દ્રોણાચાર્ય

કળશમાંથી જન્મ

મહાન ઋષિ ભરદ્વાજ ગંગાદ્વાર પાસે રહેતા હતા, જ્યાં ગંગા પર્વતોમાંથી નીચે ઊતરે છે. મહાભારત કહે છે કે તેમના પુત્રનો જન્મ અદ્ભુત રીતે દ્રોણ નામના એક કળશમાં થયો, તેથી બાળકનું નામ દ્રોણ પડ્યું.

દ્રોણે પિતા પાસે વેદ અને વેદાંગોનો અભ્યાસ કર્યો. શસ્ત્રવિદ્યા તરફ પણ તેમનું મન ખેંચાતું. ભરદ્વાજે પોતાના શિષ્ય ઋષિ અગ્નિવેશને આગ્નેય અસ્ત્ર આપ્યું હતું, અને અગ્નિવેશ પાસેથી યુવાન દ્રોણે એ અસ્ત્ર અને બીજું ઘણું શીખ્યું.

પાંચાલના રાજા પૃષત ભરદ્વાજના મિત્ર હતા, અને તેમનો પુત્ર દ્રુપદ ઘણી વાર આશ્રમમાં આવતો. દ્રુપદ અને દ્રોણ સાથે ભણતા અને રમતા, અને ગાઢ મિત્રો બન્યા. દ્રુપદ પ્રેમથી કહેતો, “દ્રોણ, હું પિતાનો સૌથી લાડકો પુત્ર છું. હું પાંચાલનો રાજા બનીશ ત્યારે મારું રાજ્ય તારું પણ થશે.”

ગરીબી, પરશુરામ અને દ્રુપદનું અપમાન

સમય જતાં ભરદ્વાજ સ્વર્ગે સિધાવ્યા, પૃષતનું મૃત્યુ થયું અને દ્રુપદ પાંચાલના રાજા બન્યા. પુત્રની ઇચ્છાથી પિતાના કહેવા પ્રમાણે દ્રોણે કૃપનાં બહેન કૃપી સાથે લગ્ન કર્યાં, જેઓ શાંત અને દૃઢ પત્ની હતાં. તેમને અશ્વત્થામાનો જન્મ થયો. દ્રોણ અભ્યાસ અને તપમાં લીન ગરીબ બ્રાહ્મણનું જીવન જીવતા.

દ્રોણે સાંભળ્યું કે પરશુરામ પોતાનું બધું ધન બ્રાહ્મણોને દાનમાં આપી રહ્યા છે, એટલે તેઓ મહેન્દ્ર પર્વત પર તેમની પાસે ગયા. પરશુરામે કહ્યું, “સોનું અને જમીન તો હું આપી ચૂક્યો છું. હવે ફક્ત મારું શરીર અને મારાં અસ્ત્રો બાકી છે. એકમાંથી પસંદ કર.” દ્રોણે બધાં અસ્ત્રો, તેમને ચલાવવાના અને પાછાં ખેંચવાના રહસ્ય સાથે, માગ્યાં, અને પરશુરામે પ્રસન્ન થઈને બધું શીખવ્યું.

છતાં પરિવાર ખૂબ ગરીબ રહ્યો. પછી શું થયું તે દ્રોણે પોતે ભીષ્મને કહ્યું હતું. નાનો અશ્વત્થામા ધનવાન ઘરોના છોકરાઓને દૂધ પીતા જોઈને દૂધ માટે રડવા લાગ્યો. દ્રોણ ગાય શોધવા ઠેર ઠેર ફર્યા, પણ ક્યાંય ન મળી. ત્યારે કેટલાક છોકરાઓએ પાણીમાં લોટ ઘોળીને અશ્વત્થામાને આપ્યો. બાળક તે પીને આનંદથી નાચવા લાગ્યો, “મેં દૂધ પીધું!” લોકો હસ્યા અને બોલ્યા, “ધિક્કાર છે દ્રોણને, જે ધન કમાઈ શકતો નથી!” એ હાસ્ય દ્રોણના હૃદયમાં તીરની જેમ વાગ્યું.

મિત્રનું વચન યાદ કરીને દ્રોણ રાજા દ્રુપદ પાસે ગયા અને બોલ્યા, “રાજન, હું તમારો જૂનો મિત્ર છું.” પણ દ્રુપદે અભિમાનથી કહ્યું, “ગરીબ માણસ ધનવાનનો મિત્ર ન હોઈ શકે, ન અજ્ઞાની જ્ઞાનીનો. મિત્રતા સરખેસરખા વચ્ચે જ હોય. સમય જૂની મિત્રતાને ઘસી નાખે છે.” દુભાયેલા અને રોષે ભરાયેલા દ્રોણ સભા છોડીને નીકળી ગયા, અને મનમાં નક્કી કર્યું કે દ્રુપદને પાઠ ભણાવવો.

હસ્તિનાપુરના આચાર્ય

દ્રોણ ચૂપચાપ હસ્તિનાપુર આવ્યા અને સાળા કૃપના ઘરે રહ્યા. એક દિવસ નાના રાજકુમારો લાકડાના દડાથી રમતા હતા, અને દડો કૂવામાં પડી ગયો. સાથે એક વીંટી પણ પડી. રાજકુમારો લાચાર ઊભા રહ્યા. દ્રોણે હસીને કહ્યું, “ધિક્કાર છે તમારી ક્ષત્રિય વિદ્યાને!” પછી તેમણે ઘાસનાં તણખલાંની સાંકળથી — દરેક તણખલું આગલાના છેડામાં વીંધીને — દડો બહાર કાઢ્યો, અને એક જ બાણથી વીંટી પણ કાઢી આપી.

આશ્ચર્યચકિત રાજકુમારો દોડીને ભીષ્મ પાસે ગયા. ભીષ્મ તરત સમજી ગયા કે આ દ્રોણ જ છે. તેમણે માનપૂર્વક સ્વાગત કરીને તેમને બધા રાજકુમારોના આચાર્ય બનાવ્યા. દ્રોણે શિષ્યોને કહ્યું, “મારા મનમાં એક કાર્ય છે. શસ્ત્રવિદ્યા શીખી લો પછી તમારે તે પૂરું કરવું પડશે.” બીજા બધા ચૂપ રહ્યા, પણ અર્જુને તરત વચન આપ્યું, અને દ્રોણે આનંદનાં આંસુ સાથે તેમને ભેટી લીધા.

દ્રોણ પાસે શીખવા અનેક દેશોમાંથી રાજકુમારો આવ્યા: કૌરવો, પાંડવો, વૃષ્ણિ કુમારો, અને સારથિ અધિરથનો પુત્ર કર્ણ પણ. ભીમ અને દુર્યોધન ગદામાં, નકુલ-સહદેવ તલવારમાં, યુધિષ્ઠિર રથયુદ્ધમાં નિપુણ બન્યા, અને અશ્વત્થામા અસ્ત્રોનાં ગુપ્ત રહસ્યો શીખ્યો. પણ કુશળતા, મહેનત અને નિષ્ઠામાં અર્જુન સૌથી આગળ રહ્યા.

એક વાર રાત્રે અર્જુન જમતા હતા ત્યારે પવનથી દીવો હોલવાઈ ગયો, છતાં અંધારામાં પણ હાથ મોં સુધી પહોંચતો રહ્યો. તેઓ સમજ્યા કે અભ્યાસથી આંખ વિના પણ કામ થઈ શકે, અને રાત્રે ધનુર્વિદ્યાનો અભ્યાસ કરવા લાગ્યા. આવી લગનથી પ્રસન્ન થઈને દ્રોણે કહ્યું, “હું એવું કરીશ કે દુનિયામાં કોઈ ધનુર્ધર તારી બરાબરી ન કરી શકે.”

શિષ્યોની પરીક્ષા અને એકલવ્ય

શિષ્યોની પરીક્ષા લેવા દ્રોણે ઝાડની ટોચ પર એક બનાવટી પક્ષી મૂક્યું. તેમણે દરેકને પૂછ્યું, “તને શું દેખાય છે?” યુધિષ્ઠિરે કહ્યું, “મને ઝાડ, પક્ષી, આપ અને મારા ભાઈઓ દેખાય છે,” અને દ્રોણે તેમને બાજુ પર ખસી જવા કહ્યું. બીજાઓએ પણ એવા જ જવાબ આપ્યા. અર્જુનનો વારો આવ્યો ત્યારે તેમણે કહ્યું, “મને ફક્ત પક્ષી દેખાય છે, બીજું કંઈ નહીં. ફક્ત તેનું માથું દેખાય છે.” દ્રોણે બાણ છોડવા કહ્યું, અને પક્ષીનું માથું નીચે પડ્યું.

બીજા એક દિવસે દ્રોણ ગંગામાં સ્નાન કરતા હતા ત્યારે એક મગરે તેમનો પગ પકડ્યો. પોતે છૂટી શકે તેમ હોવા છતાં દ્રોણે શિષ્યોને બોલાવ્યા. બીજા કોઈ હલે તે પહેલાં અર્જુને પાંચ બાણથી મગરને વીંધી નાખ્યો. પ્રસન્ન થઈને દ્રોણે અર્જુનને મહાન બ્રહ્મશિર અસ્ત્ર આપ્યું, અને ચેતવણી આપી કે સામાન્ય માણસો પર ક્યારેય તેનો ઉપયોગ ન કરવો.

નિષાદોના રાજા હિરણ્યધનુનો પુત્ર એકલવ્ય પણ દ્રોણ પાસે શીખવા આવ્યો. તે નિષાદ હતો અને રાજકુમારોનું હિત જોઈને દ્રોણે તેને ના પાડી. એકલવ્ય વનમાં ગયો, દ્રોણની માટીની મૂર્તિ બનાવી અને તેને ગુરુ માનીને અભ્યાસ કરતાં અદ્ભુત ધનુર્ધર બન્યો. પાંડવોએ તેને જોયો ત્યારે અર્જુને દ્રોણને તેમનું વચન યાદ કરાવ્યું. દ્રોણે એકલવ્ય પાસે જઈને ગુરુદક્ષિણામાં જમણા હાથનો અંગૂઠો માગ્યો. એકલવ્યે તરત જ આનંદથી અંગૂઠો કાપીને આપી દીધો. ત્યાર પછી તેનાં બાણ પહેલાં જેવાં ઝડપી ન રહ્યાં, અને અર્જુન અજોડ રહ્યા.

તાલીમ પૂરી થઈ ત્યારે હસ્તિનાપુરના લોકો રાજકુમારોની કુશળતા જોઈ શકે તે માટે મોટી રંગભૂમિ યોજાઈ. દ્રોણ અને કૃપ તેના અધ્યક્ષ હતા, અને અર્જુનનાં દિવ્ય અસ્ત્રોનું પ્રદર્શન જોઈ સૌ દંગ રહી ગયા.

ગુરુદક્ષિણા: અડધું પાંચાલ

પછી દ્રોણે શિષ્યો પાસે ગુરુદક્ષિણા માગી: “પાંચાલરાજ દ્રુપદને યુદ્ધમાં પકડીને મારી પાસે લાવો.” કર્ણ સાથે કૌરવો પહેલાં ધસી ગયા, પણ પાંચાલોએ તેમને પાછા હટાવ્યા. પછી અર્જુન અને તેમના ભાઈઓએ હુમલો કર્યો. અર્જુન કૂદીને દ્રુપદના રથ પર ચડી ગયા અને તેમને પકડી લીધા.

દ્રુપદને દ્રોણ સામે લાવવામાં આવ્યા. દ્રોણે કહ્યું, “મેં તારું રાજ્ય જીતી લીધું છે. હજી પણ મારી મિત્રતા જોઈએ છે? તેં કહ્યું હતું કે રાજા જ રાજાનો મિત્ર હોઈ શકે. તો ગંગાની ઉત્તરનું પાંચાલ હું રાખું છું, અને દક્ષિણનું તું સંભાળ. હવે આપણે સરખા છીએ, હું ફરી તને મિત્રતા આપું છું.” તેમણે દ્રુપદને માનપૂર્વક છોડી દીધા.

પરંતુ દ્રુપદ આ અપમાન ક્યારેય ભૂલ્યા નહીં. દ્રોણને મારી શકે તેવો પુત્ર મેળવવા તેમણે યાજ અને ઉપયાજ ઋષિઓની સહાયથી મહાયજ્ઞ કર્યો. અગ્નિમાંથી તેજસ્વી યુવાન યોદ્ધો ધૃષ્ટદ્યુમ્ન પ્રગટ્યો, અને વેદીમાંથી દ્રૌપદી. આકાશવાણી થઈ કે આ પુત્ર દ્રોણનો વધ કરવા જન્મ્યો છે.

દ્રોણ આ ભવિષ્યવાણી જાણતા હતા. છતાં, ભાગ્ય ટાળી શકાતું નથી એમ માનીને અને પોતાની કીર્તિ જાળવવા, તેઓ ધૃષ્ટદ્યુમ્નને પોતાના ઘરે લઈ ગયા અને તેને પણ શસ્ત્રવિદ્યા શીખવી.

હસ્તિનાપુરની સભામાં

જે સિંહાસને તેમને માન આપ્યું હતું, તેના પ્રત્યે દ્રોણ વફાદાર રહ્યા. જુગાર વખતે તેઓ સભામાં હાજર હતા અને દ્રૌપદીનું અપમાન થયું ત્યારે ચૂપ બેસી રહ્યા. પાંડવો વનમાં ગયા પછી તેમણે ધૃતરાષ્ટ્ર અને દુર્યોધનને સ્પષ્ટ કહ્યું કે પાંડવોનો નાશ થઈ શકે તેમ નથી. “જેઓ મારા આશરે આવ્યા છે તેમને હું છોડીશ નહીં,” તેમણે કહ્યું, “પણ આ વેરથી ભારે વિનાશ થશે.”

પાંડવોના અજ્ઞાતવાસના છેલ્લા વર્ષે કૌરવોએ રાજા વિરાટની ગાયો હરી ત્યારે દ્રોણે ખુલ્લેઆમ અર્જુનનાં વખાણ કર્યાં અને કૌરવોને સાવધ રહેવા કહ્યું. યુદ્ધ પહેલાં તેમણે ઘણી વાર દુર્યોધનને પાંડવો સાથે સંધિ કરવાની સલાહ આપી, પણ દુર્યોધને માન્યું નહીં.

યુદ્ધની પહેલી સવારે યુધિષ્ઠિર મેદાન પાર કરીને વડીલોને પ્રણામ કરવા આવ્યા. દ્રોણે આશીર્વાદ આપીને કહ્યું, “માણસ ધનનો દાસ છે, અને હું કૌરવોના ધનથી બંધાયેલો છું. મારે તેમના માટે લડવું પડશે, પણ તારો વિજય થાઓ.” યુધિષ્ઠિરે પૂછ્યું કે આપને કેવી રીતે જીતી શકાય, ત્યારે દ્રોણે કહ્યું કે જેની વાત પર તેમને પૂરો ભરોસો હોય એવા માણસ પાસેથી અત્યંત કડવા સમાચાર સાંભળશે ત્યારે જ તેઓ શસ્ત્ર નીચે મૂકશે.

પાંચ દિવસના સેનાપતિ અને તેમનો અંત

દસમા દિવસે ભીષ્મના પતન પછી દ્રોણ કૌરવ સેનાના સેનાપતિ બન્યા. પંચ્યાસી વર્ષના અને સફેદ વાળવાળા હોવા છતાં તેઓ સોળ વર્ષના યુવાનની જેમ લડતા. દુર્યોધને યુધિષ્ઠિરને જીવતા પકડવાનું કહ્યું, અને અર્જુનને દૂર ખેંચી જવાય તો દ્રોણ સંમત થયા. બારમા દિવસે સંશપ્તક યોદ્ધાઓ અર્જુનને દૂર લઈ ગયા, પણ અર્જુન સમયસર પાછા આવીને ભાઈને બચાવી ગયા.

તેરમા દિવસે દ્રોણે ચક્રવ્યૂહ રચ્યો. નાનો અભિમન્યુ તેમાં ઘૂસ્યો, એકલો અનેક મહારથીઓ સામે લડ્યો અને અંદર જ વીરગતિ પામ્યો. ચૌદમા દિવસે દ્રોણે મજબૂત વ્યૂહોથી જયદ્રથની રક્ષા કરી, પણ અર્જુને વ્યૂહ ભેદીને સૂર્યાસ્ત પહેલાં તેનો વધ કર્યો. યુદ્ધ મોડી રાત સુધી ચાલ્યું.

પંદરમા દિવસની પરોઢે દ્રોણે રાજા દ્રુપદ અને રાજા વિરાટનો વધ કર્યો. તેઓ દિવ્ય અસ્ત્રો એવા સૈનિકો પર ચલાવતા હતા જેઓ તે જાણતા ન હતા. ત્યારે વિશ્વામિત્ર, જમદગ્નિ, વસિષ્ઠ અને ભરદ્વાજ જેવા મહર્ષિઓ તેમની સામે પ્રગટ થયા અને કહ્યું, “તમે અધર્મથી લડી રહ્યા છો. તમારો સમય પૂરો થયો છે. શસ્ત્રો નીચે મૂકો.”

શ્રીકૃષ્ણ જાણતા હતા કે ધનુષ્ય હાથમાં હોય ત્યાં સુધી દ્રોણને કોઈ હરાવી ન શકે. ભીમે અશ્વત્થામા નામના એક હાથીને માર્યો અને બૂમ પાડી, “અશ્વત્થામા મરાયો!” દ્રોણે વિશ્વાસ ન કર્યો અને હંમેશાં સાચું બોલનારા યુધિષ્ઠિરને પૂછ્યું. શ્રીકૃષ્ણના આગ્રહથી યુધિષ્ઠિરે કહ્યું, “અશ્વત્થામા મરાયો,” અને ધીમેથી ઉમેર્યું, “હાથી.” એ જ ક્ષણે યુધિષ્ઠિરનો રથ, જે હંમેશાં જમીનથી થોડો ઉપર ચાલતો, જમીનને અડી ગયો.

પુત્ર ગયો એમ માનીને, અને ભીમનાં કઠોર વચનોથી પણ દુભાઈને, દ્રોણે શસ્ત્રો નીચે મૂક્યાં અને રથમાં યોગમાં બેસી ગયા, મન પરમાત્મામાં સ્થિર કર્યું. તેમનો આત્મા તેજસ્વી તારાની જેમ સ્વર્ગે ગયો, જે ફક્ત થોડાએ જ જોયું. પછી ધૃષ્ટદ્યુમ્ને તેમના નિષ્પ્રાણ શરીર પર પ્રહાર કર્યો, જોકે અર્જુને બૂમ પાડી હતી, “ગુરુજીને જીવતા લાવો! મારશો નહીં!” પોતાના ગુરુ માટે અર્જુનને ઊંડો શોક થયો.