કુંતી, ગાંધારી અને વીરોનો જન્મ

આંખે પાટા બાંધનારી ગાંધારી

ત્રણેય રાજકુમારો સુંદર યુવાન બન્યા. ધૃતરાષ્ટ્ર જન્મથી અંધ હતા અને વિદુર દાસીના પુત્ર હતા, તેથી વડીલોએ નક્કી કર્યું કે પાંડુ રાજા બનશે. હવે ભીષ્મ રાજકુમારો માટે પત્નીઓ શોધવાના કામે લાગ્યા, જેથી કુરુવંશ ફરી બળવાન બને.

ભીષ્મે ગાંધાર દેશના રાજા સુબલની દીકરી ગાંધારી વિશે સાંભળ્યું. તે સદ્ગુણી અને ધર્મનિષ્ઠ હતી, અને તેણે ભગવાન શિવની આરાધના કરી હતી, જેમણે તેને સો પુત્રોનું વરદાન આપ્યું હતું. ભીષ્મે ધૃતરાષ્ટ્ર માટે ગાંધારીનો હાથ માગવા રાજા સુબલ પાસે દૂત મોકલ્યા. રાજકુમાર અંધ હોવાથી સુબલ પહેલાં અચકાયા, પણ કુરુવંશની કીર્તિ, સમૃદ્ધિ અને સજ્જનતાનો વિચાર કરીને સંમત થયા.

ગાંધારીને જ્યારે ખબર પડી કે તેના થનારા પતિ જોઈ શકતા નથી, ત્યારે તેણે એક કપડું લીધું, તેની અનેક ગડી વાળી અને પોતાની આંખો પર બાંધી દીધું. પતિભક્તિથી તેણે સંકલ્પ કર્યો: “મારા પતિ જે જોઈ શકતા નથી, તેનું સુખ હું પણ નહીં લઉં.” તે દિવસથી તે આંખો ઢાંકીને જ જીવી.

ગાંધારીના ભાઈ શકુનિ ઘણી સંપત્તિ સાથે તેને હસ્તિનાપુર લાવ્યા અને કુરુઓને સોંપી. ભીષ્મે તેમનું માનભેર સ્વાગત કર્યું, અને લગ્ન થયાં. પછી શકુનિ પોતાના રાજ્યમાં પાછા ગયા. ગાંધારીએ પોતાના સારા વર્તન અને વડીલો પ્રત્યેના આદરથી નવા ઘરમાં સૌનાં મન જીતી લીધાં. પછીથી ભીષ્મે રાજા દેવકની એક દીકરી સાથે વિદુરનાં લગ્ન પણ કરાવ્યાં.

કુંતી અને સૂર્યપુત્ર

યાદવોમાં શૂરસેન નામના એક મહાન રાજા હતા, જેમના પુત્ર વસુદેવ હતા, એટલે કે શ્રીકૃષ્ણના પિતા. શૂરસેનને પૃથા નામની દીકરી પણ હતી, જેના રૂપની કોઈ બરાબરી નહોતી. ઘણા સમય પહેલાં તેમણે પોતાના નિઃસંતાન ફોઈના દીકરા અને મિત્ર રાજા કુંતિભોજને વચન આપ્યું હતું કે પોતાનું પહેલું સંતાન તેમને આપશે. વચન પાળીને તેમણે નાની પૃથા કુંતિભોજને આપી, જેમણે તેને પોતાની દીકરીની જેમ ઉછેરી. તેથી તે કુંતી તરીકે ઓળખાઈ.

એક દિવસ પોતાના ઉગ્ર સ્વભાવ માટે જાણીતા મહર્ષિ દુર્વાસા કુંતિભોજના મહેલમાં રહેવા આવ્યા. તેમની સેવાનું કામ કુંતીને સોંપાયું. તેણે એટલી ધીરજ અને કાળજીથી તેમની સેવા કરી કે જેમને પ્રસન્ન કરવા ખૂબ અઘરા હતા એ ઋષિ પૂરેપૂરા સંતુષ્ટ થયા. પોતાની દિવ્ય દૃષ્ટિથી દુર્વાસાએ જોયું કે ભવિષ્યમાં તેને સંતાન મેળવવામાં મુશ્કેલી પડશે, તેથી તેમણે તેને એક ખાસ મંત્ર આપ્યો: “આ મંત્રથી તું જે દેવને ઇચ્છે તેને બોલાવી શકીશ, અને તેમની કૃપાથી તને પુત્ર મળશે.”

કુંતી નાની અને જિજ્ઞાસુ હતી. ઋષિના ગયા પછી તેને થયું કે શું આ મંત્ર ખરેખર એટલો શક્તિશાળી છે? એક સવારે તેણે ઊગતા સૂર્ય સામે જોઈને મંત્ર બોલ્યો. તરત જ સૂર્યદેવ તેજસ્વી રૂપમાં તેની સામે ઊભા રહ્યા. કુંતી ડરી ગઈ અને તેમને પાછા જવા વિનંતી કરી, પણ સૂર્યદેવે કહ્યું કે મંત્ર નિષ્ફળ ન જઈ શકે, અને વચન આપ્યું કે તેનું કૌમાર્ય અખંડ રહેશે. તેમના આશીર્વાદથી એક તેજસ્વી બાળક જન્મ્યો, જેના શરીર સાથે જ સોનેરી કવચ અને કુંડળ જોડાયેલાં હતાં.

કુંતીને બાળક પર ખૂબ વહાલ હતું, પણ તે કુંવારી હતી અને લોકો શું કહેશે તેનો તેને ડર હતો. ભારે હૈયે તેણે બાળકને એક ટોપલીમાં સુવડાવ્યો, તેને બરાબર બંધ કરી અને નદીમાં વહાવી દીધી. રડતાં રડતાં તેણે દેવતાઓને બાળકની રક્ષા માટે પ્રાર્થના કરી, અને ટોપલી વહી ગઈ. એક નદીમાંથી બીજી નદીમાં વહેતી વહેતી તે ગંગા સુધી પહોંચી.

ચંપા નગરી પાસે સારથિ અધિરથ અને તેમની પત્ની રાધાને, જેમને કોઈ સંતાન નહોતું, એ ટોપલી મળી. તેમણે ટોપલી ખોલીને તેજસ્વી બાળકને જોયો ત્યારે તેઓ આનંદથી ભરાઈ ગયાં અને દેવતાઓનો આભાર માન્યો. તેમણે બાળકને પોતાના દીકરાની જેમ ઉછેર્યો અને તેનું નામ વસુષેણ રાખ્યું, કારણ કે તે કવચ અને સંપત્તિ સાથે જન્મ્યો હતો. તે રાધેય, એટલે રાધાનો પુત્ર, તરીકે પણ ઓળખાયો. પછી દુનિયા તેને કર્ણ તરીકે ઓળખવાની હતી. તે મોટો થયો ત્યાં સુધી તેને ક્યારેય ખબર ન પડી કે તે કુંતીનો સૌથી મોટો પુત્ર છે.

વિજેતા પાંડુ અને કિંદમ ઋષિનો શાપ

કુંતી મોટી થઈ ત્યારે રાજા કુંતિભોજે તેનો સ્વયંવર યોજ્યો. અનેક રાજાઓ આવ્યા, પણ કુંતીએ કુરુઓના વીર અને સુંદર રાજા પાંડુના ગળામાં વરમાળા પહેરાવી. પાંડુ તેને માનભેર હસ્તિનાપુર લાવ્યા. થોડા સમય પછી ભીષ્મ મદ્ર દેશ ગયા અને રાજા શલ્ય પાસે પાંડુ માટે તેમની બહેન માદ્રીનો હાથ માગ્યો. મદ્ર કુળની જૂની પરંપરા મુજબ કન્યાનું શુલ્ક આપવું પડતું, તેથી ભીષ્મે સોનું, રત્નો, હાથી અને ઘોડાની કીમતી ભેટો આપી અને માદ્રીને પાંડુની બીજી પત્ની તરીકે લઈ આવ્યા.

પાંડુ મહાન યોદ્ધા હતા. તેઓ દિગ્વિજય માટે નીકળ્યા અને દશાર્ણ, મગધ, વિદેહ, કાશી અને બીજા અનેક દેશોના રાજાઓને હરાવીને હસ્તિનાપુરમાં અઢળક ખજાનો લાવ્યા. લોકો કહેવા લાગ્યા કે રાજા શાંતનુ અને રાજા ભરતનો મહિમા પાછો આવ્યો છે. પાંડુએ આ સંપત્તિ ભીષ્મ, સત્યવતી, પોતાની માતાઓ અને ધૃતરાષ્ટ્રને અર્પણ કરી, અને સૌ આનંદિત થયા.

વિજયો પછી પાંડુ કુંતી અને માદ્રી સાથે હિમાલયના દક્ષિણ ઢોળાવ પરના વનમાં રહેવા ગયા, જ્યાં તેઓ કુદરતની સુંદરતા માણતા અને શિકાર કરતા. હસ્તિનાપુરનો કારભાર ધૃતરાષ્ટ્ર સંભાળતા, અને પાંડુને જે જોઈએ તે બધું વનમાં મોકલાતું. એક દિવસ પાંડુએ હરણની એક જોડી સાથે જોઈ અને તેમના પર બાણ ચલાવ્યાં.

પણ એ હરણ ખરેખર કિંદમ નામના ઋષિ હતા, જેમણે પત્ની સાથે હરણનું રૂપ લીધું હતું. મૃત્યુ પામતાં પામતાં તેઓ મનુષ્યની વાણીમાં બોલ્યા: “આવા સમયે તો ક્રૂર માણસો પણ પ્રાણીઓને મારતા નથી. તમે ઉચ્ચ કુળમાં જન્મ્યા છતાં આવું કર્યું. તેથી જો તમે ક્યારેય પ્રેમથી તમારી પત્નીની નજીક જશો, તો તમે પણ તરત મૃત્યુ પામશો.” આમ કહીને ઋષિએ દેહ છોડ્યો.

પાંડુ દુઃખ અને પસ્તાવાથી ભરાઈ ગયા. તેમણે રાજવી જીવન છોડીને સંન્યાસી તરીકે રહેવાનું નક્કી કર્યું. તેમણે પોતાનાં ઘરેણાં અને રાજવી વસ્ત્રો હસ્તિનાપુર પાછાં મોકલ્યાં અને સંદેશો આપ્યો: “પાંડુ સંન્યાસી બનીને વનમાં ગયા છે.” કુંતી અને માદ્રીએ તેમને છોડવાની ના પાડી: “અમે પણ તમારી સાથે તપ કરીશું.” આમ ત્રણેય ઊંડા વનમાં ગયાં અને પવિત્ર શતશૃંગ પર્વત પર ઋષિઓની વચ્ચે, તેમની સેવા કરતાં અને સાદું જીવન જીવતાં રહ્યાં.

પાંડુના પાંચ પુત્રો

ઋષિઓ વચ્ચે રહેતા પાંડુના મનમાં એક દુઃખ હતું: “સંતાન વિનાનો માણસ પિતૃઓનું ઋણ ચૂકવી શકતો નથી.” તેમણે કુંતી સાથે વાત કરી અને કોઈ યોગ્ય ઋષિના આશીર્વાદથી પુત્રો મેળવવા કહ્યું. ત્યારે કુંતીએ પોતાનું રહસ્ય કહ્યું: “હું નાની હતી ત્યારે મેં દુર્વાસા ઋષિની સેવા કરી હતી, અને તેમણે મને એવો મંત્ર આપ્યો છે જેનાથી હું કોઈ પણ દેવને બોલાવી શકું. તમારી આજ્ઞા હોય તો હું અત્યારે કોઈ દેવને બોલાવું.”

પાંડુ ખૂબ આનંદિત થયા. તેમણે કહ્યું, “સૌથી પહેલાં ધર્મરાજને બોલાવ, કારણ કે ધર્મનો પુત્ર કદી ધર્મથી વિમુખ નહીં થાય.” કુંતીએ ધર્મરાજને બોલાવ્યા, અને યુધિષ્ઠિરનો જન્મ થયો. તેમના જન્મ સમયે આકાશવાણી થઈ: “આ બાળક ધર્મ પાળનારાઓમાં શ્રેષ્ઠ થશે. તે સત્યવાદી, ઉદાર અને ત્રણેય લોકમાં પ્રખ્યાત થશે.”

પછી પાંડુએ કહ્યું, “ક્ષત્રિયો કહે છે કે બળ સૌથી મોટું ધન છે. મહાબળવાન પુત્ર માગ.” કુંતીએ વાયુદેવને બોલાવ્યા, અને ભીમનો જન્મ થયો. એક વાર બાળ ભીમ કુંતીના ખોળામાં હતો ત્યારે અચાનક વાઘ દેખાયો અને કુંતી ગભરાઈને ઊભી થઈ ગઈ. બાળક એક પથ્થર પર પડ્યું, પણ પથ્થરના ટુકડેટુકડા થઈ ગયા અને બાળકને કંઈ ન થયું! જે દિવસે ભીમ જન્મ્યા, એ જ દિવસે હસ્તિનાપુરમાં દુર્યોધનનો જન્મ થયો.

પછી પાંડુએ એવા પુત્રની ઇચ્છા કરી જે જગતમાં સર્વશ્રેષ્ઠ હોય. દેવોના રાજા ઇન્દ્રને પ્રસન્ન કરવા તેમણે આખું એક વર્ષ તપ કર્યું, અને પછી કુંતીએ ઇન્દ્રને બોલાવ્યા. અર્જુનનો જન્મ થયો. સ્વર્ગમાંથી આકાશવાણી થઈ: “આ બાળક ઇન્દ્ર જેવો જ પરાક્રમી થશે. તે અનેક રાજાઓને જીતશે અને કુળનું ગૌરવ વધારશે.” ઋષિઓ આનંદિત થયા, અને આકાશમાંથી પુષ્પવૃષ્ટિ થઈ.

માદ્રીને દુઃખ થયું કે તેને કોઈ સંતાન નથી, અને તેણે પાંડુને પોતાના માટે કુંતીને વાત કરવા કહ્યું. કુંતીએ પ્રેમથી માદ્રીને એક વાર માટે મંત્ર આપ્યો. માદ્રીએ સમજીવિચારીને જોડિયા અશ્વિનીકુમારોને, એટલે કે દેવોના વૈદ્યોને, બોલાવ્યા, અને તેને જોડિયા પુત્રો નકુલ અને સહદેવ થયા, જે ખૂબ સુંદર હતા. પાંડુએ માદ્રી માટે ફરી કુંતીને પૂછ્યું ત્યારે કુંતીએ કહ્યું: “તેણે એક જ વારમાં બે દેવોને બોલાવીને મને છેતરી. હવે મને ફરી ન કહેશો.” આમ દેવોના આશીર્વાદથી પાંડુને પાંચ પુત્રો થયા. તેઓ પાંડવો કહેવાય છે.

ગાંધારીના સો પુત્રો

આ દરમિયાન હસ્તિનાપુરમાં, એક વાર વેદ વ્યાસ થાકેલા અને ભૂખ્યા મહેલમાં આવ્યા ત્યારે ગાંધારીએ તેમનું સ્વાગત કરીને ખૂબ કાળજીથી સેવા કરી હતી. પ્રસન્ન થઈને વ્યાસજીએ તેને સો પુત્રોનો આશીર્વાદ આપ્યો હતો. થોડા સમયમાં ગાંધારી ગર્ભવતી થઈ. પણ એક વર્ષ વીત્યું, પછી બે વર્ષ, છતાં બાળકોનો જન્મ ન થયો.

ત્યારે સમાચાર આવ્યા કે કુંતીએ સવારના સૂર્ય જેવા તેજસ્વી પુત્ર યુધિષ્ઠિરને જન્મ આપ્યો છે. ગાંધારી દુઃખ અને નિરાશાથી ભરાઈ ગઈ. પતિને કહ્યા વિના તેણે પોતાના ઉદર પર પ્રહાર કર્યો, અને લોખંડના ગોળા જેવો સખત માંસનો પિંડ જન્મ્યો. તે એ પિંડ ફેંકાવી દેવાની હતી ત્યાં જ વેદ વ્યાસ તેની પાસે આવ્યા. તેમણે પૂછ્યું, “સુબલની દીકરી, આ તેં શું કર્યું?” ગાંધારીએ રડતાં રડતાં બધી વાત કહી.

વ્યાસજીએ કહ્યું, “મારું વચન કદી ખોટું પડતું નથી.” તેમણે ઘીથી ભરેલા સો ઘડા તૈયાર કરાવીને સલામત, ગુપ્ત જગ્યાએ મુકાવ્યા. પિંડ પર ઠંડું પાણી છાંટવામાં આવ્યું, અને તેના એકસો એક ભાગ થયા, દરેક અંગૂઠા જેવડો. દરેક ભાગ એક ઘડામાં મુકાયો. ગાંધારીએ મનોમન એક દીકરીની પણ ઇચ્છા કરી હતી, અને એકસો એકમા ભાગથી એ ઇચ્છા પૂરી થઈ. ઘડાઓની કાળજીથી રક્ષા કરવામાં આવી, અને વ્યાસજીએ કહ્યું કે સમય આવે ત્યારે જ તેમને ખોલવા.

સમય આવ્યો ત્યારે સૌથી પહેલાં દુર્યોધનનો જન્મ થયો. જન્મતાંવેંત બાળક ગધેડાના ભૂંકવા જેવું રડ્યું, અને અનેક અપશુકન થયા: ગધેડાં, શિયાળ અને કાગડા બોલવા લાગ્યા, ભયંકર પવન ફૂંકાયો, અને ઘણી જગ્યાએ આગ લાગી. ચિંતિત ધૃતરાષ્ટ્રે ભીષ્મ, વિદુર અને બ્રાહ્મણોને બોલાવીને પૂછ્યું: “યુધિષ્ઠિર સૌથી મોટા રાજકુમાર છે. તેમના પછી શું મારો પુત્ર રાજા બનશે?” વિદુર અને જ્ઞાની બ્રાહ્મણોએ કહ્યું: “આ સંકેતો બતાવે છે કે આ પુત્ર કુળનો વિનાશ કરશે. સૌના ભલા માટે તેનો ત્યાગ કરો. કુળને બચાવવા એક વ્યક્તિનો, અને ગામને બચાવવા એક કુળનો ત્યાગ કરી શકાય.” પણ ધૃતરાષ્ટ્રને પુત્ર પર અતિશય મોહ હતો, અને તેમણે વાત ન માની.

એક મહિનાની અંદર સોએ સો પુત્રો જન્મ્યા, અને તેમના પછી એક દીકરી દુઃશલા જન્મી, જેનાં લગ્ન પછીથી સિંધુના રાજા જયદ્રથ સાથે થયાં. બીજા પુત્ર દુઃશાસન હતા. આ સો ભાઈઓ કૌરવો કહેવાય છે. ગાંધારી ગર્ભવતી હતી એ લાંબા સમય દરમિયાન એક વૈશ્ય દાસી ધૃતરાષ્ટ્રની સેવા કરતી હતી, અને તેને યુયુત્સુ નામનો પુત્ર થયો. તે જ્ઞાની અને સજ્જન થયો, અને મહાયુદ્ધમાં તેણે ધર્મનો પક્ષ પસંદ કરવાનો હતો.

વનમાં વસંત ઋતુ

વનમાં પાંચેય પાંડવ બાળકો ઋષિઓની વચ્ચે બળવાન અને આનંદી બનીને મોટા થયા. પાંડુ તેમને ખૂબ વહાલ કરતા, અને ઋષિઓ તેમને ભણાવતા. ઘણાં વર્ષો શાંતિથી વીત્યાં. પછી એક દિવસ વસંત ઋતુમાં, જ્યારે વન ફૂલો અને પક્ષીઓના કલરવથી ભરેલું હતું, ત્યારે પાંડુ સુંદર વસ્ત્રો પહેરેલી માદ્રી સાથે એકલા ફરતા હતા.

એ મનોહર ઋતુમાં માદ્રીને જોઈને પાંડુ ઋષિનો શાપ ભૂલી ગયા. માદ્રીએ તેમને રોકવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પણ તેમણે ન માન્યું. જેવા તેઓ તેની નજીક ગયા કે શાપ સાચો પડ્યો, અને પાંડુનું તરત મૃત્યુ થયું. માદ્રી દુઃખથી ચીસ પાડી ઊઠી. કુંતી બાળકો સાથે દોડી આવી, અને જે બન્યું હતું તે જોઈને તે પણ શોકમાં ડૂબી ગઈ.

બંને રાણીઓ પતિ સાથે ચિતામાં જવા ઇચ્છતી હતી. કુંતીએ કહ્યું, “હું મોટી રાણી છું; હું તેમની સાથે જઈશ.” પણ માદ્રીએ કહ્યું: “મારા પ્રત્યેના પ્રેમને કારણે તેમણે આ દુનિયા છોડી, તેથી મારે જ તેમની સાથે જવું જોઈએ. તમે બાળકોને ઉછેરજો. તમે મારા દીકરાઓને જેટલા પ્રેમથી સાચવશો, એટલા પ્રેમથી હું તમારા દીકરાઓને ન સાચવી શકું.” તેણે નકુલ અને સહદેવને કુંતીના ખોળામાં સોંપ્યા અને પતિ સાથે અગ્નિમાં પ્રવેશ કર્યો. કુંતીએ વચન પાળ્યું અને જોડિયા ભાઈઓને પોતાના દીકરા જેટલો જ પ્રેમ આપ્યો.

પછી શતશૃંગના ઋષિઓએ કુંતી અને પાંચેય બાળકોને હસ્તિનાપુર લઈ જવાનું નક્કી કર્યું. તેઓ તેમને, પાંડુ અને માદ્રીના અવશેષો સાથે, નગરના દરવાજે લાવ્યા. ભીષ્મ, સત્યવતી, ધૃતરાષ્ટ્ર, વિદુર, ગાંધારી અને આખી પ્રજા તેમને મળવા બહાર આવી. ઋષિઓએ કહ્યું, “આ પાંડુના પુત્રો છે. તેમને પ્રેમથી ઉછેરજો,” અને પછી તેઓ અદૃશ્ય થઈ ગયા. આખા રાજ્યે પાંડુનો શોક કર્યો, અને માનભેર તેમની અંતિમ ક્રિયા કરવામાં આવી.

થોડા સમય પછી વેદ વ્યાસે માતા સત્યવતીને કહ્યું: “સુખના દિવસો પૂરા થયા. આ કુળ માટે કપરો સમય આવી રહ્યો છે. વનમાં જઈને પ્રભુભક્તિમાં દિવસો વિતાવો.” સત્યવતી અંબિકા અને અંબાલિકા સાથે વનમાં ગયાં, અને ત્યાં સમય જતાં તેમણે દેહ છોડ્યો. હવે પાંચ પાંડવો અને સો કૌરવો ભીષ્મની છત્રછાયામાં હસ્તિનાપુરમાં સાથે મોટા થવાના હતા, પિતરાઈ ભાઈ તરીકે, પણ મિત્ર તરીકે નહીં.