ત્રણ રાજકુમારીઓ અને ત્રણ પુત્રો

ચિત્રાંગદનું મૃત્યુ

ભીષ્મે પોતાની ભીષણ પ્રતિજ્ઞા લીધી પછી રાજા શાંતનુએ સત્યવતી સાથે લગ્ન કર્યાં, અને તેમને બે પુત્રો થયા: ચિત્રાંગદ અને વિચિત્રવીર્ય. નાનો કુમાર હજી યુવાન પણ નહોતો થયો ત્યાં રાજા શાંતનુનું અવસાન થયું. ભીષ્મ પોતાના વચનમાં અડગ રહ્યા અને સિંહાસનને હાથ પણ ન લગાડ્યો. માતા સત્યવતીની સંમતિથી તેમણે મોટા કુમાર ચિત્રાંગદને હસ્તિનાપુરની ગાદી પર બેસાડ્યા અને પોતે રક્ષકની જેમ તેમની પડખે ઊભા રહ્યા.

ચિત્રાંગદ મહાપરાક્રમી યોદ્ધા હતા. તેમણે અનેક રાજાઓને હરાવ્યા, અને ધીમે ધીમે તેમને લાગવા માંડ્યું કે પૃથ્વી પર તેમની બરાબરી કરી શકે એવો કોઈ નથી. દરેક વિજય સાથે તેમનું અભિમાન વધતું ગયું. ત્યારે સંગીત અને યુદ્ધ બંનેમાં પ્રખ્યાત એવા સ્વર્ગના ગંધર્વોનો એક રાજા તેમને પડકારવા આવ્યો. એ ગંધર્વનું નામ પણ ચિત્રાંગદ હતું. તેણે કહ્યું, “તમે મારું નામ ધરાવો છો, પણ એને લાયક નથી. મારી સાથે યુદ્ધ કરો, નહીં તો આ નામ છોડી દો.”

બંને ચિત્રાંગદ કુરુક્ષેત્રના મેદાનમાં, હિરણ્વતી નદીના કિનારે સામસામે આવ્યા. તેમનું યુદ્ધ લાંબાં ત્રણ વર્ષ ચાલ્યું. અંતે માયાવી વિદ્યા જાણનાર ગંધર્વે અભિમાની રાજકુમારને હરાવ્યો, અને ચિત્રાંગદનું મૃત્યુ થયું. ભીષ્મે ભારે હૈયે ભાઈની અંતિમ ક્રિયા કરી. પછી તેમણે નાના કુમાર વિચિત્રવીર્યનો રાજ્યાભિષેક કર્યો, જે હજી બાળક જ હતા. ભીષ્મ સત્યવતીની સલાહ લઈને તેમના વતી રાજ્ય ચલાવતા, અને વિચિત્રવીર્ય પણ મોટા ભાઈને પિતા સમાન માન આપતા.

કાશીનો સ્વયંવર

વર્ષો વીત્યાં અને વિચિત્રવીર્ય યુવાન થયા. ભીષ્મ વિચારવા લાગ્યા કે કુરુવંશને શોભે એવી કન્યા તેમના માટે શોધવી જોઈએ. એ જ વખતે સમાચાર આવ્યા કે કાશીના રાજા પોતાની ત્રણ દીકરીઓ અંબા, અંબિકા અને અંબાલિકા માટે સ્વયંવર યોજી રહ્યા છે. સ્વયંવર એટલે એવો ભવ્ય પ્રસંગ જ્યાં રાજાઓ ભેગા થતા અને રાજકુમારી જાતે પોતાનો પતિ પસંદ કરતી, અથવા કોઈ વીર પોતાનું બળ બતાવીને તેને જીતી લેતો.

સત્યવતીની આજ્ઞા લઈને ભીષ્મ એકલા, એક જ રથમાં કાશી જવા નીકળ્યા. તેઓ મંડપમાં પ્રવેશ્યા ત્યારે ભેગા થયેલા રાજાઓ હસવા અને અંદરોઅંદર વાતો કરવા લાગ્યા: “જુઓ, ઘરડા ભીષ્મ આવ્યા! એમણે તો કદી લગ્ન ન કરવાની પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી ને? શું પોતાની પ્રખ્યાત પ્રતિજ્ઞા ભૂલી ગયા?” સફેદ વાળવાળા યોદ્ધાને જોઈને રાજકુમારીઓએ પણ મોં ફેરવી લીધું. તેમને ખબર નહોતી કે ભીષ્મ પોતાના માટે નહીં, પણ પોતાના નાના ભાઈ માટે આવ્યા છે.

ભીષ્મનો ચહેરો ક્રોધથી લાલ થઈ ગયો. તેમણે મેઘગર્જના જેવા અવાજે કહ્યું: “જ્ઞાનીઓએ લગ્નના અનેક પ્રકાર કહ્યા છે. કન્યા દાનમાં અપાય, ભેટ આપીને મેળવાય કે પ્રેમથી મળે. પણ ક્ષત્રિય માટે જ્ઞાનીઓ સૌથી વધુ વખાણ એ કન્યાનાં કરે છે જે રાજાઓની સભા વચ્ચેથી બળથી જીતી લવાઈ હોય. હું આ રાજકુમારીઓને લઈ જાઉં છું. જે રાજાને રોકવું હોય તે આવીને યુદ્ધ કરે!” આમ કહીને તેમણે ત્રણેય રાજકુમારીઓને રથમાં બેસાડી અને રથ હંકારી મૂક્યો.

રાજાઓ ગુસ્સાથી ઊભા થઈ ગયા, ઘરેણાં ઉતારીને બખ્તર પહેર્યાં અને તેમની પાછળ દોડ્યા. ભયંકર યુદ્ધ શરૂ થયું. ભીષ્મ એકલા બધાની સામે ઊભા રહ્યા. તેમનાં બાણ એટલી ઝડપથી છૂટતાં કે ક્યારે તેઓ ભાથામાંથી બાણ કાઢે છે અને ક્યારે છોડે છે તે કોઈ જોઈ શકતું નહોતું. એક પછી એક બધા રાજા પાછા હટી ગયા, અને દુશ્મનો પણ લડતાં લડતાં તેમનાં વખાણ કરવા લાગ્યા.

માત્ર એક રાજાએ હાર ન માની: સૌભ દેશના રાજા શાલ્વ. હાથીની જેમ ગર્જના કરતો તે ભીષ્મ પર ધસી આવ્યો. ભીષ્મે રથ પાછો વાળ્યો અને તેનો સામનો કર્યો. પોતાનાં બાણોથી તેમણે શાલ્વના સારથિ અને ઘોડાઓને પાડી દીધા અને રાજાને લાચાર કરી દીધો. પણ ભીષ્મે તેનો જીવ ન લીધો; તેને જવા દીધો. શાલ્વ શરમાઈને પોતાના રાજ્યમાં પાછો ગયો. પછી ભીષ્મ ત્રણેય રાજકુમારીઓને પોતાની દીકરી કે નાની બહેન હોય એટલા પ્રેમ અને આદરથી હસ્તિનાપુર લઈ આવ્યા.

અંબાનું રહસ્ય

હસ્તિનાપુરમાં વિચિત્રવીર્યના લગ્નની તૈયારી શરૂ થઈ. ત્યારે સૌથી મોટી રાજકુમારી અંબા ભીષ્મ પાસે આવી અને હાથ જોડીને બોલી: “આપ ધર્મના નિયમો સારી રીતે જાણો છો. આપ આવ્યા એ પહેલાં જ મેં મનોમન સૌભના રાજા શાલ્વને મારા પતિ તરીકે પસંદ કરી લીધા હતા, અને તેમણે પણ મને પસંદ કરી હતી. સ્વયંવરમાં હું તેમના જ ગળામાં વરમાળા પહેરાવત. મારું મન શાલ્વનું છે, તો હું બીજા સાથે લગ્ન કેવી રીતે કરું?”

ભીષ્મે ધ્યાનથી સાંભળ્યું. તેઓ ધર્મ વિરુદ્ધ કશું કરવા માગતા નહોતા. તેમણે વિદ્વાન બ્રાહ્મણો સાથે વિચાર કર્યો, અને બધાએ નક્કી કર્યું કે અંબાને જવા દેવી જોઈએ. તેથી ભીષ્મે અંબાને માનભેર શાલ્વ પાસે મોકલી, અને રસ્તામાં તેની રક્ષા માટે વૃદ્ધ બ્રાહ્મણો અને તેની પોતાની ધાવ માતાને સાથે મોકલ્યાં.

અંબા આશા ભરેલા હૈયે શાલ્વ પાસે પહોંચી. “હે મહારાજ, હું તમારી પાસે આવી છું. આપણે બંનેએ ઇચ્છ્યું હતું તેમ મને પત્ની તરીકે સ્વીકારો.” પણ શાલ્વે ઠંડા સ્વરે જવાબ આપ્યો: “ભીષ્મ બધા રાજાઓની સામે તને ઉપાડી ગયા, અને મને યુદ્ધમાં હરાવ્યો. તને બીજો પુરુષ લઈ ગયો છે. તેની પાસે જ પાછી જા. જેને બીજાએ જીતી હોય એવી સ્ત્રીને હું સ્વીકારીશ નહીં.” અંબા રડી પડી અને વારંવાર વિનંતી કરી કે ભીષ્મે જાતે જ તેને જવા દીધી છે, પણ શાલ્વે પોતાનો નિર્ણય ન બદલ્યો.

અંબા આંસુ સાથે શાલ્વના નગરમાંથી નીકળી. તેને ક્યાંય જવાનું ઠેકાણું નહોતું. તેણે વિચાર્યું: “ધિક્કાર છે મને, અને ધિક્કાર છે મારા પિતાને જેમણે સ્વયંવર રાખ્યો. ધિક્કાર છે શાલ્વને જેણે મારો ત્યાગ કર્યો. પણ મને ઉપાડી જનાર તો ભીષ્મ છે. મારા બધા દુઃખનું મૂળ એ જ છે.” ધીમે ધીમે તેનું દુઃખ ભીષ્મને સજા કરવાની બળતી ઇચ્છામાં બદલાઈ ગયું. તે વનમાં તપસ્વીઓના એક આશ્રમમાં ગઈ અને તેમને પોતાની કથા કહી.

રણભૂમિમાં ગુરુ અને શિષ્ય

એ વનમાં અંબાને તેના નાના, રાજર્ષિ હોત્રવાહન મળ્યા, જેમનું હૈયું તેની કથા સાંભળીને ભરાઈ આવ્યું. થોડા સમયમાં મહાન પરશુરામ પોતે એ આશ્રમમાં પધાર્યા. તેઓ એ મહાપરાક્રમી ઋષિ હતા જેમણે એક સમયે આખી પૃથ્વીના ક્ષત્રિય રાજાઓ સામે યુદ્ધ કર્યું હતું, અને ભીષ્મને ધનુર્વિદ્યા પણ તેમણે જ શીખવી હતી. અંબા તેમના ચરણોમાં પડી અને ન્યાય માગ્યો. પરશુરામે તેને મદદ કરવાનું વચન આપ્યું.

પરશુરામ કુરુક્ષેત્ર ગયા અને ભીષ્મને બોલાવ્યા. ભીષ્મ તરત આવ્યા અને ખૂબ આદરથી ગુરુને પ્રણામ કર્યા. પરશુરામે કહ્યું: “તું આ રાજકુમારીને ઉપાડી લાવ્યો અને પછી તેને કાઢી મૂકી. હવે કોઈ તેને સ્વીકારતું નથી. તેને પાછી સ્વીકાર.” ભીષ્મે નમ્રતાથી જવાબ આપ્યો: “ગુરુદેવ, જેનું મન બીજાને સોંપાઈ ગયું હોય એવી સ્ત્રી હું મારા ભાઈને આપી શકું નહીં. અને મેં પોતે કદી લગ્ન ન કરવાની પ્રતિજ્ઞા લીધી છે. બીજી દરેક વાતમાં હું આપની આજ્ઞા માનીશ, પણ આપના ભયથી પણ હું ધર્મ કે મારી પ્રતિજ્ઞા છોડી શકું નહીં.”

પરશુરામ ક્રોધે ભરાયા અને બોલ્યા, “તો મારી સાથે યુદ્ધ કર!” ભીષ્મે પહેલાં ગુરુના આશીર્વાદ માગ્યા, અને પછી બંને મહાયોદ્ધાઓ કુરુક્ષેત્રના મેદાનમાં લડ્યા. આ યુદ્ધ ત્રેવીસ દિવસ ચાલ્યું. ક્યારેક એક જીતતા લાગે, તો ક્યારેક બીજા. રોજ તેઓ સવારથી સાંજ સુધી લડતા અને રાત્રે આરામ કરતા. દેવતાઓ પણ આકાશમાંથી આશ્ચર્યથી આ યુદ્ધ જોતા રહ્યા.

ત્રેવીસમા દિવસે ભીષ્મ પ્રસ્વાપ નામનું અસ્ત્ર ચલાવવા જતા હતા, જે શત્રુને ગાઢ નિદ્રામાં નાખી દેતું. પણ નારદ મુનિ અને દેવતાઓએ તેમને રોક્યા: “તમારા ગુરુ સામે આ અસ્ત્ર ન વાપરો.” એ જ સમયે પરશુરામના પિતૃઓ પ્રગટ થયા અને તેમને શસ્ત્ર નીચે મૂકવા કહ્યું. બંને યોદ્ધાઓએ આજ્ઞા માની. કોઈની હાર થયા વિના યુદ્ધ પૂરું થયું, અને ભીષ્મે ફરી ગુરુના ચરણોમાં માથું નમાવ્યું. પછી પરશુરામે અંબાને કહ્યું: “મારાથી બનતું બધું મેં કર્યું. ભીષ્મને કોઈ જીતી શકે તેમ નથી. તું તેમનું જ શરણ લે.”

અંબાની અગ્નિ-પ્રતિજ્ઞા

પણ અંબા પાછી ન ગઈ. તેણે કહ્યું, “હું કદી ભીષ્મનું શરણ નહીં લઉં. મારું લક્ષ્ય હું મારી પોતાની તપસ્યાથી મેળવીશ.” તે વનમાં ચાલી ગઈ અને અત્યંત કઠોર તપ શરૂ કર્યું. વર્ષો સુધી તેણે ઉપવાસ કર્યા, લગભગ કંઈ ખાધા વિના રહી, સ્થિર ઊભી રહીને પ્રાર્થના કરી અને પવિત્ર નદીઓમાં સ્નાન કર્યાં. આ સાંભળીને ભીષ્મનું મન વ્યાકુળ થયું, પણ તેઓ કંઈ કરી શકે તેમ નહોતા.

આખરે તેના દૃઢ સંકલ્પથી પ્રસન્ન થઈને ભગવાન શિવ તેની સામે પ્રગટ થયા. અંબાએ પ્રણામ કરીને કહ્યું, “પ્રભુ, મને એવું વરદાન આપો કે હું ભીષ્મના મૃત્યુનું કારણ બનું.” શિવજીએ કહ્યું: “એમ જ થશે. આવતા જન્મમાં તું રાજા દ્રુપદના કુળમાં જન્મીશ. પહેલાં તું દીકરી હોઈશ, અને પછી પુરુષ બનીને મહાન યોદ્ધો થઈશ. તને આ બધું યાદ રહેશે, અને તું જ ભીષ્મના પતનનું કારણ બનીશ.”

અંબા આવતો જન્મ ઘડપણ પછી આવે ત્યાં સુધી રાહ જોઈ શકે તેમ નહોતી. તેણે યમુનાના કિનારે લાકડાં ભેગાં કર્યાં, મોટી અગ્નિ પ્રગટાવી અને “ભીષ્મના વિનાશ માટે” એમ કહીને તેમાં પ્રવેશ કર્યો. પછી તે રાજા દ્રુપદના સંતાન શિખંડી તરીકે જન્મી. આ નામ યાદ રાખજો, કારણ કે શિખંડી કુરુક્ષેત્રની રણભૂમિમાં ફરી આવશે.

ખાલી સિંહાસન અને સત્યવતીનું રહસ્ય

આ દરમિયાન વિચિત્રવીર્યે બંને નાની રાજકુમારીઓ, અંબિકા અને અંબાલિકા સાથે લગ્ન કર્યાં હતાં. બંને સુંદર અને પતિપરાયણ હતી, અને વિચિત્રવીર્ય તેમની સાથે સાત વર્ષ સુખેથી રહ્યા. પણ યુવાન વયે જ તેમને રાજયક્ષ્મા નામનો શરીર ગાળી નાખતો રોગ થયો. શ્રેષ્ઠ વૈદ્યોએ તેમને બચાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પણ રોગ મટ્યો નહીં, અને વિચિત્રવીર્ય કોઈ સંતાન વિના મૃત્યુ પામ્યા.

હવે માતા સત્યવતીનું દુઃખ અપાર હતું. પતિ ગયા, અને બંને પુત્રો પણ ગયા. હસ્તિનાપુરનું સિંહાસન ખાલી પડ્યું, અને રાજા ભરત અને રાજા કુરુથી ચાલ્યો આવતો મહાન કુરુવંશ જાણે ખતમ થવાની અણી પર હતો. તેમણે ભીષ્મને બોલાવીને કહ્યું: “આ કુળનો આધાર તું જ છે. રાજ્ય સ્વીકાર અને લગ્ન કરીને તારા પિતાનો વંશ આગળ વધાર, અથવા તારા ભાઈની વિધવાઓને સંતાન આપ. શાંતનુનો વંશ નાશ ન પામવા દે.”

ભીષ્મે પ્રેમથી પણ મક્કમતાથી જવાબ આપ્યો: “માતા, તમારા માટે મેં લીધેલી પ્રતિજ્ઞા તમે જાણો છો. પૃથ્વી પોતાની સુગંધ છોડી દે, પાણી પોતાની શીતળતા, સૂર્ય પોતાનો પ્રકાશ અને ચંદ્ર પોતાની શાંતિ છોડી દે, પણ હું સત્ય કદી નહીં છોડું. હું રાજ્ય નહીં કરું અને લગ્ન નહીં કરું.” પછી તેમણે એક પ્રાચીન પરંપરા યાદ કરાવી: જ્યારે રાજવંશ ખતમ થવાનો હોય ત્યારે કોઈ ધર્માત્મા ઋષિને બોલાવીને કુળની વિધવાઓને પુત્રનો આશીર્વાદ અપાવી શકાય. તેમણે કહ્યું, “કોઈ યોગ્ય ઋષિને શોધો.”

ત્યારે સત્યવતીએ થોડા સંકોચ સાથે ભીષ્મને એક રહસ્ય કહ્યું: “ઘણા સમય પહેલાં, તારા પિતા સાથે લગ્ન થયાં એ પહેલાં, હું યમુનામાં નાવ ચલાવતી હતી. એક દિવસ મહર્ષિ પરાશર મારી નાવમાં નદી પાર કરતા હતા. તેમના આશીર્વાદથી નદીના એક દ્વીપ પર મને પુત્ર થયો, અને ઋષિએ મારું કૌમાર્ય પાછું આપ્યું. એ પુત્ર એટલે કૃષ્ણ દ્વૈપાયન, જેમણે વેદોના વિભાગ કર્યા અને જે વેદ વ્યાસ તરીકે ઓળખાય છે. વનમાં જતી વખતે તેમણે મને વચન આપ્યું હતું, ‘માતા, જ્યારે પણ સંકટ આવે ત્યારે મને યાદ કરજો, હું આવીશ.’ તું સંમત હોય તો હું તેમને બોલાવું.”

ભીષ્મે હાથ જોડ્યા: “માતા, આ વાત યોગ્ય અને ધર્મયુક્ત છે.” સત્યવતીએ પુત્રનું સ્મરણ કર્યું, અને વેદ વ્યાસ તરત પ્રગટ થયા. માતાએ હર્ષનાં આંસુ સાથે તેમને ભેટીને કુળને બચાવવા વિનંતી કરી. માતાના માનમાં વ્યાસજી સંમત થયા, પણ બોલ્યા: “રાણીઓએ પહેલાં એક વર્ષ સુધી વ્રત પાળીને શુદ્ધ થવું જોઈએ.” સત્યવતીએ કહ્યું, “રાજા વિનાનું રાજ્ય આટલી રાહ ન જોઈ શકે.” વ્યાસજીએ કહ્યું: “તો તેમણે મારું કઠોર રૂપ અને ઉગ્ર દેખાવ સહન કરવો પડશે. જો તેઓ સહન કરી શકે, તો તેમને ઉત્તમ પુત્રો થશે.”

ધૃતરાષ્ટ્ર, પાંડુ અને વિદુર

વેદ વ્યાસ વર્ષો સુધી વનમાં તપ કરતા રહ્યા હતા. તેમનો રંગ શ્યામ હતો, વાળ જટાવાળા અને લાલાશ પડતા, આંખો તેજસ્વી અને શરીર દૂબળું. જ્યારે તેઓ અંબિકા પાસે આવ્યા, ત્યારે તેમને જોઈને અંબિકા ડરી ગઈ અને આંખો સખત બંધ કરી દીધી. પછી વ્યાસજીએ માતાને કહ્યું: “તેનો પુત્ર દસ હજાર હાથી જેટલો બળવાન, બુદ્ધિશાળી અને વિદ્વાન થશે. પણ માતાએ આંખો બંધ કરી હતી તેથી તે જન્મથી અંધ હશે.” સત્યવતી ચિંતામાં પડ્યાં: “અંધ રાજા કુરુઓનું રાજ્ય સારી રીતે ન ચલાવી શકે. કુળને બીજો પુત્ર આપો.”

પછી વ્યાસજી અંબાલિકા પાસે આવ્યા. તેણે આંખો બંધ ન કરી, પણ ડરથી તેનો ચહેરો ફીક્કો પડી ગયો. વ્યાસજીએ કહ્યું: “તે ફીક્કી પડી ગઈ હતી, તેથી તેનો પુત્ર પણ ફીક્કા રંગનો થશે, અને તેનું નામ પાંડુ રહેશે.” સમય જતાં અંબિકાએ અંધ ધૃતરાષ્ટ્રને જન્મ આપ્યો, અને અંબાલિકાએ પાંડુને જન્મ આપ્યો, જેમનો રંગ ફીક્કો હતો પણ જે સદ્ગુણોથી ભરેલા હતા.

સત્યવતીએ વ્યાસજીને ફરી એક વાર અંબિકાને આશીર્વાદ આપવા કહ્યું. પણ અંબિકાને ઋષિનું ઉગ્ર રૂપ યાદ આવ્યું અને તેની જવાની હિંમત ન ચાલી. તેણે પોતાની એક દાસીને પોતાનાં ઘરેણાં પહેરાવીને મોકલી. દાસીએ આદરથી ઋષિનું સ્વાગત કર્યું, શાંતિથી અને પ્રેમથી સેવા કરી, અને જરાય ડરી નહીં. વ્યાસજી પ્રસન્ન થયા અને બોલ્યા: “હવે તું દાસી નહીં રહે. તારો પુત્ર જગતમાં સૌથી ધર્માત્મા અને બુદ્ધિમાન થશે.” એ પુત્ર એટલે વિદુર. વ્યાસજીએ માતાને બનેલી બધી વાત કહી અને પછી વનમાં પાછા ગયા.

વિદુર સાધારણ બાળક નહોતા. તેઓ સ્વયં ધર્મરાજ, ન્યાયના દેવતા હતા, જે માંડવ્ય નામના ઋષિના શાપથી પૃથ્વી પર જન્મ્યા હતા. ઘણા સમય પહેલાં આ ઋષિ પોતાની ઝૂંપડી બહાર મૌન ધારણ કરીને ધ્યાનમાં ઊભા હતા, ત્યારે ચોરોએ ચોરીનો માલ ત્યાં સંતાડ્યો. રાજાના સૈનિકોએ ચોરોની સાથે મૌન ઋષિને પણ પકડી લીધા, અને રાજાએ ભૂલથી ઋષિને અણીદાર શૂળીની સજા કરી. પણ તપના પ્રભાવથી ઋષિનું મૃત્યુ ન થયું. સાચી વાત જાણ્યા પછી રાજાએ ક્ષમા માગી. શૂળીની અણી ઋષિના શરીરમાં જ રહી ગઈ, તેથી તેઓ ‘અણીમાંડવ્ય’ એટલે ‘અણીવાળા માંડવ્ય’ તરીકે ઓળખાયા.

અણીમાંડવ્યે ધર્મરાજ પાસે જઈને પૂછ્યું: “મેં એવું કયું પાપ કર્યું હતું કે મને આવું દુઃખ મળ્યું?” ધર્મરાજે કહ્યું: “નાનપણમાં તમે એક જીવડાને ઘાસના તણખલાથી વીંધ્યું હતું.” ઋષિ બોલ્યા: “અણસમજુ બાળકની નાની ભૂલ માટે તમે બહુ મોટી સજા આપી. આજથી ચૌદ વર્ષની ઉંમર પહેલાં બાળકે કરેલું કોઈ કામ પાપ ગણાશે નહીં. અને આ અન્યાય માટે તમે મનુષ્ય તરીકે, એક દાસીના ગર્ભથી જન્મ લેશો.” આમ ધર્મરાજ વિદુર તરીકે જન્મ્યા, જે જ્ઞાની, સત્યવાદી અને હંમેશાં ધર્મને સમર્પિત રહ્યા.

ભીષ્મે પિતા જેવા પ્રેમથી ત્રણેય બાળકોનો ઉછેર કર્યો. તેમના સંસ્કાર, વેદાભ્યાસ અને શસ્ત્રવિદ્યાનું બરાબર ધ્યાન રાખ્યું. રાજ્ય સમૃદ્ધ થયું: સમયસર વરસાદ પડતો, ખેતરો અનાજથી ભરાતાં, વૃક્ષો ફળોથી લચી પડતાં, અને પ્રજા સુખી અને પ્રામાણિક હતી. ધૃતરાષ્ટ્ર અપાર બળવાન થયા, પાંડુ અજોડ ધનુર્ધર બન્યા, અને વિદુર ધર્મના સૌથી મોટા જાણકાર બન્યા. લોકો કહેતા કે વીરોની માતાઓમાં કાશીની રાજકુમારીઓ શ્રેષ્ઠ છે, અને બધા દેશોમાં કુરુઓનો દેશ સૌથી સુખી છે.