કૃપાચાર્ય

સરકટના ઝૂંડમાં જન્મ

મહર્ષિ ગૌતમના પુત્ર શરદ્વાન હતા, જેઓ — મહાભારત કહે છે — હાથમાં બાણ (શર) સાથે જન્મ્યા હતા. શરદ્વાનનું મન વેદાભ્યાસમાં ઓછું લાગતું. તેમનું હૃદય ધનુર્વેદમાં હતું, અને ઊંડા તપથી તેમણે દરેક અસ્ત્ર સિદ્ધ કર્યું.

દેવોના રાજા ઇન્દ્રને આ ઋષિની શક્તિની ચિંતા થઈ, એટલે તેમણે જાનપદી નામની અપ્સરાને તેમનું તપ ભંગ કરવા મોકલી. શરદ્વાન ક્ષણભર વિચલિત થયા, અને એ ક્ષણમાંથી, ભાગ્યની ઇચ્છાથી, સરકટ (બરુ)ના ઝૂંડમાં એક છોકરો અને એક છોકરી — જોડિયાં બાળકો — પ્રગટ થયાં.

શરદ્વાન આશ્રમ છોડીને બીજે તપ કરવા ચાલ્યા ગયા. જતાં જતાં તેઓ પોતાનું ધનુષ્ય, બાણ અને મૃગચર્મ બંને બાળકો પાસે મૂકતા ગયા.

શાંતનુની કરુણાથી ઉછેર

એક દિવસ રાજા શાંતનુ સાથે શિકારે આવેલા એક સૈનિકે બરુ વચ્ચે પડેલાં જોડિયાં બાળકોને જોયાં. ધનુષ્ય, બાણ અને મૃગચર્મ જોઈને તે સમજી ગયો કે આ શસ્ત્રવિદ્યામાં નિપુણ કોઈ બ્રાહ્મણનાં સંતાન છે, અને તે તેમને રાજા પાસે લઈ ગયો.

શાંતનુનું હૃદય દયાથી ભરાઈ ગયું. તેઓ બાળકોને મહેલમાં લઈ ગયા અને પોતાનાં સંતાનની જેમ ઉછેર્યાં. કૃપા એટલે કરુણાથી તેમને ઉછેર્યાં હતાં, એટલે છોકરાનું નામ કૃપ અને છોકરીનું નામ કૃપી રાખ્યું.

તપના બળે શરદ્વાનને ખબર પડી કે તેમનાં બાળકો ક્યાં છે. તેઓ મહેલમાં આવ્યા, કૃપને તેમના કુળ અને ગોત્ર વિશે કહ્યું, અને ચારેય અંગો સહિત ધનુર્વેદ તથા બીજી અનેક વિદ્યાઓ શીખવી. આમ કૃપ શસ્ત્રવિદ્યાના મહાન આચાર્ય બન્યા.

રાજકુમારોના પ્રથમ ગુરુ

ભીષ્મે નાના કુરુ રાજકુમારોને શીખવવા કૃપને પસંદ કર્યા, અને પાંડવો, કૌરવો, વૃષ્ણિ કુમારો તથા બીજા દેશોના રાજકુમારોએ તેમની પાસેથી શસ્ત્રવિદ્યાના પહેલા પાઠ લીધા. તેથી જ તેમને આદરથી કૃપાચાર્ય — આચાર્ય કૃપ — કહે છે. આખી જિંદગી ભીષ્મ, ધૃતરાષ્ટ્ર અને વિદુર જેવા કુરુ વડીલોએ તેમને માન આપ્યું.

દ્રોણ હસ્તિનાપુર આવ્યા ત્યારે તેઓ ચૂપચાપ કૃપના ઘરે રહ્યા, કારણ કે કૃપીનાં લગ્ન દ્રોણ સાથે થયાં હતાં અને તેમનો પુત્ર અશ્વત્થામા કૃપનો ભાણેજ હતો. કૃપે તેમનું પ્રેમથી સ્વાગત કર્યું, અને ભીષ્મે દ્રોણને મુખ્ય આચાર્ય બનાવ્યા પછી પણ કૃપ સભામાં આદરણીય ગુરુ અને વડીલ રહ્યા.

રાજકુમારોએ પોતાની કળા બતાવી તે મોટી રંગભૂમિમાં કર્ણ આગળ આવ્યો અને અર્જુનને દ્વંદ્વયુદ્ધ માટે પડકાર્યો. આવી સ્પર્ધાના નિયમો જાણનારા કૃપે કહ્યું, “અર્જુન કુંતીનો પુત્ર અને કુરુવંશનો રાજકુમાર છે. તું તારાં માતા, પિતા અને રાજકુળ કહે. પછી જ તે નક્કી કરશે કે તારી સાથે લડવું કે નહીં.” કર્ણે ચૂપચાપ માથું નમાવ્યું. દુર્યોધને તરત જ તેને અંગદેશનો રાજા બનાવ્યો, અને તે દિવસથી કર્ણ જીવનભર દુર્યોધનનો મિત્ર બન્યો.

સભામાં સ્થિર અવાજ

દરેક સમયે કૃપ હસ્તિનાપુરના સિંહાસનને વફાદાર રહ્યા. જુગાર વખતે તેઓ સભામાં હાજર હતા અને પાંડવોને બધું હારતા જોયા — એવું દુઃખ જે સભાના વડીલો ક્યારેય પાછું વાળી ન શક્યા.

કૌરવોએ રાજા વિરાટની ગાયો હરી ત્યારે કર્ણે બડાઈ મારી કે હું એકલો અર્જુનને હરાવીશ. કૃપે તેને ઠપકો આપ્યો: “તારું મન હંમેશાં ક્રૂરતા અને બડાઈમાં જ રહે છે. અર્જુને એકલે હાથે મોટાં પરાક્રમ કર્યાં છે, જે તેં ક્યારેય કર્યાં નથી. આપણે સૌ સાથે મળીને તેની સામે લડીએ.” એ યુદ્ધમાં અર્જુને કૃપને હરાવ્યા, પણ ગુરુ તરીકે તેમનો આદર જાળવીને.

યુદ્ધની પહેલી સવારે યુધિષ્ઠિર આશીર્વાદ લેવા કૃપ પાસે આવ્યા. કૃપે કહ્યું, “હું કૌરવો માટે લડવા બંધાયેલો છું. પણ યુદ્ધમાં મારો વધ થઈ શકે તેમ નથી. જા, લડ. દરરોજ સવારે ઊઠીને હું તારા વિજય માટે પ્રાર્થના કરીશ.”

મહાયુદ્ધમાં

કૃપ યુદ્ધના અઢારેય દિવસ કૌરવો તરફથી લડ્યા. તેરમા દિવસે ચક્રવ્યૂહમાં નાના અભિમન્યુને ઘેરનારા મહારથીઓમાં તેઓ પણ હતા.

ચૌદમી રાત્રે કર્ણે ફરી બડાઈ મારી કે હું એકલો યુદ્ધ જીતીશ. કૃપે કહ્યું કે ખાલી વાતોથી યુદ્ધ જિતાતાં નથી. કર્ણે કડવાં અપમાનભર્યાં વચનો કહ્યાં, અને મામાના અપમાનથી ગુસ્સે થયેલા અશ્વત્થામાએ તલવાર ઉપાડી. દુર્યોધન અને કૃપે પોતે તેને શાંત કર્યો.

સત્તરમા દિવસે કર્ણના પતન પછી કૃપે ખૂબ પ્રેમ અને સમજદારીથી દુર્યોધનને કહ્યું, “ભીષ્મ, દ્રોણ અને કર્ણ પડ્યા છે. આપણી સેના નાશ પામી છે. પાંડવો હજી તને રાજ્યનો ભાગ આપવા તૈયાર છે. હમણાં જ તેમની સાથે સંધિ કર; એમાં જ તારું હિત છે.” પણ દુર્યોધને કહ્યું કે આટલા મિત્રો મારા માટે મર્યા પછી હવે હું સંધિ માગી ન શકું. તેણે શલ્યને સેનાપતિ બનાવ્યા.

અઢારમા દિવસના અંત સુધીમાં શલ્ય, શકુનિ અને લગભગ દરેક કૌરવ યોદ્ધો પડી ગયા. તે પક્ષે ફક્ત ત્રણ જીવતા રહ્યા: કૃપ, તેમનો ભાણેજ અશ્વત્થામા અને યાદવ કૃતવર્મા.

દ્વાર પરની એ રાત

ત્રણેયને દુર્યોધન સરોવર કિનારે સાથળ ભાંગેલી હાલતમાં પડેલો મળ્યો. દુર્યોધનની આજ્ઞાથી કૃપે જળ છાંટીને અશ્વત્થામાનો કૌરવોના છેલ્લા સેનાપતિ તરીકે અભિષેક કર્યો.

તે રાત્રે અશ્વત્થામાએ બધા સૂતા હોય ત્યારે પાંડવ છાવણી પર હુમલો કરવાનું નક્કી કર્યું. કૃપે સમજદારીભર્યાં વચનોથી ચેતવ્યો: “સફળતા માણસના પ્રયત્ન અને ભાગ્ય બંનેથી મળે છે. ચાલો, ધૃતરાષ્ટ્ર, ગાંધારી અને જ્ઞાની વિદુરને પૂછીએ કે શું કરવું. વળી સૂતેલા માણસો પર હુમલો કરવો એ ધર્મ નથી. સવાર સુધી રાહ જો; કૃતવર્મા અને હું તારી સાથે લડીશું.” પણ અશ્વત્થામાએ માન્યું નહીં.

ભાણેજને એકલો છોડવા તૈયાર ન હોવાથી કૃપ કૃતવર્મા સાથે તેની પાછળ ગયા. અશ્વત્થામાના કહેવાથી બંને છાવણીના દ્વાર પર ઊભા રહ્યા, તે અંદર ગયો, અને ભાગવા પ્રયત્ન કરનારાઓને તેમણે મારી નાખ્યા અને છાવણીમાં આગ લગાડી. કૃપના જીવનનું આ સૌથી અંધારું કાર્ય હતું.

પરોઢ પહેલાં ત્રણેય દુર્યોધનને કહેવા ગયા, અને થોડી વારમાં તેનું મૃત્યુ થયું. પછી તેઓ છૂટા પડ્યા. રસ્તામાં ધૃતરાષ્ટ્ર અને ગાંધારી મળ્યાં ત્યારે કૃપે બધી વાત કહી, અને ગાંધારીને સાંત્વના આપી કે તમારા પુત્રો વીરતાથી લડીને પડ્યા છે અને વીરોના લોકમાં ગયા છે. ત્યાર બાદ કૃપ હસ્તિનાપુર ગયા, કૃતવર્મા દ્વારકા, અને અશ્વત્થામા વેદ વ્યાસના આશ્રમે.

રાજા પરીક્ષિતના ગુરુ

પાંડવો પોતાના જૂના ગુરુની વિરુદ્ધ ન થયા. યુધિષ્ઠિરે પહેલાંની જેમ જ કૃપનું સન્માન કર્યું, અને કૃપ કુરુ પરિવારના આદરણીય વડીલ તરીકે હસ્તિનાપુરમાં રહ્યા.

ઘણાં વર્ષો પછી, પાંડવો અંતિમ યાત્રાએ નીકળ્યા ત્યારે યુધિષ્ઠિરે નાના પરીક્ષિતને રાજા બનાવ્યા અને ગુરુ તરીકે તેમને કૃપાચાર્યની સંભાળમાં સોંપ્યા. આમ જેમણે પરીક્ષિતના પરદાદાઓને શીખવ્યું હતું, તેઓ હવે કુરુઓના છેલ્લા વારસદારને માર્ગ બતાવતા હતા.

જેમણે બાળપણમાં તેમને શોધ્યા હતા તે રાજા શાંતનુના સમયથી પરીક્ષિતના રાજ્ય સુધી કૃપે કુરુવંશને જોયો. એ બધી પેઢીઓ દરમિયાન શાંતનુની કરુણાએ તેમને જે બનાવ્યા હતા તે જ તેઓ રહ્યા: પરિવારના ગુરુ અને વફાદાર વડીલ.