અર્જુન

જન્મ અને દ્રોણ પાસે બાળપણ

યુધિષ્ઠિર અને ભીમના જન્મ પછી પાંડુએ ઇન્દ્રને પ્રસન્ન કરવા એક વર્ષ તપ કર્યું, અને પછી કુંતીએ દેવરાજનું આવાહન કર્યું. અર્જુનનો જન્મ થયો ત્યારે આકાશવાણી થઈ કે આ બાળક ભગવાન શિવ અને ઇન્દ્ર જેવો પરાક્રમી થશે, અનેક રાજાઓને જીતશે અને કુળનો યશ વધારશે. પછીથી અર્જુને પોતે પોતાનાં નામો સમજાવ્યાં: ફાલ્ગુની નક્ષત્રમાં જન્મ્યા તેથી ફાલ્ગુન; બંને હાથે બાણ ચલાવી શકતા તેથી સવ્યસાચી; ધન જીત્યું તેથી ધનંજય; અને ઇન્દ્રે મુગટ આપ્યો તેથી કિરીટી.

હસ્તિનાપુરમાં રાજકુમારો દ્રોણાચાર્ય પાસે ધનુર્વિદ્યા શીખ્યા, અને અર્જુને સૌથી વધુ મહેનત કરી. એક રાત્રે તેઓ જમતા હતા ત્યારે પવનથી દીવો હોલવાઈ ગયો. અર્જુને જોયું કે અંધારામાં પણ હાથ મોં સુધી પહોંચી જાય છે, અને ત્યારથી તેઓ રાત્રે પણ ધનુર્વિદ્યાનો અભ્યાસ કરવા લાગ્યા. દ્રોણે તેમને વચન આપ્યું, “હું એવું કરીશ કે જગતમાં કોઈ ધનુર્ધર તારી બરાબરી ન કરી શકે.”

એક વાર દ્રોણે ઝાડની ટોચ પર લાકડાનું પક્ષી મૂક્યું અને દરેક શિષ્યને પૂછ્યું કે તને શું દેખાય છે. બીજાને ઝાડ, ડાળીઓ, ભાઈઓ અને પક્ષી દેખાયાં. અર્જુને કહ્યું, “મને ફક્ત પક્ષીનું માથું દેખાય છે.” દ્રોણે બાણ છોડવા કહ્યું અને માથું નીચે પડ્યું. બીજા એક દિવસે ગંગામાં સ્નાન કરતા દ્રોણને મગરે પકડ્યા; બીજા કોઈ હલે તે પહેલાં અર્જુને પાંચ બાણથી તેમને છોડાવ્યા, અને દ્રોણે તેમને મહાન બ્રહ્મશિર અસ્ત્ર આપ્યું. અર્જુનને આપેલા આ જ વચનને કારણે દ્રોણે પછીથી ભીલ ધનુર્ધર એકલવ્ય પાસે જમણા હાથનો અંગૂઠો માગ્યો.

જાહેર રંગભૂમિમાં અર્જુને પોતાના કૌશલ્યથી લોકોને ચકિત કરી દીધા; ત્યાં કર્ણે આવીને તેમને પડકાર્યા, અને જીવનભરની હરીફાઈ શરૂ થઈ. દ્રોણે ગુરુદક્ષિણામાં પાંચાલના રાજા દ્રુપદને બંદી બનાવીને લાવવા કહ્યું ત્યારે કૌરવ રાજકુમારો નિષ્ફળ ગયા, પણ અર્જુને દ્રુપદને હરાવીને ગુરુ સામે હાજર કર્યા.

દ્રૌપદીની પ્રાપ્તિ અને તીર્થયાત્રાનાં વર્ષો

લાક્ષાગૃહમાંથી બચ્યા પછી પાંડવો બ્રાહ્મણના વેશમાં દ્રુપદની પુત્રી દ્રૌપદીના સ્વયંવરમાં ગયા. શરત હતી કે એક ખૂબ ભારે ધનુષ્ય પર પણછ ચડાવીને, ઊંચે ફરતા યંત્રના છિદ્રમાંથી ઉપર રાખેલા લક્ષ્યને પાંચ બાણથી વીંધવું. રાજા પછી રાજા નિષ્ફળ ગયા. બ્રાહ્મણો વચ્ચેથી અર્જુન ઊભા થયા, પળવારમાં પણછ ચડાવી અને લક્ષ્ય નીચે પાડી દીધું. ઘેર આવીને તેમણે કહ્યું, “જુઓ, અમને શું મળ્યું છે,” ત્યારે કુંતીએ જોયા વિના જ કહ્યું કે ભાઈઓ સાથે વહેંચી લો. વ્યાસજીના આશીર્વાદથી દ્રૌપદી પાંચેયનાં પત્ની બન્યાં, અને અર્જુનથી તેમનો પુત્ર શ્રુતકર્મા થયો.

નારદ મુનિની સલાહથી ભાઈઓએ નિયમ બનાવ્યો કે દ્રૌપદી સાથે એકાંતમાં હોય તેવા ભાઈને જે ખલેલ પહોંચાડે તે બાર વર્ષ માટે દૂર જશે. એક દિવસ ચોરો એક બ્રાહ્મણની ગાયો લઈ ગયા, અને અર્જુનનાં શસ્ત્રો એ ઓરડામાં હતાં જ્યાં યુધિષ્ઠિર દ્રૌપદી સાથે બેઠા હતા. બ્રાહ્મણની રક્ષા માટે અર્જુન અંદર ગયા, ધનુષ્ય લીધું અને ગાયો પાછી લાવ્યા. પછી યુધિષ્ઠિરે ક્ષમા આપી છતાં, નિયમ પાળવા તેઓ લાંબી તીર્થયાત્રાએ નીકળી પડ્યા.

આ યાત્રામાં ગંગાકિનારે નાગકન્યા ઉલૂપી તેમને મળ્યાં અને તેમનાં પત્ની બન્યાં; તેમનો પુત્ર ઇરાવાન થયો. મણિપુરમાં તેમણે રાજકુમારી ચિત્રાંગદા સાથે લગ્ન કર્યાં, એ શરતે કે તેમનો પુત્ર નાનાના રાજ્યનો વારસ બનીને ત્યાં જ રહેશે; એ પુત્ર બભ્રુવાહન હતો. દક્ષિણના સમુદ્રમાં તેમણે મગર બનવાનો શાપ પામેલી પાંચ અપ્સરાઓને મુક્ત કરી.

પ્રભાસમાં તેઓ શ્રીકૃષ્ણને મળ્યા, અને રૈવતક પર્વત પરના ઉત્સવમાં તેમણે શ્રીકૃષ્ણનાં બહેન સુભદ્રાને જોયાં. શ્રીકૃષ્ણે સલાહ આપી કે સ્વયંવરનું પરિણામ અનિશ્ચિત હોય છે, અને ક્ષત્રિય પોતાની કન્યાને હરી જાય તે યોગ્ય ગણાય. શ્રીકૃષ્ણના આશીર્વાદથી અર્જુન સુભદ્રાને રથમાં લઈ ગયા. બલરામ અને યાદવો પહેલાં ગુસ્સે થયા, પણ શ્રીકૃષ્ણે તેમને શાંત કર્યા અને દ્વારકામાં લગ્ન ઊજવાયાં. ઇન્દ્રપ્રસ્થ પાછા આવ્યા પછી સુભદ્રાએ દ્રૌપદીનો પ્રેમ જીતી લીધો, અને તેમનો પુત્ર અભિમન્યુ જન્મ્યો.

ગાંડીવ અને ઇન્દ્રપ્રસ્થનો વૈભવ

એક દિવસ યમુનાકિનારે અગ્નિદેવ બ્રાહ્મણના વેશે શ્રીકૃષ્ણ અને અર્જુન પાસે આવ્યા અને ખાંડવ વનને ભસ્મ કરવામાં મદદ માગી. એ માટે અગ્નિદેવે અર્જુનને દિવ્ય ગાંડીવ ધનુષ્ય, કદી ખાલી ન થાય તેવાં બે ભાથાં અને વાનરની ધજાવાળો રથ આપ્યો, અને શ્રીકૃષ્ણને ચક્ર અને ગદા આપ્યાં. વનની રક્ષા કરવા આવેલા ઇન્દ્રને પણ અર્જુને રોકી રાખ્યા.

એ અગ્નિમાં અર્જુને અસુરોના મહાન શિલ્પી મયનો જીવ બચાવ્યો. કૃતજ્ઞ થઈને મયે ઇન્દ્રપ્રસ્થની અદ્ભુત સભા બનાવી, અને અર્જુનને દેવદત્ત શંખ લાવી આપ્યો.

યુધિષ્ઠિરના રાજસૂય યજ્ઞ માટે અર્જુન ઉત્તર દિશામાં ગયા અને અનેક દેશોમાંથી અઢળક ધન લાવ્યા; તેથી પણ તેઓ ધનંજય કહેવાયા. પણ દ્યૂતમાં યુધિષ્ઠિર બધું હારી ગયા અને ભરી સભામાં દ્રૌપદીનું અપમાન થયું. મોટા ભાઈના ખાતર અર્જુને ક્રોધ રોક્યો, પણ પ્રતિજ્ઞા લીધી કે દ્રૌપદીની મશ્કરી કરનાર કર્ણને તેઓ યુદ્ધમાં મારશે.

દેવો પાસેથી દિવ્ય અસ્ત્રો

વનવાસ દરમિયાન વ્યાસજીની સલાહથી યુધિષ્ઠિરે અર્જુનને એક પવિત્ર વિદ્યા આપી અને દિવ્ય અસ્ત્રો મેળવવા પર્વતો તરફ મોકલ્યા. ઇન્દ્રકીલ પર્વત પર ઇન્દ્ર વૃદ્ધ બ્રાહ્મણના રૂપે આવ્યા, આશીર્વાદ આપ્યા અને કહ્યું કે પહેલાં ભગવાન શિવને પ્રસન્ન કરો.

અર્જુને કઠોર તપ કર્યું. એક દિવસ ભૂંડના રૂપમાં એક રાક્ષસ તેમના પર ધસી આવ્યો; તેમણે બાણ માર્યું એ જ પળે એક શિકારીએ પણ બાણ માર્યું. બંને વચ્ચે ઝઘડો થયો અને યુદ્ધ થયું, પણ અર્જુનનું એક પણ બાણ શિકારીને લાગ્યું નહીં, અને છેવટે ગાંડીવ પણ તેમના હાથમાંથી લઈ લેવાયું. ત્યારે અર્જુન સમજ્યા કે એ શિકારી સ્વયં ભગવાન શિવ છે, અને સાથે પાર્વતીજી છે. તેમણે પ્રણામ કર્યા, અને તેમના સાહસથી પ્રસન્ન થઈને શિવજીએ પાશુપત અસ્ત્ર આપ્યું. યમ, વરુણ અને કુબેરે પણ પ્રગટ થઈને પોતપોતાનાં અસ્ત્રો આપ્યાં.

પછી ઇન્દ્ર અર્જુનને પોતાની સ્વર્ગનગરી અમરાવતી લઈ ગયા, જ્યાં તેઓ પાંચ વર્ષ રહ્યા; ત્યાં તેમણે દિવ્ય અસ્ત્રોનો પ્રયોગ શીખ્યો, અને ગંધર્વ ચિત્રસેન પાસેથી સંગીત અને નૃત્ય પણ શીખ્યું. અપ્સરા ઉર્વશી પ્રેમ લઈને આવી ત્યારે અર્જુને તેને કુરુવંશની માતા સમાન માનીને ના પાડી. ઉર્વશીએ તેમને સ્ત્રીઓ વચ્ચે નપુંસક બનીને રહેવાનો શાપ આપ્યો, અને ઇન્દ્રે એ શાપ હળવો કરીને માત્ર એક વર્ષનો કરી દીધો, જે અર્જુન ઇચ્છે ત્યારે ભોગવી શકે.

ઇન્દ્રને ગુરુદક્ષિણા તરીકે અર્જુને દેવોને હેરાન કરતા નિવાતકવચ દાનવોને હરાવ્યા, અને ઇન્દ્રે તેમના માથે તેજસ્વી મુગટ મૂક્યો. વનમાં પાછા આવ્યા પછી ગંધર્વોએ દુર્યોધનને કેદ કર્યો ત્યારે યુધિષ્ઠિરની આજ્ઞાથી અર્જુને તેને છોડાવ્યો. યક્ષના સરોવરે તેઓ પણ નિષ્પ્રાણ થઈ પડ્યા, અને યુધિષ્ઠિરના ઉત્તરોથી ફરી જીવતા થયા.

બૃહન્નલા, અને શ્રીકૃષ્ણની પસંદગી

અજ્ઞાતવાસના વર્ષમાં અર્જુને ઉર્વશીના શાપનો ઉપયોગ કર્યો. તેઓ રાજા વિરાટના મહેલમાં બૃહન્નલા બનીને રહ્યા, જે ન પુરુષ હતી ન સ્ત્રી, અને રાજકુમારી ઉત્તરાને સંગીત અને નૃત્ય શીખવ્યું. તેમનાં શસ્ત્રો નગરની બહાર એક શમીના ઝાડમાં સંતાડેલાં હતાં.

એ વર્ષના અંતે રાજા બહાર હતા ત્યારે કૌરવોએ ઉત્તર દિશામાંથી વિરાટની ગાયો લૂંટી. યુવાન રાજકુમાર ઉત્તર, જેને ભૂમિંજય પણ કહેવાય છે, બૃહન્નલાને સારથિ બનાવીને લડવા નીકળ્યો, પણ ભીષ્મ, દ્રોણ, કર્ણ અને દુર્યોધનને જોઈને હિંમત હારી ગયો. અર્જુને શમીના ઝાડમાંથી શસ્ત્રો લીધાં, રાજકુમારને સારથિ બનાવ્યો અને એકલે હાથે આખી કૌરવ સેનાને હરાવી. જતાં પહેલાં તેમણે એક વિશેષ અસ્ત્રથી યોદ્ધાઓને મૂર્છિત કર્યા અને રાજકુમારી ઉત્તરાની ઢીંગલીઓ માટે તેમનાં ઉપરનાં વસ્ત્રો લઈ લીધાં.

કૃતજ્ઞ થઈને રાજા વિરાટે ઉત્તરાનો હાથ અર્જુનને આપવાની વાત કરી. અર્જુને ના પાડી અને કહ્યું કે ગુરુ તરીકે તેઓ તેના પિતા સમાન છે; તેમણે વિનંતી કરી કે ઉત્તરાનાં લગ્ન તેમના પુત્ર અભિમન્યુ સાથે થાય.

યુદ્ધ નક્કી થયું ત્યારે અર્જુન અને દુર્યોધન બંને મદદ માગવા દ્વારકા ગયા. શ્રીકૃષ્ણ સૂતા હતા; દુર્યોધન તેમના માથા પાસે બેઠો અને અર્જુન પગ પાસે. જાગતાં જ શ્રીકૃષ્ણે પહેલાં અર્જુનને જોયા અને તેમને પહેલી પસંદગી આપી: એક તરફ નિઃશસ્ત્ર શ્રીકૃષ્ણ પોતે, અને બીજી તરફ તેમની વિશાળ નારાયણી સેના. અર્જુને જરા પણ અચકાયા વિના શ્રીકૃષ્ણને પસંદ કર્યા, અને તેઓ તેમના સારથિ બન્યા.

ગીતા અને મહાયુદ્ધ

કુરુક્ષેત્રની પહેલી સવારે અર્જુને શ્રીકૃષ્ણને બંને સેનાઓની વચ્ચે રથ લઈ જવા કહ્યું. પિતામહ ભીષ્મ, ગુરુ દ્રોણ અને પિતરાઈ ભાઈઓને લડવા તૈયાર જોઈને તેમનું હૃદય શોકથી ભરાઈ ગયું અને તેમણે ધનુષ્ય નીચે મૂકી દીધું. ત્યારે શ્રીકૃષ્ણે તેમને ભગવદ્ ગીતાનો ઉપદેશ આપ્યો: આત્મા કદી મરતો નથી, માટે ફળની આસક્તિ વિના પોતાનું કર્તવ્ય કરો અને ભગવાનના શરણે જાઓ. શ્રીકૃષ્ણે તેમને પોતાનું વિશ્વરૂપ બતાવ્યું, અને અર્જુને ફરી ગાંડીવ ઉપાડ્યું.

દસમા દિવસે શિખંડીને આગળ રાખીને અર્જુનનાં બાણોએ ભીષ્મને ઢાળી દીધા, અને તેઓ બાણશય્યા પર સૂતા. અર્જુને તેમને ત્રણ બાણનું ઓશીકું આપ્યું, અને પછી ધરતીમાં બાણ મારીને તેમને પીવા માટે શીતળ જળની ધારા પ્રગટાવી.

તેરમા દિવસે સંશપ્તક યોદ્ધાઓ અર્જુનને દૂર ખેંચી ગયા, અને દ્રોણના ચક્રવ્યૂહમાં યુવાન અભિમન્યુ મૃત્યુ પામ્યા. શોકમાં અર્જુને પ્રતિજ્ઞા લીધી કે બીજા દિવસના સૂર્યાસ્ત પહેલાં પાંડવોને અભિમન્યુની પાછળ જતાં રોકનાર જયદ્રથનો વધ કરશે, નહીં તો પોતે અગ્નિમાં પ્રવેશ કરશે. આખો દિવસ તેઓ કૌરવ સેનાને ચીરતા આગળ વધ્યા; ઘોડા થાક્યા ત્યારે બાણોથી પાણીનું સરોવર બનાવીને તેમને પાણી પાયું. સાંજ પડતાં શ્રીકૃષ્ણની દિવ્ય શક્તિથી સૂર્ય આથમી ગયો હોય તેવું લાગ્યું, જયદ્રથ છુપાવાની જગ્યાએથી બહાર આવ્યો, અને અર્જુને પ્રતિજ્ઞા પૂરી કરી.

સત્તરમા દિવસે ભીષણ યુદ્ધ પછી કર્ણના રથનું પૈડું જમીનમાં ખૂંપી ગયું. કર્ણે ધર્મયુદ્ધની દુહાઈ આપી, પણ શ્રીકૃષ્ણે તેને દ્રૌપદી અને અભિમન્યુ સાથે થયેલા અન્યાયની યાદ અપાવી. પછી અર્જુને કર્ણનો વધ કર્યો; તેઓ જાણતા નહોતા કે તેમનો આ મહાન હરીફ તેમનો જ સૌથી મોટો ભાઈ હતો.

યુદ્ધ પછી અશ્વત્થામાએ ભયંકર બ્રહ્મશિર અસ્ત્ર છોડ્યું, અને તેને રોકવા અર્જુને પણ પોતાનું અસ્ત્ર છોડ્યું. વ્યાસજી અને નારદજી બંનેની વચ્ચે આવીને ઊભા રહ્યા ત્યારે અર્જુન પોતાના શુદ્ધ સંયમથી અસ્ત્ર પાછું ખેંચી શક્યા. અશ્વત્થામા એ ન કરી શક્યો, અને તેણે અસ્ત્ર ઉત્તરાના ગર્ભ તરફ વાળ્યું; પછીથી શ્રીકૃષ્ણે એ બાળકને બચાવ્યું, જે પરીક્ષિત તરીકે જન્મ્યું.

યુદ્ધ પછી અને અંતિમ યાત્રા

યુદ્ધ જીત્યા પછી શ્રીકૃષ્ણે અર્જુનને પહેલાં રથ પરથી ઊતરવા કહ્યું. શ્રીકૃષ્ણ ઊતર્યા કે તરત રથ ભડકે બળવા લાગ્યો. શ્રીકૃષ્ણે સમજાવ્યું કે ભીષ્મ, દ્રોણ અને કર્ણનાં અસ્ત્રોથી માત્ર તેમની હાજરીએ જ રથને બચાવી રાખ્યો હતો. થોડા સમય પછી અર્જુને શ્રીકૃષ્ણને કુરુક્ષેત્રમાં કહેલો ઉપદેશ ફરી સંભળાવવા વિનંતી કરી, અને શ્રીકૃષ્ણે તેમને અનુગીતાનો ઉપદેશ આપ્યો.

યુધિષ્ઠિરે અશ્વમેધ યજ્ઞ કર્યો ત્યારે અર્જુન યજ્ઞના ઘોડાની પાછળ આખા દેશમાં ફર્યા. મણિપુરમાં ઉલૂપીની પ્રેરણાથી તેમના જ પુત્ર બભ્રુવાહને તેમની સાથે યુદ્ધ કર્યું, અને અર્જુન પડ્યા. પછી ઉલૂપીએ નાગલોકના દિવ્ય મણિથી તેમને ફરી જીવતા કર્યા, અને સમજાવ્યું કે આનાથી ભીષ્મને જે રીતે ઢાળ્યા હતા તેના શાપમાંથી તેઓ મુક્ત થયા.

વર્ષો પછી સમાચાર આવ્યા કે શ્રીકૃષ્ણ પૃથ્વી છોડીને ગયા. અર્જુન દોડીને દ્વારકા ગયા અને યાદવ સ્ત્રીઓ તથા બાળકોને લઈને ઇન્દ્રપ્રસ્થ તરફ નીકળ્યા, પણ રસ્તામાં લૂંટારાઓએ હુમલો કર્યો. અર્જુન ગાંડીવ પર માંડ પણછ ચડાવી શક્યા, દિવ્ય અસ્ત્રો યાદ ન આવ્યાં અને બાણ ખૂટી ગયાં. ભાંગેલા હૃદયે તેઓ વ્યાસજી પાસે ગયા, જેમણે પ્રેમથી કહ્યું કે તમારું કાર્ય પૂરું થયું છે.

પછી પાંડવો અંતિમ યાત્રાએ નીકળ્યા. રસ્તામાં અગ્નિદેવ પ્રગટ થયા અને ગાંડીવ તથા ભાથાં વરુણને પાછાં આપવા કહ્યું, અને અર્જુને તે પાણીમાં પધરાવી દીધાં. હિમાલયમાં જોડિયા ભાઈઓ પછી અર્જુન પડ્યા. યુધિષ્ઠિરે ભીમને કહ્યું, “અર્જુને કહ્યું હતું કે તે એક જ દિવસમાં બધા શત્રુઓનો નાશ કરશે, પણ કર્યો નહીં; અને તે બીજા ધનુર્ધરોને તુચ્છ ગણતો.” સ્વર્ગમાં પછીથી યુધિષ્ઠિરે તેમને પોતાના દિવ્ય પિતા ઇન્દ્રની પાસે તેજથી ઝળહળતા જોયા.