે વ્યાસજીએ કહ્યું, “તેનો અર્થ હું જાણું છું, શુક જાણે છે, અને સંજય જાણે કે ન પણ જાણે.” આમ કવિના જ્ઞાન અને લેખકની ધીરજથી ભારતનો મહાન ઇતિહાસ લખાયો. આપણા માટે આ સુંદર શીખ છે: ગણેશજી પણ સમજ્યા વગર એક શબ્દ લખતા નહોતા.
કથા આપણા સુધી કેવી રીતે પહોંચી
મહાભારત રચ્યા પછી વ્યાસજીએ પહેલાં તે પોતાના પુત્ર શુકદેવને શીખવ્યું, અને પછી બીજા યોગ્ય શિષ્યોને. મહાકાવ્ય કહે છે કે આ કથા અનેક લોકમાં કહેવાઈ: નારદજીએ દેવોને સંભળાવી, શુકદેવે સ્વર્ગના બીજા જીવોને, અને વ્યાસજીના પ્રિય શિષ્ય વૈશંપાયને મનુષ્યોમાં કહી.
મહાયુદ્ધનાં ઘણાં વર્ષો પછી અર્જુનના પૌત્ર પરીક્ષિત હસ્તિનાપુરમાં રાજ કરતા હતા. નાગરાજ તક્ષકના દંશથી તેમનું મૃત્યુ થયું. તેમના પુત્ર જનમેજય મોટા થઈને રાજા બન્યા ત્યારે દુઃખ અને ક્રોધથી ભરાઈને તેમણે એક મોટો યજ્ઞ શરૂ કર્યો, જેમાં સર્પો અગ્નિમાં ખેંચાઈ આવતા. આ જ રાજા જનમેજયનો પ્રસિદ્ધ સર્પસત્ર, એટલે કે સર્પયજ્ઞ.
વ્યાસજી પોતાના શિષ્યો સાથે એ યજ્ઞમાં પધાર્યા. જનમેજયે આદરથી તેમનું સ્વાગત કર્યું અને કહ્યું, “આપે બધું પોતાની આંખે જોયું છે. મારા પૂર્વજો, પાંડવો અને કૌરવો, વચ્ચે ઝઘડો કેમ થયો અને એ મહાયુદ્ધ કેવી રીતે થયું, તે મને કહો.” ત્યારે વ્યાસજીએ વૈશંપાયન તરફ જોઈને કહ્યું, “મારી પાસેથી જેમ સાંભળી છે તેમ આખી કથા રાજાને સંભળાવો.” એટલે યજ્ઞની વિધિઓની વચ્ચે વચ્ચે વૈશંપાયને જનમેજયની સભામાં આખું મહાભારત કહ્યું.
શ્રોતાઓમાં લોમહર્ષણના પુત્ર ઉગ્રશ્રવા નામના એક કથાકાર હતા, જે સૌતિ તરીકે ઓળખાતા. પછી તેઓ નૈમિષારણ્ય ગયા, જ્યાં શૌનક ઋષિ અને બીજા અનેક ઋષિઓ બાર વર્ષ ચાલનારો યજ્ઞ કરી રહ્યા હતા. ઋષિઓએ પોતાનું નિત્યકર્મ પૂરું કર્યું પછી તેઓ સૌતિની આસપાસ બેઠા અને તેમણે સાંભળેલી કથાઓ કહેવા વિનંતી કરી. ત્યારે સૌતિએ, વૈશંપાયને સર્પયજ્ઞમાં જેમ કહ્યું હતું તેમ જ, આખું મહાભારત તેમને સંભળાવ્યું.
આમ આજે આપણે જે કથા વાંચીએ છીએ તે પવિત્ર ઝરણામાંથી વહેતા પાણીની જેમ આપણા સુધી આવી છે: વ્યાસજીથી વૈશંપાયન સુધી, વૈશંપાયનથી રાજા જનમેજય અને તેમની સભા સુધી, અને સૌતિથી નૈમિષારણ્યના ઋષિઓ સુધી. એટલે જ મહાકાવ્યના ઘણા અધ્યાય “વૈશંપાયને કહ્યું” કે “સૌતિએ કહ્યું” જેવા શબ્દોથી શરૂ થાય છે.
ચંદ્રવંશ
હવે ચાલો, આ પરિવારની શરૂઆત સુધી પાછા જઈએ. કુરુવંશના રાજાઓ ચંદ્રવંશના હતા. બ્રહ્માજીથી અત્રિ ઋષિ થયા અને અત્રિથી સોમ, એટલે કે ચંદ્ર. ચંદ્રના પુત્ર બુધ, અને બુધના પુત્ર પ્રસિદ્ધ રાજા પુરૂરવા, જેમણે સ્વર્ગની અપ્સરા ઉર્વશીને પ્રેમ કર્યો. પુરૂરવાના પુત્ર આયુ, અને આયુના પુત્ર નહુષ, જેમણે થોડા સમય માટે ઇન્દ્ર બનીને સ્વર્ગ પર પણ રાજ કર્યું.
નહુષના પુત્ર રાજા યયાતિ હતા. શુક્રાચાર્યના શાપથી યયાતિ ઘરડા થઈ ગયા, જ્યારે તેમના મનમાં હજુ યુવાનીના સુખની ઇચ્છા હતી. તેમણે પુત્રોને પોતાની યુવાની આપીને બદલામાં તેમનું ઘડપણ લેવા કહ્યું. મોટા પુત્રોએ ના પાડી, પણ સૌથી નાના પુરુએ આનંદથી હા પાડી. ઘણાં વર્ષો પછી યયાતિએ પુરુને યુવાની પાછી આપી અને મોટા ભાઈઓ હોવા છતાં તેને રાજા બનાવ્યો. યયાતિના મોટા પુત્ર યદુથી યાદવવંશ ચાલ્યો, જેમાં આગળ જતાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણનો જન્મ થયો. પુરુથી પુરુવંશ ચાલ્યો, જે આપણા વીરોના પૂર્વજો છે.
પુરુના વંશમાં ઘણી પેઢીઓ પછી રાજા દુષ્યંત થયા. વનમાં શિકાર કરતાં તેઓ કણ્વ ઋષિના આશ્રમે પહોંચ્યા અને શકુંતલાને મળ્યા. શકુંતલા વિશ્વામિત્ર ઋષિ અને અપ્સરા મેનકાની પુત્રી હતી અને કણ્વ ઋષિએ તેને ઉછેરી હતી. બંનેએ ગાંધર્વ વિવાહ કર્યો, અને દુષ્યંતે વચન આપ્યું કે તેનો પુત્ર જ તેમનો વારસ બનશે. તેમનો પુત્ર આશ્રમમાં મોટો થયો અને એટલો બળવાન હતો કે છ વર્ષની ઉંમરે સિંહ અને વાઘને ઝાડ સાથે બાંધી દેતો, એટલે ઋષિઓએ તેને સર્વદમન, એટલે કે બધાને વશ કરનાર, કહ્યો.
શકુંતલા બાળકને લઈને રાજસભામાં આવી ત્યારે દુષ્યંતે પહેલાં જાણે તેને ઓળખતા ન હોય એવું વર્તન કર્યું. ત્યારે આકાશવાણી થઈ: “દુષ્યંત, આ તમારો જ પુત્ર છે. તેનું ભરણપોષણ કરો.” આ વાણીને કારણે બાળકનું નામ ભરત પડ્યું. દુષ્યંતે સમજાવ્યું કે પ્રજા કોઈ શંકા વગર બાળકને સ્વીકારે તે માટે તેઓ આ દૈવી સાક્ષીની રાહ જોતા હતા. ભરત મહાન અને ધર્મનિષ્ઠ સમ્રાટ બન્યા, અને તેમના નામથી આ વંશ ભરતવંશ કહેવાયો. એટલે જ આ મહાકાવ્ય ભરતવંશની મહાન કથા કહેવાય છે, અને આપણી ભૂમિ પ્રેમથી ભારત તરીકે યાદ કરાય છે.
આ જ વંશમાં આગળ રાજા હસ્તીએ ગંગાના કાંઠે હસ્તિનાપુર નગર વસાવ્યું, અને તે આ રાજાઓની રાજધાની બન્યું. ત્યાર પછી રાજા સંવરણ અને સૂર્યદેવની પુત્રી તપતીના પુત્ર રાજા કુરુ થયા. કુરુએ પોતાના તપથી એક વિશાળ ક્ષેત્રને પવિત્ર બનાવ્યું; શલ્યપર્વ કહે છે કે તેમણે પોતે તે ખેડ્યું અને ઇન્દ્રએ આશીર્વાદ આપ્યા કે ત્યાં તપ કરતાં કે વીરતાથી લડતાં જે મૃત્યુ પામે તે સ્વર્ગમાં જાય. એ ક્ષેત્ર કુરુક્ષેત્ર, એટલે કુરુનું ક્ષેત્ર, બન્યું. તેમના વંશજો કુરુ કહેવાયા, અને આપણી કથામાં ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો કૌરવ, એટલે “કુરુનાં સંતાન”, કહેવાય છે.
મહાભિષ, પ્રતીપ અને ગંગાદેવી
હવે આપણી કથા રાજા શાંતનુની નજીક આવે છે, અને તેની શરૂઆત સ્વર્ગમાં થાય છે. ઇક્ષ્વાકુ વંશમાં મહાભિષ નામના એક રાજા હતા, જેમણે એક હજાર અશ્વમેધ અને સો વાજપેય યજ્ઞ કરીને સ્વર્ગમાં સ્થાન મેળવ્યું હતું. એક દિવસ દેવો અને રાજર્ષિઓ બ્રહ્માજીની સભામાં બેઠા હતા ત્યારે પવિત્ર નદીનાં દેવી ગંગા ત્યાં આવ્યાં. પવનથી તેમનું વસ્ત્ર ખસી ગયું. બધા દેવોએ તરત જ નજર નીચી કરી લીધી, પણ મહાભિષ તેમને જોતા જ રહ્યા.
બ્રહ્માજી નારાજ થયા અને બોલ્યા, “મહાભિષ, તમે મનુષ્યલોકમાં જન્મ લેશો. જે ગંગાએ તમારું મન હરી લીધું છે તે તમને ન ગમે એવાં કામ કરશે, અને જ્યારે તમે તેના પર ક્રોધ કરશો ત્યારે આ શાપમાંથી મુક્ત થશો.” મહાભિષે શાપ સ્વીકાર્યો અને કુરુવંશના રાજા પ્રતીપના પુત્ર તરીકે જન્મ લેવાનું પસંદ કર્યું. ગંગા પણ મહાભિષનો વિચાર કરતાં બ્રહ્માજીની સભામાંથી નીકળ્યાં.
પૃથ્વી પર એ વખતે રાજા પ્રતીપ ગંગાના ઉદ્ગમ પાસે ઘણાં વર્ષોથી જપ અને તપ કરી રહ્યા હતા. એક દિવસ ગંગા સુંદર સ્ત્રીના રૂપે જળમાંથી બહાર આવ્યાં અને રાજાની જમણી જાંઘ પર બેસી ગયાં. જ્યારે તેમણે રાજાને પોતાને સ્વીકારવા કહ્યું, ત્યારે પ્રતીપે કહ્યું, “એ યોગ્ય નથી. ડાબી જાંઘ પત્નીનું સ્થાન છે. તમે મારી જમણી જાંઘ પર બેઠાં છો, જે સંતાન કે પુત્રવધૂનું સ્થાન છે. માટે તમે મારા પુત્રનાં પત્ની બનો.” ગંગાએ હા પાડી અને કહ્યું કે તેઓ જે કંઈ કરે, તેમનો પુત્ર ક્યારેય તેમને પ્રશ્ન નહીં કરે.
પછી પ્રતીપ અને તેમનાં રાણીએ પુત્ર માટે પ્રાર્થના કરી, અને ઘડપણમાં તેમને ત્યાં એક બાળકનો જન્મ થયો. એ મહાભિષ પોતે હતા. પિતા તપથી શાંત થયા હતા ત્યારે તેમનો જન્મ થયો, એટલે તેમનું નામ શાંતનુ પડ્યું. શાંતનુ સત્યવાદી, બહાદુર અને ઉદાર થયા, અને ગંગાના કાંઠાનાં વનોમાં શિકાર કરવાનો તેમને ખૂબ શોખ હતો.
શાંતનુ યુવાન થયા ત્યારે પ્રતીપે તેમને બોલાવીને કહ્યું, “દીકરા, ઘણા સમય પહેલાં એક દિવ્ય સ્ત્રી તારા માટે મારી પાસે આવી હતી. જો તે તારી પાસે આવે, તો તે કોણ છે કે કોની પુત્રી છે એ પૂછીશ નહીં, અને તે જે કંઈ કરે તેના વિશે પ્રશ્ન કરીશ નહીં. મારી આજ્ઞાથી તેને પત્ની તરીકે સ્વીકારજે.” પછી પ્રતીપે શાંતનુને હસ્તિનાપુરના સિંહાસન પર બેસાડ્યા અને પોતે વનમાં ગયા. થોડા સમયમાં જ ગંગાના કાંઠે શાંતનુ એ સ્ત્રીને મળવાના હતા, અને ત્યાંથી કુરુવંશની સાચી કથા શરૂ થવાની હતી.
શું તમે જાણો છો?
- મહાભારત ગ્રીસનાં બે પ્રખ્યાત મહાકાવ્યો, ઇલિયડ અને ઓડિસી, બંનેને ભેગાં કરીએ તેના કરતાં પણ લગભગ સાત ગણું લાંબું છે.
- ગુરુપૂર્ણિમાને વ્યાસપૂર્ણિમા પણ કહેવાય છે, કારણ કે એ દિવસે આપણે વેદ વ્યાસને ગુરુઓના ગુરુ તરીકે વંદન કરીએ છીએ.
- ભગવદ્ ગીતાનો પહેલો જ શબ્દ “ધર્મક્ષેત્રે” છે, જે કુરુક્ષેત્રને “ધર્મનું ક્ષેત્ર” કહે છે.
- મહાભારત પોતાને “જય” એટલે કે “વિજય” પણ કહે છે, અને તે સૌથી પહેલાં રાજા જનમેજયના સર્પયજ્ઞમાં વ્યાસના શિષ્ય વૈશંપાયને આખું સંભળાવ્યું હતું.
આ પ્રકરણ આપણને શું શીખવે છે
મહાભારતની શરૂઆત જ આપણને યાદ અપાવે છે કે મોટી કથા માટે જ્ઞાની કહેનાર અને સાચું સમજનાર ધીરજવાન સાંભળનાર બંને જોઈએ. ગણેશજી અર્થ જાણ્યા વગર એક પણ શ્લોક લખતા નહોતા, અને આપણે પણ એ જ રીતે વાંચવું અને શીખવું જોઈએ. રાજાઓની લાંબી પરંપરા બતાવે છે કે દરેક પરિવાર પોતાના પૂર્વજોનાં સારાં-નરસાં કર્મો ભવિષ્યમાં લઈ જાય છે.
