ભીષ્મનો ઉપદેશ અને વડીલોની વિદાય

રાજ્ય છોડવા માગતા રાજા

યુદ્ધ પછી પાંડવો એક મહિનો ગંગાકિનારે રહ્યા અને મૃત સ્વજનોને જલાંજલિ આપી. યુધિષ્ઠિરે નારદ મુનિને પોતાના હૃદયની સૌથી મોટી પીડા કહી: “કર્ણ તો અમારા સગા મોટાભાઈ હતા, અને અમને ખબર જ ન પડી. માતાએ આ વાત છુપાવી, અને મેં રાજ્ય માટે તેમને મરવા દીધા.” નારદજીએ સમજાવ્યું કે કર્ણ શાપથી બંધાયેલા હતા, પરશુરામના શાપથી અને એક બ્રાહ્મણના શાપથી જેની ગાય તેમનાથી અજાણતાં મરી ગઈ હતી, એટલે તેમનું ભાગ્ય યુદ્ધ પહેલાં જ નક્કી થઈ ગયું હતું.

પણ યુધિષ્ઠિરનો શોક ઓછો ન થયો. તેમણે કહ્યું, “મેં મારા પિતામહ, ગુરુઓ, ભાઈઓ અને મિત્રોના પુત્રોને મરાવ્યા છે. આવા રાજ્યમાં શું સુખ? હું રાજ્ય અર્જુનને સોંપીને વનમાં જઈશ. ફળ-મૂળ ખાઈશ, વલ્કલ પહેરીશ અને શાંત મનથી ફરીશ.”

પરિવારે તેમને જવા ન દીધા. અર્જુને કહ્યું કે ધન અને ન્યાયી દંડની શક્તિ વિનાનો રાજા કોઈનું રક્ષણ કરી શકતો નથી, અને પોતાનું કર્તવ્ય છોડીને ભાગનાર ક્ષત્રિય સંત બની જતો નથી. ભીમે કહ્યું, “તમે તો એવા માણસ જેવા છો જે કૂવો ખોદે અને પછી પાણી પીવાની ના પાડે. આપણે આ રાજ્ય માટે લડ્યા, અને હવે તમે તેને ફેંકી દેવા માગો છો.” નકુલ અને સહદેવે પણ રાજ્ય કરવા વિનંતી કરી.

દ્રૌપદી પણ બોલ્યાં, “વનમાં જ્યારે અમે દુઃખી હતાં ત્યારે તમે જ અમને હિંમત આપતા. હવે પૃથ્વી તમારી છે, તો તેને કેમ છોડવા માગો છો? પ્રજાનું રક્ષણ ન કરનાર રાજા શોભતો નથી. તમારા ભાઈઓ મદમસ્ત હાથી જેવા બળવાન છે. તમે જશો તો તેઓ દિશાહીન થઈ જશે.”

પછી વેદ વ્યાસે સમજાવ્યું કે આ યુદ્ધ કાળ અને પ્રારબ્ધનું કામ હતું, અને જે રાજાથી ભૂલ થઈ હોય તે સારા શાસનથી, દાનથી અને અશ્વમેધ જેવા મોટા યજ્ઞથી પોતાને શુદ્ધ કરી શકે છે. ધીમે ધીમે યુધિષ્ઠિરનું મન સ્થિર થયું અને તેઓ રાજા તરીકે હસ્તિનાપુરમાં પ્રવેશવા તૈયાર થયા.

ચાર્વાક અને રાજ્યાભિષેક

નગર ફૂલો અને ધજાઓથી શણગારાયું હતું, અને હજારો બ્રાહ્મણો નવા રાજાને આશીર્વાદ આપવા આવ્યા હતા. તેમાં બ્રાહ્મણ જેવો દેખાતો એક માણસ ઊભો હતો. અચાનક તે બૂમ પાડી ઊઠ્યો, “આ બ્રાહ્મણો બોલતાં શરમાય છે, એટલે હું જ કહું છું. ધિક્કાર છે તને, યુધિષ્ઠિર! તેં તારાં જ સગાં અને વડીલોને મારી નાખ્યાં. તારું જીવન શા કામનું?”

સૌ ચોંકી ગયા, અને યુધિષ્ઠિરે દુઃખથી માથું નમાવ્યું. પણ બ્રાહ્મણોએ ધ્યાનથી જોયું અને કહ્યું, “આ બ્રાહ્મણ નથી. આ તો દુર્યોધનનો મિત્ર ચાર્વાક રાક્ષસ છે, જે રાજાને દુઃખ આપવા વેશ બદલીને આવ્યો છે.” ધર્મના રોષથી તેમણે “હું!” એવો હુંકાર કર્યો, અને વીજળી પડેલા ઝાડની જેમ ચાર્વાક બળીને રાખ થઈ ગયો.

શ્રીકૃષ્ણે સમજાવ્યું કે બ્રહ્માજીએ ચાર્વાકને બધાં પ્રાણીઓથી અભયનું વરદાન આપ્યું હતું, પણ ચેતવ્યો હતો કે જો તે ક્યારેય બ્રાહ્મણોનું અપમાન કરશે તો તેનો નાશ થશે. તેનાં જ દુષ્ટ વચનોએ તેનો અંત આણ્યો. યુધિષ્ઠિરનું દુઃખ હળવું થયું અને વિધિ આગળ ચાલી.

શ્રીકૃષ્ણની સંમતિથી કુળપુરોહિત ધૌમ્યે યુધિષ્ઠિરનો અભિષેક કર્યો. નવા રાજાએ દરેકને જવાબદારી સોંપી. ભીમ યુવરાજ બન્યા. વિદુરને યુદ્ધ, સંધિ અને નીતિ માટે મુખ્ય સલાહકાર બનાવાયા. સંજયને ખજાનો અને તેનો હિસાબ સંભાળવાનું સોંપાયું. નકુલ સેનાનો હિસાબ રાખે, અર્જુન શત્રુઓથી રાજ્યનું રક્ષણ કરે અને દુષ્ટોને દંડ આપે, ધૌમ્ય બ્રાહ્મણો અને ધર્મવિધિઓની સંભાળ લે, અને સહદેવ હંમેશાં રાજાની પડખે રહે. યુધિષ્ઠિરે બધાને એ પણ કહ્યું કે ધૃતરાષ્ટ્ર હજી પણ પરિવારના વડીલ તરીકે સેવાને પાત્ર છે.

ભીષ્મની બાણશૈયા પાસે

એક સવારે યુધિષ્ઠિરે શ્રીકૃષ્ણને ઊંડા ધ્યાનમાં બેઠેલા જોયા. આંખો ખોલીને શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું, “બાણશૈયા પર સૂતેલા ભીષ્મ મારું સ્મરણ કરે છે, એટલે મારું મન તેમની પાસે ગયું હતું. તેઓ આ જગત છોડશે ત્યારે તેમનું ધર્મજ્ઞાન પણ તેમની સાથે જશે. યુધિષ્ઠિર, તેમની પાસે જાઓ અને જે જાણવું હોય તે બધું પૂછો.”

એટલે પાંડવો શ્રીકૃષ્ણ સાથે કુરુક્ષેત્ર ગયા. ત્યાં ભીષ્મ બાણો પર સૂતા હતા, ઓલવાવા આવેલા અગ્નિ જેવા તેજસ્વી, અને આસપાસ મહર્ષિઓ બેઠા હતા. ભીષ્મને ઇચ્છામૃત્યુનું વરદાન હતું, અને તેઓ ઉત્તરાયણની, એટલે કે સૂર્ય ઉત્તર તરફ વળે તે સમયની રાહ જોતા હતા.

શ્રીકૃષ્ણે તેમને યુધિષ્ઠિરને ઉપદેશ આપવા કહ્યું. ભીષ્મે હાથ જોડીને કહ્યું, “બાણોથી મારું શરીર બળે છે અને મન ગૂંચવાયેલું છે. અને તમે તો સર્વ ધર્મનું મૂળ છો, તમારી સામે હું ધર્મ વિશે કેવી રીતે બોલું?” શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું, “મારા આશીર્વાદથી તમારી પીડા, થાક અને મોહ દૂર થશે. તમારું મન નિર્મળ થશે, અને તમે જે કહેશો તે પૃથ્વી પર વેદ જેટલું માન પામશે.” તરત જ ભીષ્મનું મન તાજું અને સ્પષ્ટ થઈ ગયું.

જે પિતામહને પોતે પાડ્યા હતા તેમની પાસે જતાં યુધિષ્ઠિરને સંકોચ થતો હતો. ભીષ્મે પ્રેમથી કહ્યું, “ડરીશ નહીં, બેટા. ધર્મ માગે ત્યારે વડીલો સામે પણ લડવું એ ક્ષત્રિયનો ધર્મ છે. આવ, મારી પાસે બેસ અને પૂછ.” એમ રોજ પાંડવો વહેલી સવારે આવતા, સાંજ સુધી સાંભળતા અને રાત્રે નગરમાં પાછા ફરતા.

રાજા માટે અને દરેક જીવ માટે ઉપદેશ

ભીષ્મે પહેલાં રાજધર્મ, એટલે રાજાનું કર્તવ્ય શીખવ્યું. તેમણે કહ્યું કે શરૂઆતમાં જ્યારે કોઈ રાજા ન હતો, ત્યારે મોટી માછલી નાની માછલીને ગળી જાય તેમ લોકો એકબીજાને ગળી જતા. ત્યારે લોકોએ દેવો પાસે જઈ શાસક માગ્યો, અને મનુ પહેલા રાજા બન્યા. રાજાને ‘રાજા’ કહેવાય છે કારણ કે તેણે પ્રજાનું રંજન કરવું જોઈએ, એટલે પ્રજાને પ્રસન્ન રાખવી જોઈએ. પ્રજાનું રક્ષણ એ જ તેનો સૌથી મોટો ધર્મ છે.

રાજાએ ગર્ભવતી માતા જેવા થવું જોઈએ, જે પેટમાંના બાળકના હિત માટે પોતાની ગમતી વસ્તુઓ પણ છોડી દે છે. ભમરો ફૂલને દુઃખ આપ્યા વિના મધ લે, અને સારો ગોવાળ વાછરડાને નુકસાન કર્યા વિના ગાય દોહે, તેમ રાજાએ કર લેવો જોઈએ. તેણે સારા લોકોને માન અને દોષિતોને ન્યાયી દંડ આપવો, અને પ્રામાણિક મંત્રીઓ રાખવા. ભીષ્મે કહ્યું, “કાળ રાજાને બનાવે છે કે રાજા કાળને, એમાં શંકા ન કરશો. રાજા જ કાળને બનાવે છે.” ન્યાયી રાજા સત્યયુગ લાવે છે અને ક્રૂર રાજા કળિયુગ.

પછી ભીષ્મે આપદ્ધર્મ શીખવ્યો, એટલે સંકટના સમયે સમજદારીથી કેવી રીતે વર્તવું. તેમણે તળાવની ત્રણ માછલીઓની વાર્તા કહી. માછીમારોએ તળાવ ખાલી કરવા માંડ્યું ત્યારે પહેલેથી વિચાર કરનારી માછલી તરત બીજે તરી ગઈ. સમયસૂચક બુદ્ધિવાળી બીજી માછલી છેલ્લી ઘડીએ યુક્તિથી બચી ગઈ. અને કામ ટાળ્યા કરનારી ત્રીજી પકડાઈ ગઈ. તેમણે પલિત નામના ઉંદરની વાત પણ કહી, જે શત્રુઓ વચ્ચે ફસાયો ત્યારે લોમશ નામની બિલાડી સાથે થોડા સમયની સાવચેત મિત્રતા કરી, બરાબર યોગ્ય ઘડીએ તેને જાળમાંથી છોડાવી અને પોતે બચ્યો, પણ પછી તેના પર આંધળો વિશ્વાસ ક્યારેય ન કર્યો.

છેલ્લે મોક્ષધર્મ, એટલે આત્માની મુક્તિનો માર્ગ આવ્યો. ભીષ્મે કહ્યું કે ઇચ્છા જ દુઃખનું મૂળ છે. તેમણે પિંગલા નામની સ્ત્રીની વાત કહી, જે આખી રાત એવા પ્રિયજનની રાહ જોતી રહી જે કદી આવ્યો નહીં, અને સવારે બોલી, “આશા જ સૌથી મોટું દુઃખ છે, અને આશા છોડવી એ જ સૌથી મોટું સુખ,” અને પછી શાંતિથી સૂઈ ગઈ. તેમણે રાજા જનકની વાત કહી, જેમણે કહ્યું હતું, “મારી સંપત્તિ અપાર છે, છતાં કંઈ મારું નથી. મિથિલા બળે તો પણ મારું કંઈ બળતું નથી.”

તેમણે કહ્યું કે કાચબો જેમ પોતાનાં અંગો અંદર ખેંચી લે છે, તેમ જ્ઞાની માણસ પોતાની ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખે છે, અને સંતોષ જ સૌથી મોટું ધન છે. સત્ય, સંયમ, ક્ષમા અને સર્વ જીવો પ્રત્યે દયા મુક્તિના દરવાજા છે.

આ બધા ઉપદેશો શાંતિ પર્વમાં ભરેલા છે. સાંભળતાં સાંભળતાં યુધિષ્ઠિરના હૃદયની બળતરા ધીમે ધીમે શાંત થવા લાગી.

દાનનો મહિમા અને સહસ્ર નામ

ઉપદેશ અનુશાસન પર્વમાં આગળ ચાલ્યો. ભીષ્મે દાન વિશે વિસ્તારથી કહ્યું. ભૂખ્યાને અન્ન આપવું સૌથી મોટું દાન છે, કારણ કે જીવન અન્ન પર ટકે છે. ભયભીતને અભય આપવું, એટલે તેનું રક્ષણ કરવું, તેના જેટલું જ મહાન છે. વિદ્યા, ભૂમિ, ગાય અને જળનું દાન પણ પવિત્ર છે. પણ દાન યોગ્ય સમયે, યોગ્ય વ્યક્તિને, આદરથી અને અભિમાન કે વાહવાહની ઇચ્છા વિના આપવું જોઈએ. તેમણે અહિંસાને પરમ ધર્મ કહી તેનો મહિમા ગાયો, અને ભગવાન શિવનો મહિમા પણ કહ્યો, જેમનાં સહસ્ર નામ શ્રીકૃષ્ણે એક વાર ઉપમન્યુ મુનિ પાસેથી શીખ્યાં હતાં.

પછી યુધિષ્ઠિરે છ પ્રશ્નો પૂછ્યા: “જગતમાં એક દેવ કોણ છે? સૌથી ઊંચો એક આશ્રય કયો છે? કોની સ્તુતિ અને કોની પૂજા કરવાથી મનુષ્ય કલ્યાણ પામે? સર્વ ધર્મોમાં શ્રેષ્ઠ ધર્મ કયો? અને શાનો જપ કરવાથી જીવ જન્મ-મૃત્યુના બંધનમાંથી છૂટે?”

ભીષ્મે ઉત્તર આપ્યો, “જગતના સ્વામી, દેવોના દેવ, અનંત પુરુષોત્તમ ભગવાન વિષ્ણુની તેમનાં સહસ્ર નામોથી ભક્તિપૂર્વક સ્તુતિ કરવાથી મનુષ્ય સર્વ દુઃખોથી પાર થાય છે.” પછી તેમણે “વિશ્વં વિષ્ણુર્વષટ્કારો…”થી શરૂ થતું વિષ્ણુ સહસ્રનામ સંભળાવ્યું. બોલતી વખતે તેમની દૃષ્ટિ સામે ઊભેલા શ્રીકૃષ્ણ પર જ ટકેલી હતી. ભક્તો આજે પણ આ નામોનો પાઠ કરે છે.

ભીષ્મને બાણો પર સૂતાં અઠ્ઠાવન રાત થઈ ત્યારે સૂર્ય ઉત્તર તરફ વળ્યો. તેમણે કહ્યું, “હે કૃષ્ણ, મને જવાની આજ્ઞા આપો.” તેમણે પાંડવોને આશીર્વાદ આપ્યા અને સૌને સત્યને વળગી રહેવા કહ્યું. પછી મન શ્રીકૃષ્ણમાં સ્થિર કરી યોગથી પ્રાણને ઉપર ચડાવ્યા. એક પછી એક બાણો તેમના શરીરમાંથી ખરી પડ્યાં, અને તેમનો પ્રાણ મોટી ઉલ્કાની જેમ મસ્તક ભેદીને આકાશમાં ગયો.

પાંડવોએ વિદુર અને યુયુત્સુ સાથે તેમને રેશમી વસ્ત્રો અને માળાઓથી ઢાંક્યા અને ગંગાકિનારે અંતિમ સંસ્કાર કર્યા. ત્યારે દેવી ગંગા રડતાં રડતાં જળમાંથી પ્રગટ થયાં. “જેને પરશુરામ પણ હરાવી ન શક્યા, એ મારા પુત્રને શિખંડીએ પાડ્યો!” તેઓ વિલાપ કરવા લાગ્યાં. શ્રીકૃષ્ણે સાંત્વના આપી, “માતા, શોક ન કરો. તેમને શિખંડીએ નહીં, અર્જુને પાડ્યા છે, અને તેઓ પોતાના સ્થાને, વસુઓ પાસે પાછા ગયા છે.” ત્યારે ગંગાજી શાંત થયાં.

અશ્વમેધ યજ્ઞ અને અડધા સોનેરી નોળિયો

યુધિષ્ઠિરનો શોક વારંવાર પાછો આવતો. વેદ વ્યાસે હૃદય શુદ્ધ કરવા અશ્વમેધ યજ્ઞ કરવાની સલાહ આપી. પણ યુદ્ધ પછી ખજાનો ખાલી હતો. વ્યાસજીએ પ્રાચીન રાજા મરુત્તની વાત કહી, જેના યજ્ઞમાં એટલું સોનું દાનમાં અપાયું હતું કે બ્રાહ્મણો ઉપાડી ન શક્યા અને હિમાલયમાં છોડી ગયા. પાંડવો ઉત્તરમાં ગયા, ભગવાન શિવની પૂજા કરી, અને હજારો ઊંટ, ઘોડા અને હાથીઓ પર એ સોનું લઈ આવ્યા.

આ દરમિયાન ઉત્તરાએ અભિમન્યુના પુત્રને જન્મ આપ્યો. અશ્વત્થામાના અસ્ત્રને કારણે બાળક નિર્જીવ જન્મ્યું. કુંતી અને ઉત્તરા રડતાં રડતાં શ્રીકૃષ્ણના ચરણોમાં પડ્યાં. શ્રીકૃષ્ણે હાથમાં જળ લઈને કહ્યું, “મેં મજાકમાં પણ કદી અસત્ય નથી કહ્યું. યુદ્ધમાં કદી પીઠ નથી બતાવી. જો મારામાં સત્ય અને ધર્મ હોય, તો આ બાળક જીવતું થાય.” તરત જ બાળક હાલવા લાગ્યું અને રડવા લાગ્યું. કુરુવંશ ક્ષીણ થઈ ગયો હતો ત્યારે તે જન્મ્યો, એટલે તેનું નામ પરીક્ષિત પડ્યું.

ચૈત્ર મહિનાની પૂનમે યજ્ઞનો ઘોડો છોડવામાં આવ્યો, અને અર્જુન સેના સાથે તેની પાછળ ગયા. યુધિષ્ઠિરે કહ્યું હતું કે બને ત્યાં સુધી રાજાઓને મારવા નહીં. અર્જુને ત્રિગર્તોને હરાવ્યા, પણ જીવતા છોડ્યા. સિંધુ દેશમાં જયદ્રથના લોકો, સૈંધવો, તેમની સામે લડ્યા. ત્યારે ધૃતરાષ્ટ્રની પુત્રી અને કૌરવોની એકમાત્ર બહેન દુઃશલા પોતાના નાનકડા પૌત્રને તેડીને આવી. અર્જુન આવે છે એ સાંભળીને જ તેનો પુત્ર ભયથી મૃત્યુ પામ્યો હતો. દયાથી ભરાઈને અર્જુને યુદ્ધ બંધ કર્યું, બહેનને સાંત્વના આપી અને આગળ વધ્યા.

મણિપુરમાં રાજકુમારી ચિત્રાંગદાથી જન્મેલો અર્જુનનો પુત્ર બભ્રુવાહન નમ્રતાથી પિતાનું સ્વાગત કરવા આવ્યો. અર્જુને ઠપકો આપ્યો, “યજ્ઞનો ઘોડો રાજ્યમાં આવે ત્યારે ક્ષત્રિયે લડવું જોઈએ!” ત્યારે અર્જુનનાં પત્ની નાગકન્યા ઉલૂપીએ પણ બભ્રુવાહનને લડવા પ્રેર્યો. યુદ્ધમાં બભ્રુવાહનનું બાણ અર્જુનને વાગ્યું અને તેઓ નિર્જીવ થઈને પડ્યા. ચિત્રાંગદા વિલાપ કરવા લાગ્યાં અને બભ્રુવાહને મૃત્યુ સુધી ઉપવાસનો સંકલ્પ કર્યો. ત્યારે ઉલૂપી નાગલોકમાંથી એક અદ્ભુત મણિ લાવ્યાં અને અર્જુનની છાતી પર મૂક્યો, અને અર્જુન જાણે ઊંઘમાંથી જાગ્યા હોય તેમ ઊભા થયા.

ઉલૂપીએ સમજાવ્યું કે શિખંડીને આગળ રાખીને ભીષ્મને પાડવા બદલ વસુઓએ અર્જુનને શાપ આપ્યો હતો. તેમના પિતાએ દયા માટે વિનંતી કરી, ત્યારે વસુઓએ કહ્યું કે અર્જુનનો પોતાનો પુત્ર તેમને પાડશે ત્યારે શાપ પૂરો થશે. હવે અર્જુન મુક્ત હતા. અર્જુન ઘોડા સાથે ઘેર પાછા ફર્યા, અને વ્યાસજીના માર્ગદર્શનમાં અગણિત દાન સાથે યજ્ઞ થયો.

અંતે એક દરમાંથી એક નોળિયો નીકળ્યો, જેનું અડધું શરીર સોનાનું હતું. તેણે માણસની ભાષામાં કહ્યું, “આ મહાન યજ્ઞ કુરુક્ષેત્રના એક ગરીબ બ્રાહ્મણે આપેલા મુઠ્ઠી સાથવાની બરાબરી પણ નથી કરતો.” તે બ્રાહ્મણ ખેતરમાં પડેલા દાણા વીણીને જીવતો હતો, જેને ઉંછવૃત્તિ કહે છે. દુકાળમાં ઘણા દિવસની ભૂખ પછી તેના પરિવારને થોડો સાથવો મળ્યો, અને તેમણે ચાર ભાગ કર્યા. એટલામાં એક ભૂખ્યો અતિથિ આવ્યો, અને બ્રાહ્મણ, તેની પત્ની, પુત્ર અને પુત્રવધૂએ વારાફરતી પોતાનો ભાગ આપી દીધો. એ અતિથિ સ્વયં ધર્મરાજ હતા, અને તેઓ આખા પરિવારને સ્વર્ગે લઈ ગયા. નોળિયાએ કહ્યું, “ત્યાં પડેલા થોડા દાણામાં હું આળોટ્યો, અને મારું અડધું શરીર સોનાનું થઈ ગયું. ત્યારથી હું દરેક યજ્ઞમાં આળોટું છું, પણ બાકીનું અડધું શરીર જેવું હતું તેવું જ રહે છે.”

વડીલો વનમાં જાય છે

પંદર વર્ષ સુધી યુધિષ્ઠિરે પ્રેમથી રાજ્ય કર્યું અને પોતાના મોટા બાપુ ધૃતરાષ્ટ્ર તથા ગાંધારીની પોતાનાં માતા-પિતાની જેમ સેવા કરી. પણ ભીમ ભૂતકાળ ભૂલી શક્યા નહીં. ક્યારેક રાજાની ગેરહાજરીમાં તેઓ પોતાના બાહુ થપથપાવીને કહેતા, “આ જ હાથોથી મેં આંધળા રાજાના પુત્રોને યમલોક મોકલ્યા.” આ વાતો ધૃતરાષ્ટ્ર સુધી પહોંચતી અને તેમને ઊંડું દુઃખ થતું. અંતે વૃદ્ધ રાજાએ ઉપવાસ શરૂ કર્યો અને વનમાં જવા યુધિષ્ઠિરની રજા માગી. યુધિષ્ઠિરે રોકાવા વિનંતી કરી, પણ વ્યાસજીએ કહ્યું, “તેમને જવા દો. તેમના માટે આ જ યોગ્ય સમય છે.”

ગાંધારી પતિનો હાથ પકડીને તેમની સાથે ચાલ્યાં. કુંતી પણ તેમની સાથે ચાલવા લાગ્યાં, અને પુત્રો રડતાં રડતાં પાછળ આવ્યા. યુધિષ્ઠિરે કહ્યું, “માતા, તમે જ અમને રાજ્ય માટે લડવાનો સંદેશો મોકલ્યો હતો. હવે અમને છોડીને કેમ જાઓ છો?” કુંતીએ ઉત્તર આપ્યો, “મેં તમને લડવા પ્રેર્યા તે એટલા માટે કે તમે અપમાનમાં ન જીવો અને તમારો હક પાછો મેળવો, હું રાજ્ય ભોગવું તે માટે નહીં. તમારા પિતાના સમયમાં મેં રાજ્ય ભોગવ્યું છે. હવે હું વડીલોની સેવા કરવા અને તપ દ્વારા તમારા પિતાના લોકમાં જવા માગું છું. બેટા, પાછો જા અને મન હંમેશાં ધર્મમાં રાખજે.” વિદુર અને સંજય પણ સાથે ગયા.

તેઓ કુરુક્ષેત્રમાં ગંગાકિનારે શતયૂપ ઋષિના આશ્રમમાં રહ્યા. થોડા સમય પછી પાંડવો દ્રૌપદી અને રાજમહેલની સ્ત્રીઓ સાથે તેમને મળવા ગયા. વનમાં કઠોર તપ કરતા વિદુરની પાછળ યુધિષ્ઠિર ગયા. દુબળા અને સ્થિર વિદુર એક ઝાડને અઢેલીને ઊભા રહ્યા અને યુધિષ્ઠિરની આંખોમાં જોયું. યોગબળથી તેઓ તેમનામાં ભળી ગયા, તેમનો પ્રાણ યુધિષ્ઠિરના પ્રાણમાં અને ઇન્દ્રિયો તેમની ઇન્દ્રિયોમાં સમાઈ ગઈ. વિદુરનું શરીર ઝાડને અઢેલીને નિર્જીવ ઊભું રહ્યું, અને યુધિષ્ઠિરને વધુ બળ અનુભવાયું. પછી વ્યાસજીએ સમજાવ્યું કે વિદુર અને યુધિષ્ઠિર બંને ધર્મના જ અંશ હતા.

પછી વ્યાસજીએ એક ચમત્કાર કર્યો. ગાંધારી અને કુંતી પોતાના પુત્રોને એક વાર ફરી જોવા તરસતાં હતાં. તે રાત્રે સૌ ગંગાકિનારે ભેગા થયા, અને વ્યાસજીએ મૃતોને બોલાવ્યા. મોટા નાદ સાથે યોદ્ધાઓ જળમાંથી બહાર આવ્યા: આગળ ભીષ્મ અને દ્રોણાચાર્ય, પછી કર્ણ, દુર્યોધન, અભિમન્યુ, દ્રૌપદીના પુત્રો, ઘટોત્કચ, દ્રુપદ અને બીજા અસંખ્ય, દિવ્ય શરીરોમાં ઝળહળતા, ક્રોધ અને વેરથી મુક્ત. વ્યાસજીએ ધૃતરાષ્ટ્રને દિવ્ય દૃષ્ટિ આપી, જેથી તેઓ પણ પોતાના પુત્રોને જોઈ શકે. એક રાત માટે પિતા પુત્રોને અને માતાઓ સંતાનોને મળ્યાં. સવાર થતાં તેઓ ગંગામાં પાછા જઈ અદૃશ્ય થઈ ગયા.

પાંડવો હસ્તિનાપુર પાછા ફર્યા. લગભગ બે વર્ષ પછી નારદજી દુઃખદ સમાચાર લાવ્યા. વૃદ્ધ રાજા ગંગાદ્વાર પાસે વનમાં વધુ અંદર ગયા હતા અને ફક્ત જળ અને વાયુ પર જીવતા હતા. એક દિવસ ભયંકર દાવાનળ ફેલાયો. ધૃતરાષ્ટ્રે સંજયને પોતાનો જીવ બચાવવા કહ્યું. પછી ધૃતરાષ્ટ્ર, ગાંધારી અને કુંતી પૂર્વ તરફ મુખ કરીને ધ્યાનમાં બેઠાં અને તે અગ્નિમાં પોતાનાં શરીર છોડ્યાં. નારદજીએ કહ્યું કે એ અગ્નિ તેમના પોતાના પવિત્ર યજ્ઞના અગ્નિમાંથી જ પ્રગટ્યો હતો, એટલે તેઓ ઉત્તમ લોકમાં ગયાં છે.

સંજયે તપસ્વીઓને બધું કહ્યું અને પોતે હિમાલય ચાલ્યા ગયા. પાંડવોએ વડીલો માટે આંસુ વહાવ્યાં અને પ્રેમથી તેમના શ્રાદ્ધ-સંસ્કાર કર્યા. યુધિષ્ઠિરે રાજ્ય ચાલુ રાખ્યું, પણ તેમનું હૃદય શાંત અને ભારે રહ્યું, જ્યાં સુધી ઘણાં વર્ષો પછી દ્વારકાથી ભયાનક સમાચાર ન આવ્યા.