શાંતનુ, ગંગા અને ભીષ્મની પ્રતિજ્ઞા

ગંગાની શરત

એક દિવસ રાજા શાંતનુ ગંગાના કાંઠે એકલા ફરતા હતા. ત્યાં તેમણે એક અત્યંત સુંદર યુવતી જોઈ, જે જાણે સાક્ષાત્ લક્ષ્મીજી જેવી તેજસ્વી હતી. શાંતનુ આશ્ચર્ય અને પ્રેમથી ભરાઈ ગયા, અને એ સ્ત્રીએ પણ રાજા સામે સ્નેહથી જોયું. શાંતનુએ નમ્રતાથી પૂછ્યું, “તમે દેવી છો, ગંધર્વકન્યા છો કે અપ્સરા? તમે જે પણ હો, મારાં પત્ની બનો.”

એ સ્ત્રી સ્વયં ગંગા હતાં, પણ તેમણે એ વાત કહી નહીં. પ્રતીપને આપેલું વચન યાદ કરીને તેમણે કહ્યું, “રાજન્, હું તમારી પત્ની બનીશ. પણ હું જે કંઈ કરું, તમને સારું લાગે કે ખરાબ, તમે મને ક્યારેય રોકશો નહીં અને કડવું બોલશો નહીં. જે દિવસે તમે મને રોકશો કે અપ્રિય વાત કહેશો, તે જ ક્ષણે હું તમને છોડીને ચાલી જઈશ.”

શાંતનુને પિતાની વાત યાદ આવી અને તેમણે વચન આપ્યું. ગંગા તેમનાં રાણી બન્યાં અને બંને હસ્તિનાપુરમાં સુખથી રહેવા લાગ્યાં. રાણીના સારા સ્વભાવ, સૌંદર્ય અને સેવાથી રાજા ખૂબ પ્રસન્ન હતા, અને વર્ષો જાણે દિવસોની જેમ વીતી ગયાં.

પછી તેમને ત્યાં એક પુત્રનો જન્મ થયો. પણ જન્મ થતાં જ ગંગા બાળકને નદી પાસે લઈ ગયાં, તેને જળમાં વહાવી દીધો અને બોલ્યાં, “હું તને પ્રસન્ન કરું છું.” રાજા આઘાત પામ્યા અને તેમનું હૃદય તૂટી ગયું, પણ પોતાનું વચન યાદ કરીને તેઓ કશું બોલ્યા નહીં, કારણ કે તેમને ડર હતો કે રાણી તેમને છોડી જશે.

એ જ રીતે બીજો પુત્ર થયો, પછી ત્રીજો, અને એમ કરતાં સાત પુત્રો નદીમાં ગયા. દર વખતે શાંતનુનું હૃદય તૂટતું, અને દર વખતે પોતાના વચનથી બંધાયેલા તેઓ મૌન રહેતા.

આઠમો પુત્ર

જ્યારે આઠમો પુત્ર જન્મ્યો અને ગંગા ફરીથી હસતાં હસતાં નદી તરફ ચાલ્યાં, ત્યારે શાંતનુથી સહન ન થયું. પોતાના બાળકને બચાવવા તેમણે બૂમ પાડી, “થોભો! તેને મારશો નહીં! તમે કોણ છો, કોની પુત્રી છો? તમારા જ પુત્રોનો નાશ કેમ કરો છો? તમે ભયંકર પાપ વહોરી રહ્યાં છો.”

ગંગા અટક્યાં અને શાંતિથી બોલ્યાં, “રાજન્, તમે પુત્રની ઇચ્છા રાખો છો, એટલે આ પુત્રને હું નહીં લઉં. પણ આપણી શરત પ્રમાણે હવે તમારી સાથે રહેવાનો મારો સમય પૂરો થયો. હું જહ્નુ ઋષિની પુત્રી ગંગા છું, જેને મહર્ષિઓ પૂજે છે. દેવોનું એક કાર્ય પૂરું કરવા હું તમારી સાથે રહી હતી.”

પછી તેમણે સમજાવ્યું, “આ આઠ બાળકો આઠ વસુ છે, ઇન્દ્રની સેવા કરનારા દેવો. વસિષ્ઠ ઋષિના શાપને કારણે તેમને મનુષ્ય તરીકે જન્મ લેવો પડ્યો. તેમણે મને તેમની માતા બનવા વિનંતી કરી, અને કહ્યું કે જન્મતાં જ તેમને જળમાં વહાવીને મુક્ત કરું. એટલે મેં આમ કર્યું. સાતને મેં મનુષ્યજીવનમાંથી મુક્ત કરી દીધા છે.”

ગંગાએ એ પણ કહ્યું કે આ બધું તેમના દ્વારા જ કેમ થયું. “પૃથ્વી પર તેમના માટે તમારા સિવાય કોઈ યોગ્ય પિતા નહોતા, અને મારા સિવાય કોઈ યોગ્ય માતા નહોતી. તમે પહેલાં રાજા મહાભિષ હતા, અને બ્રહ્માજીના વચનથી અહીં જન્મ્યા. હવે તમે મને રોકી, એટલે તમે પણ એ શાપમાંથી મુક્ત થયા.”

શાંતનુએ પૂછ્યું, “વસુઓએ એવો કયો અપરાધ કર્યો કે તેમને મનુષ્ય તરીકે જન્મવાનો શાપ મળ્યો? અને આ એક જ બાળકને પૃથ્વી પર કેમ રહેવું પડશે?” ત્યારે ગંગાએ ઋષિની અદ્ભુત ગાયની કથા કહી.

વસુઓ અને વસિષ્ઠની ગાય

મેરુ પર્વતના ઢોળાવ પર વરુણના પુત્ર વસિષ્ઠ ઋષિનો શાંત આશ્રમ હતો. તેમની પાસે નંદિની નામની અદ્ભુત ગાય હતી, જે કશ્યપ ઋષિ અને કામધેનુ સુરભિની પુત્રી હતી. નંદિની માગો તે આપી શકતી, અને ઋષિના સુંદર વનમાં મુક્તપણે ચરતી.

એક દિવસ આઠ વસુઓ પોતાની પત્નીઓ સાથે એ વનમાં આવ્યા. દ્યૌ નામના વસુનાં પત્નીએ નંદિનીને જોઈ અને તેની સુંદરતાથી મુગ્ધ થઈ ગયાં. દ્યૌએ કહ્યું, “આ ગાય વસિષ્ઠ ઋષિની છે. જે મનુષ્ય તેનું દૂધ પીએ તે દસ હજાર વર્ષ સુધી યુવાન અને નીરોગી રહે.” પત્નીએ કહ્યું, “મનુષ્યલોકમાં મારી એક સખી છે, રાજર્ષિ ઉશીનરની પુત્રી જિતવતી. મારી સખી માટે આ ગાય અને તેનું વાછરડું લઈ આવો, જેથી તે ક્યારેય ઘરડી કે બીમાર ન થાય.” (કેટલીક કથાઓમાં આ વસુનું નામ પ્રભાસ કહેવાય છે; મહાભારત તેમને દ્યૌ કહે છે.)

પત્નીને રાજી કરવા દ્યૌએ પૃથુ વગેરે ભાઈઓની મદદથી નંદિની અને તેના વાછરડાને લઈ લીધાં. ફળ-મૂળ લઈને વસિષ્ઠ પાછા આવ્યા અને ગાય ન દેખાઈ, ત્યારે તેમણે આખું વન શોધ્યું. પછી દિવ્ય દૃષ્ટિથી જોયું કે વસુઓ તેને લઈ ગયા છે. ક્રોધમાં તેમણે શાપ આપ્યો: “વસુઓએ મારી ગાય લીધી છે, માટે તેઓ પૃથ્વી પર મનુષ્ય તરીકે જન્મશે.”

વસુઓ ગભરાઈ ગયા. તેઓ ઋષિ પાસે આવ્યા, નમન કર્યું અને દયાની ભીખ માગી. વસિષ્ઠનો ક્રોધ શાંત થયો અને તેમણે કહ્યું, “મારું વચન મિથ્યા નહીં થાય, પણ હું શાપ હળવો કરું છું. તમારામાંથી સાત જણ જન્મના એક વર્ષની અંદર મુક્ત થશો. પણ જેના માટે ગાય લેવાઈ તે દ્યૌ લાંબા સમય સુધી પૃથ્વી પર રહેશે.”

પછી તેમણે એ વસુને પણ આશીર્વાદ આપ્યા: “તે ધર્માત્મા અને બુદ્ધિમાન થશે, બધાં શાસ્ત્રોનો જાણકાર થશે, અને હંમેશાં પિતાના હિતમાં લાગેલો રહેશે. પણ તે લગ્ન નહીં કરે અને તેને સંતાન નહીં થાય.” ત્યાર પછી વસુઓએ ગંગા પાસે આવીને વિનંતી કરી, અને દરેકે પોતાના તેજનો આઠમો ભાગ આઠમા બાળકને આપ્યો. ગંગાએ કહ્યું, “એ બાળક જ વસુ દ્યૌ છે. તે લાંબો સમય પૃથ્વી પર રહેશે, અને કોઈ તેને હરાવી નહીં શકે.”

દેવવ્રત પાછા આવે છે

આટલું કહીને ગંગા બાળકને સાથે લઈને અદૃશ્ય થઈ ગયાં. તેમણે તેનું નામ દેવવ્રત રાખ્યું, અને ગંગાનો પુત્ર હોવાથી તે ગાંગેય પણ કહેવાયો. દુઃખી પણ વધુ સમજદાર થયેલા શાંતનુ હસ્તિનાપુર પાછા ફર્યા. તેમણે સત્ય અને ન્યાયથી રાજ કર્યું, અને પૃથ્વીના રાજાઓ તેમને શ્રેષ્ઠ રાજા માનતા. તેમના રાજ્યમાં કારણ વગર કોઈ જીવની હિંસા થતી નહીં અને સૌ ધર્મનું પાલન કરતા.

ઘણાં વર્ષો વીત્યાં. એક દિવસ ગંગાના કાંઠે શિકાર કરતાં શાંતનુએ જોયું કે મહાનદીમાં પાણી ખૂબ ઓછું થઈ ગયું છે. આશ્ચર્ય પામીને તેઓ કારણ શોધવા ઉપરવાસ તરફ ગયા. ત્યાં તેમણે એક ઊંચા, સુંદર યુવાનને જોયો, જેણે બાણોની દીવાલ બનાવીને આખી નદીનો પ્રવાહ રોકી દીધો હતો; સાક્ષાત્ ઇન્દ્ર જેવું દિવ્ય અસ્ત્રકૌશલ તે બતાવતો હતો.

શાંતનુએ પોતાના પુત્રને માત્ર એક જ વાર, જન્મ સમયે, જોયો હતો, એટલે ઓળખી શક્યા નહીં. પણ યુવાને પિતાને તરત ઓળખી લીધા. પોતાની શક્તિથી તેણે એક ક્ષણ માટે રાજાને મોહમાં નાખ્યા અને અદૃશ્ય થઈ ગયો. શાંતનુને થયું કે આ મારો પુત્ર તો નહીં હોય, અને તેમણે ગંગાને પોકાર કર્યો, “મને મારો પુત્ર બતાવો.”

ત્યારે ગંગા સુંદર રૂપમાં પ્રગટ થયાં, યુવાનનો જમણો હાથ પકડીને. તેમણે કહ્યું, “રાજન્, આ તમારો આઠમો પુત્ર છે, જે તમે મને સોંપ્યો હતો. મેં તેને ઉછેર્યો છે. તેણે વસિષ્ઠ ઋષિ પાસેથી વેદ શીખ્યા છે. અસુરોના ગુરુ શુક્રાચાર્ય અને દેવોના ગુરુ બૃહસ્પતિનું બધું જ્ઞાન તે જાણે છે. અજેય પરશુરામ જે અસ્ત્રો જાણે છે તે બધાં પણ તેણે શીખ્યાં છે. તે મહાન યોદ્ધો છે અને રાજધર્મ જાણે છે. તેને ઘરે લઈ જાઓ.”

હરખથી ઊભરાતા શાંતનુ દેવવ્રતને હસ્તિનાપુર લઈ આવ્યા, અને આખું નગર આનંદથી ઝળહળી ઊઠ્યું. તેમણે દેવવ્રતને યુવરાજ બનાવ્યા. દેવવ્રતે પોતાના સારા વર્તન અને રાજ્યની સેવાથી સૌને પ્રસન્ન કર્યા, અને પ્રજા તેમને ખૂબ ચાહવા લાગી. આમ ચાર સુખી વર્ષ વીત્યાં.

સત્યવતી અને દાશરાજની શરત

એક દિવસ શાંતનુ યમુનાના કાંઠાના વનમાં ફરતા હતા ત્યારે તેમને એક મધુર, અદ્ભુત સુગંધ આવી. એ સુગંધની દિશામાં જતાં તેમણે હોડી ચલાવતી એક સુંદર યુવતી જોઈ. એ સત્યવતી હતી, એ જ યોજનગંધા જેને પરાશર ઋષિએ સુગંધનું વરદાન આપ્યું હતું. રાજાએ પૂછ્યું કે તે કોણ છે, ત્યારે તેણે કહ્યું, “હું માછીમારોના મુખીની પુત્રી છું. પિતાની આજ્ઞાથી ધર્મ માટે આ હોડી ચલાવું છું.”

તેના સૌંદર્ય અને સુગંધથી મોહિત થઈને શાંતનુએ તેની સાથે લગ્ન કરવાની ઇચ્છા કરી. તેઓ તેના પિતા, દાશરાજ નામના માછીમારોના મુખી પાસે ગયા અને કન્યાનો હાથ માગ્યો. દાશરાજે કહ્યું, “રાજન્, તેના જન્મથી જ હું જાણું છું કે તેને યોગ્ય પતિને સોંપવી પડશે. પણ મારા મનમાં એક ઇચ્છા છે. જો તમે સાચે જ તેને માગતા હો, તો વચન આપો કે તેનાથી જન્મનાર પુત્ર જ તમારા પછી રાજા બનશે.”

શાંતનુ આવું વચન આપી શકે તેમ નહોતા. દેવવ્રત પહેલેથી જ યુવરાજ હતા, દરેક રીતે આદર્શ પુત્ર. એટલે રાજા ભારે હૈયે હસ્તિનાપુર પાછા ફર્યા અને રાત-દિવસ સત્યવતીનો જ વિચાર કરવા લાગ્યા. તેઓ ફીકા અને ઉદાસ થઈ ગયા અને કશામાં તેમનું મન લાગતું નહોતું.

દેવવ્રતે પિતાનું દુઃખ જોયું અને કારણ પૂછ્યું. શાંતનુએ તેમને પૂરું સત્ય કહ્યું નહીં. તેમણે કહ્યું, “દીકરા, તું મારો એકનો એક પુત્ર છે. જ્ઞાનીઓ કહે છે કે એક જ પુત્ર હોવો એ પુત્ર ન હોવા બરાબર છે. તું મહાન યોદ્ધો છે અને સદા યુદ્ધ માટે તૈયાર રહે છે. જો તને કંઈ થઈ જાય તો આપણો વંશ ખતમ થઈ જાય. એની જ મને ચિંતા છે.”

દેવવ્રત સમજદાર હતા, અને તેમને લાગ્યું કે વાત કંઈક બીજી છે. તેઓ રાજાનું હિત ઇચ્છનાર એક વૃદ્ધ મંત્રી પાસે ગયા અને સીધું પૂછ્યું. મંત્રીએ આખી વાત કહી: રાજા માછીમારોના મુખીની પુત્રી સાથે લગ્ન કરવા ઇચ્છે છે, અને મુખીએ માગ્યું છે કે તેનો પુત્ર જ આગળનો રાજા બને.

ભીષ્મ પ્રતિજ્ઞા

દેવવ્રતે એક ક્ષણનો પણ વિલંબ ન કર્યો. કેટલાક આદરણીય વૃદ્ધ ક્ષત્રિયોને સાથે લઈને તેઓ જાતે દાશરાજ પાસે ગયા અને પોતાના પિતા માટે સત્યવતીનો હાથ માગ્યો. મુખીએ આદરથી તેમનું સ્વાગત કર્યું અને કહ્યું, “આ કન્યા ખરેખર રાજા ઉપરિચર વસુની પુત્રી છે, અને તેમણે પોતે જ ઇચ્છ્યું હતું કે તે શાંતનુને પરણે. આ લગ્નમાં મને એક જ મુશ્કેલી દેખાય છે: તમે શક્તિશાળી પ્રતિસ્પર્ધી છો. જેના પ્રતિસ્પર્ધી તમે હો તે શાંતિથી જીવી ન શકે, પછી ભલે તે દેવ હોય કે ગંધર્વ.”

દેવવ્રત સમજી ગયા, અને બધા ક્ષત્રિયોની સામે તેમણે જાહેર કર્યું, “હે મુખી, મારી પ્રતિજ્ઞા સાંભળો. આવા શબ્દો પહેલાં કોઈએ કહ્યા નથી અને ફરી કોઈ કહેશે નહીં. સત્યવતીથી જન્મનાર પુત્ર જ અમારો રાજા બનશે. હું સિંહાસન પરનો મારો અધિકાર છોડું છું.”

દાશરાજે પોતાની પુત્રીના ભવિષ્યનો વિચાર કરીને કહ્યું, “તમે ઉદાર છો અને તમારું વચન જરૂર પાળશો. પણ કદાચ તમારા પુત્રો એક દિવસ રાજ્ય પર હક કરે. મારી શંકા હજુ એ જ છે.” ત્યારે દેવવ્રતે હાથ ઊંચો કર્યો અને પોતાની સૌથી મોટી પ્રતિજ્ઞા લીધી: “હે મુખી, રાજ્ય તો મેં પહેલેથી જ છોડી દીધું છે. હવે આ પણ સાંભળો. આજથી હું જીવનભર બ્રહ્મચારી રહીશ. હું ક્યારેય લગ્ન નહીં કરું અને મને સંતાન નહીં હોય.”

આ સાંભળીને મુખી આશ્ચર્યથી રોમાંચિત થઈ ગયા અને બોલ્યા, “હું મારી પુત્રી આપું છું.” એ જ ક્ષણે અપ્સરાઓ, દેવો અને ઋષિઓના સમૂહોએ આકાશમાંથી ફૂલ વરસાવ્યાં અને પોકાર્યું, “આ ભીષ્મ છે! આ ભીષ્મ છે!”, એટલે કે “ભયંકર પ્રતિજ્ઞા લેનાર”. એ દિવસથી જગત દેવવ્રતને ભીષ્મ તરીકે ઓળખવા લાગ્યું. ભીષ્મે સત્યવતી તરફ ફરીને આદરથી કહ્યું, “માતા, રથમાં બેસો. ચાલો ઘરે જઈએ.”

સત્યવતીને હસ્તિનાપુર લાવીને તેમણે પિતાને બધી વાત કહી, ત્યારે સાંભળનારા રાજાઓએ એક અવાજે તેમની પ્રશંસા કરી. પુત્રના આ ત્યાગથી શાંતનુનું હૃદય ભરાઈ આવ્યું, અને તેમણે તેને એક દુર્લભ વરદાન આપ્યું: “જ્યાં સુધી તું જીવવા ઇચ્છીશ ત્યાં સુધી મૃત્યુ તને સ્પર્શી નહીં શકે. તારી અનુમતિથી જ મૃત્યુ તારી પાસે આવશે.” આ સ્વચ્છંદ મૃત્યુનું વરદાન હતું, એટલે કે પોતાની ઇચ્છાથી મૃત્યુ.

બે નવા રાજકુમાર

શાંતનુએ પૂરા વિધિ સાથે સત્યવતી સાથે લગ્ન કર્યાં, અને સમય જતાં તેમને બે પુત્રો થયા. મોટા ચિત્રાંગદ, જે બહાદુર અને બળવાન રાજકુમાર હતા. નાના વિચિત્રવીર્ય, જે એક દિવસ કુરુવંશને આગળ લઈ જવાના હતા.

ભીષ્મે દરેક રીતે પોતાની પ્રતિજ્ઞા પાળી. તેમણે પિતા અને સત્યવતીની આદરથી સેવા કરી, અને પોતાના માટે સિંહાસનનો કોઈ વિચાર કર્યા વગર નાના સાવકા ભાઈઓ અને રાજ્યની સંભાળ રાખી.

પણ વિચિત્રવીર્ય યુવાન થાય એ પહેલાં જ રાજા શાંતનુનું અવસાન થયું. હસ્તિનાપુરે પોતાના ઉમદા રાજાનો શોક કર્યો. સત્યવતીની ઇચ્છાને માન આપીને ભીષ્મે ચિત્રાંગદને સિંહાસન પર બેસાડ્યા અને રાજ્યના રક્ષક તરીકે તેમની પડખે ઊભા રહ્યા.

આમ મહાન કુરુવંશ હવે એવા રાજકુમારના ખભે હતો જેણે મુગટ અને પોતાનો પરિવાર બંને છોડી દીધાં હતાં. ભીષ્મે પોતાની પ્રતિજ્ઞા કેવી રીતે પાળી, અને એ પ્રતિજ્ઞાની તેમને અને બીજાઓને કેટલી કિંમત ચૂકવવી પડી, તે આપણે આગળના પ્રકરણમાં જોઈશું.