ભીમ

જન્મ અને બાળપણની હરીફાઈ

ઋષિના શાપને કારણે રાજા પાંડુને સંતાન થઈ શકે તેમ નહોતું, એટલે કુંતીએ દુર્વાસા ઋષિએ આપેલા મંત્રનો ઉપયોગ કર્યો. યુધિષ્ઠિરના જન્મ પછી પાંડુએ કહ્યું, “ક્ષત્રિયો માટે બળ સૌથી મોટું છે. મહાબળવાન પુત્ર માગો.” કુંતીએ વાયુદેવનું આવાહન કર્યું અને ભીમનો જન્મ થયો. આકાશવાણી થઈ કે આ બાળક બળવાનોમાં શ્રેષ્ઠ થશે. એ જ દિવસે હસ્તિનાપુરમાં દુર્યોધનનો પણ જન્મ થયો.

ભીમ હજી નાનું બાળક હતા ત્યારે શતશૃંગ પર્વત પર એક વાઘ જોઈને કુંતી ડરી ગયાં. તેઓ ઝટકે ઊભાં થયાં અને બાળક ખોળામાંથી સરકીને એક પથ્થર પર પડ્યું. બાળકને જરા પણ વાગ્યું નહીં, પણ પથ્થરના ટુકડેટુકડા થઈ ગયા. પાંડુના અવસાન પછી કુંતી પોતાના પુત્રો અને માદ્રીના જોડિયા પુત્રોને લઈને હસ્તિનાપુર આવ્યાં, જ્યાં પાંડુના મોટા ભાઈ, એટલે કે મોટા બાપુ ધૃતરાષ્ટ્ર અને તેમના સો પુત્રો રહેતા હતા.

બાળપણની રમતોમાં ભીમ હંમેશાં જીતતા. તેઓ કૌરવ છોકરાઓના વાળ પકડીને ખેંચતા, તેમને પાણીમાં ડુબકી ખવડાવતા, અથવા જે ઝાડ પર તેઓ બેઠા હોય તેને એવું હલાવતા કે તેઓ ફળો સાથે નીચે પડી જાય. આ બધું તેઓ બાળસહજ મસ્તીમાં કરતા, દ્વેષથી નહીં; પણ દુર્યોધન તેમને મનોમન ખૂબ ધિક્કારવા લાગ્યો અને તેમનાથી છુટકારો મેળવવાનો રસ્તો શોધવા લાગ્યો.

ગંગાકિનારે પ્રમાણકોટિમાં ઉજાણી વખતે દુર્યોધને ભીમના ભોજનમાં ઝેર ભેળવ્યું. ભીમ બેભાન થયા એટલે તેણે તેમને વેલાથી બાંધીને નદીમાં ધકેલી દીધા. ભીમ ડૂબતા ડૂબતા નાગલોકમાં પહોંચ્યા. નાગોના ડંખથી ઝેર ઊતરી ગયું, અને કુંતીના જ કુળના વડીલ વૃદ્ધ નાગ આર્યકે તેમને ઓળખ્યા. નાગરાજ વાસુકિએ તેમને દિવ્ય રસના આઠ કુંડ પિવડાવ્યા, જેમાં દરેકમાં હજારોનું બળ હતું. ભીમ આઠ દિવસ સૂતા રહ્યા અને પહેલાં કરતાં ઘણા વધુ બળવાન બનીને ઘેર પાછા આવ્યા.

પછી રાજકુમારોએ કૃપાચાર્ય અને દ્રોણાચાર્ય પાસે શિક્ષણ લીધું. ભીમ અને દુર્યોધન બંને ગદાયુદ્ધમાં નિપુણ બન્યા અને ત્યારથી બંને કાયમના હરીફ રહ્યા. રાજકુમારોના કૌશલ્ય-પ્રદર્શનમાં તેમનું ગદાયુદ્ધ એટલું ઉગ્ર બન્યું કે દ્રોણને અશ્વત્થામાને મોકલીને બંનેને છૂટા પાડવા પડ્યા.

પરિવારના રક્ષક

પછી દુર્યોધને પાંડવો અને કુંતીને વારણાવતમાં લાખના બનેલા મહેલમાં રહેવા મોકલ્યા, જે પળવારમાં સળગી જાય તેવો હતો. વિદુરે ગુપ્ત રીતે ચેતવણી આપી હતી, એટલે તેમણે સુરંગ ખોદાવી. નક્કી કરેલી રાતે ભીમે પોતે જ મહેલને આગ લગાડી અને સૌને બહાર લઈ ગયા. અંધારા જંગલમાં બધા થાકી ગયા ત્યારે ભીમે માતાને ખભે બેસાડ્યાં, બંને જોડિયા ભાઈઓને કેડ પર લીધા, યુધિષ્ઠિર અને અર્જુનના હાથ પકડ્યા અને બધાને સલામત જગ્યાએ પહોંચાડ્યા.

પરિવાર એક ઝાડ નીચે સૂતો હતો ત્યારે ભીમ ચોકી કરતા જાગતા રહ્યા. રાક્ષસ હિડિંબે પોતાની બહેન હિડિંબાને તેમને પકડવા મોકલી, પણ તે ભીમને જોઈને તેમના પ્રેમમાં પડી ગઈ. ગુસ્સે થયેલા હિડિંબે હુમલો કર્યો અને ભીમે લડીને તેનો વધ કર્યો. કુંતી અને યુધિષ્ઠિરની રજાથી ભીમે હિડિંબા સાથે લગ્ન કર્યાં, એ શરતે કે પુત્ર જન્મે ત્યાં સુધી જ તેઓ તેની સાથે રહેશે. તેમનો પુત્ર ઘટોત્કચ થયો, જેણે વચન આપ્યું કે પિતાને જ્યારે પણ જરૂર પડશે ત્યારે તે આવી જશે.

પછી પાંડવો બ્રાહ્મણના વેશમાં એકચક્રા નગરીમાં એક દયાળુ બ્રાહ્મણના ઘરે શાંતિથી રહ્યા. ત્યાં બકાસુર નામનો રાક્ષસ દર વખતે નગર પાસેથી એક ગાડું ભરીને ભોજન અને એક માણસ મંગાવતો. જ્યારે યજમાન બ્રાહ્મણનો વારો આવ્યો, ત્યારે કુંતીએ તેમની જગ્યાએ ભીમને મોકલવાની તૈયારી બતાવી. ભીમ રસ્તામાં જ આનંદથી બધું ભોજન જમી ગયા, પછી બકાસુર સાથે લડીને તેનો વધ કર્યો, અને તે દિવસથી નગર નિર્ભય થઈ ગયું.

દ્રૌપદી, ઇન્દ્રપ્રસ્થ અને જરાસંધ

પાંચાલમાં દ્રૌપદીના સ્વયંવરમાં અર્જુને કન્યા જીતી. જીતનાર “બ્રાહ્મણ” પર ગુસ્સે થયેલા રાજાઓએ હુમલો કર્યો ત્યારે ભીમે એક ઝાડ ઉખાડી લીધું અને ભાઈની પડખે ઊભા રહ્યા; તેમણે બળવાન રાજા શલ્યને મલ્લયુદ્ધમાં હરાવ્યા. ત્યાં બેઠેલા શ્રીકૃષ્ણ ભાઈઓને ઓળખી ગયા. દ્રૌપદી પાંચેય પાંડવોનાં પત્ની બન્યાં અને તેમનાથી ભીમનો પુત્ર સુતસોમ થયો. પછીથી ભીમે કાશીની રાજકુમારી વલંધરાને તેના સ્વયંવરમાં જીતીને લગ્ન કર્યાં; તેમનો પુત્ર સર્વગ થયો.

યુધિષ્ઠિરે રાજસૂય યજ્ઞ કરવાનો વિચાર કર્યો ત્યારે શ્રીકૃષ્ણે સમજાવ્યું કે અનેક રાજાઓને કેદમાં રાખનાર મગધના બળવાન રાજા જરાસંધને પહેલાં દૂર કરવો પડશે. શ્રીકૃષ્ણ, ભીમ અને અર્જુન સ્નાતક બ્રાહ્મણનો વેશ ધરીને મગધ ગયા. જરાસંધ મલ્લયુદ્ધ માટે તૈયાર થયો અને તેણે ભીમને પ્રતિસ્પર્ધી તરીકે પસંદ કર્યા.

બંને તેર દિવસ સુધી રાત-દિવસ વિરામ વિના લડ્યા. ચૌદમા દિવસે જરાસંધ થાકી ગયો, અને શ્રીકૃષ્ણના ઇશારે ભીમે તેને હરાવીને તેનો વધ કર્યો. કેદ કરાયેલા રાજાઓને મુક્ત કરવામાં આવ્યા, અને જરાસંધના પુત્ર સહદેવને (પાંડવ સહદેવ નહીં) ગાદી પર બેસાડવામાં આવ્યો.

રાજસૂય માટે ભીમ પૂર્વ દિશામાં ગયા અને ચેદિ, કોશલ, કાશી, અંગ અને વંગ જેવાં અનેક રાજ્યોને યુધિષ્ઠિરની આણ નીચે લાવ્યા. ઇન્દ્રપ્રસ્થની અદ્ભુત સભા બનાવનાર શિલ્પી મયે ભીમને એક વિશાળ ભારે ગદા પણ લાવી આપી, જે તેમનું મુખ્ય શસ્ત્ર બની.

દ્યૂતસભા અને વનવાસનાં વર્ષો

જુગારમાં યુધિષ્ઠિર રાજ્ય, ભાઈઓ, પોતાની જાત અને છેલ્લે દ્રૌપદીને પણ હારી ગયા. દુઃશાસન દ્રૌપદીને ઘસડીને સભામાં લાવ્યો અને દુર્યોધને પોતાની જાંઘ બતાવીને તેમનું અપમાન કર્યું, ત્યારે ભીમનો ક્રોધ રોકાયો નહીં. તેમણે સૌની સામે પ્રતિજ્ઞા લીધી કે યુદ્ધમાં તેઓ ગદાથી એ જાંઘ તોડશે, અને દુઃશાસન પાસેથી ભયંકર બદલો લેશે. તેમના શબ્દો સાંભળી વડીલો પણ ધ્રૂજી ગયા.

બાર વર્ષના વનવાસમાં ભીમે અનેક સંકટોમાંથી પરિવારની રક્ષા કરી. રસ્તો રોકનાર રાક્ષસ કિર્મીરનો તેમણે વધ કર્યો, અને પછી યુધિષ્ઠિર, જોડિયા ભાઈઓ અને દ્રૌપદીને ઉપાડી જવા માગતા રાક્ષસ જટાસુરને પણ માર્યો. ઘણી વાર તેમણે યુધિષ્ઠિરને તરત યુદ્ધ કરવા સમજાવ્યા, પણ દર વખતે મોટા ભાઈની વચન પાળવાની ઇચ્છા આગળ નમી ગયા.

એક દિવસ પવન એક સુંદર સૌગંધિક ફૂલ દ્રૌપદી પાસે ઉડાડી લાવ્યો, અને તેમણે ભીમ પાસે વધુ ફૂલ માગ્યાં. રસ્તામાં ભીમને એક વૃદ્ધ વાનર રસ્તા વચ્ચે સૂતેલો મળ્યો, જેણે કહ્યું કે પૂંછડી ખસેડીને આગળ જાઓ. ભીમ પૂંછડી ઊંચકી પણ ન શક્યા. એ વાનર હનુમાનજી હતા. તેમણે ભીમને પોતાનું વિશાળ રૂપ બતાવ્યું, તેમને ભેટીને આશીર્વાદ આપ્યા, અને વચન આપ્યું કે યુદ્ધમાં તેઓ અર્જુનની ધજા પર બેસશે અને ભીમની ગર્જનામાં પોતાની ગર્જના ઉમેરશે. પછી ભીમ કુબેરના સરોવરે જઈને ફૂલ લઈ આવ્યા.

વનમાં એક વાર એક વિશાળ અજગરે ભીમને એવા જકડી લીધા કે તેઓ હલી પણ ન શક્યા. તે શાપિત રાજા નહુષ હતા. યુધિષ્ઠિરે આવીને અજગરના ધર્મ વિશેના પ્રશ્નોના ઉત્તર આપ્યા અને બંનેને મુક્ત કર્યા. રાજા જયદ્રથે દ્રૌપદીનું હરણ કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો ત્યારે ભીમે તેને પકડી પાડ્યો. પિતરાઈ બહેન દુઃશલા, જે જયદ્રથની પત્ની હતી, તેના ખાતર યુધિષ્ઠિરે તેને જીવતદાન આપ્યું; એટલે ભીમે માત્ર તેનું માથું મૂંડીને પાંચ ચોટલીઓ રાખી અને તેને શરમભેર જવા દીધો.

રસોઇયા બલ્લવ, અને યુદ્ધ તરફ

તેરમા વર્ષે પાંડવો વેશ બદલીને રાજા વિરાટના દરબારમાં રહ્યા. ભીમ બલ્લવ નામે રાજરસોઇયા બન્યા, અને એક ઉત્સવમાં જીમૂત નામના પ્રખ્યાત મલ્લને હરાવીને પોતાની કુસ્તીની કળા પણ બતાવી.

રાણીના બળવાન ભાઈ અને વિરાટના સેનાપતિ કીચકે સૈરંધ્રી નામે દાસી બનીને રહેતાં દ્રૌપદીને ખૂબ હેરાન કર્યાં. ભીમ રાત્રે નૃત્યશાળામાં કીચકને મળ્યા અને તેનો વધ કર્યો. કીચકના ભાઈઓએ દ્રૌપદીને તેના શબ સાથે બાળી નાખવાનો પ્રયત્ન કર્યો ત્યારે ભીમે તેમને પણ હરાવ્યા. થોડા સમય પછી ત્રિગર્તના રાજા સુશર્માએ વિરાટની ગાયો લૂંટી અને વિરાટને જ કેદ કરી લીધા, ત્યારે ભીમે રાજાને છોડાવ્યા અને સુશર્માને બંદી બનાવ્યો; જોકે યુધિષ્ઠિરે તેને જવા દીધો.

વનવાસ પૂરો થયો અને શ્રીકૃષ્ણ શાંતિદૂત બનીને હસ્તિનાપુર જવાની તૈયારી કરતા હતા, ત્યારે ભીમે નરમાશથી શાંતિની તરફેણમાં વાત કરીને સૌને નવાઈ પમાડી, જેથી કુળનો નાશ ન થાય. શ્રીકૃષ્ણે તેમની મજાક કરી, ત્યારે ભીમે કહ્યું કે તેમને યુદ્ધનો ડર નથી, પણ પોતાના જ સ્વજનોનો સંહાર ટાળવો છે. સેનાનો નાયક કોણ બને એ પૂછવામાં આવ્યું ત્યારે ભીમે શિખંડીનું નામ સૂચવ્યું.

યુદ્ધમાં પ્રતિજ્ઞાઓ પૂરી કરી

કુરુક્ષેત્રના યુદ્ધમાં ભીમ વાવાઝોડા જેવા હતા. બીજા દિવસે તેમણે કલિંગના રાજાને હરાવ્યો, અને શરૂઆતના દિવસોથી જ ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો એક પછી એક તેમની સામે પડતા ગયા. ચૌદમા દિવસે અર્જુનને શોધવા તેઓ કૌરવ સેનાને ચીરીને અંદર ગયા, અને દુર્યોધનના બીજા ઘણા ભાઈઓ પડ્યા; તેમાં દ્રૌપદીના પક્ષે બોલનાર વિકર્ણ પણ હતો. વિકર્ણ સામે લડતાં પણ ભીમના મનમાં તેના માટે દુઃખ હતું.

એ જ દિવસે કર્ણે લાંબા દ્વંદ્વમાં ભીમને હરાવ્યા, પણ તેમનો જીવ લીધો નહીં, કારણ કે તેણે કુંતીને વચન આપ્યું હતું કે અર્જુન સિવાય તેમના કોઈ પુત્રને મારશે નહીં. એ જ રાતે ભીમનો પુત્ર ઘટોત્કચ પાંડવો માટે લડ્યો અને કર્ણની દિવ્ય શક્તિથી મૃત્યુ પામ્યો. પંદરમા દિવસે ભીમે અશ્વત્થામા નામના હાથીને માર્યો, અને “અશ્વત્થામા મરાયો” એવી બૂમથી દ્રોણને શસ્ત્ર મૂકવા પ્રેરવામાં આવ્યા.

સત્તરમા દિવસે ભીમ રણમાં દુઃશાસનને મળ્યા અને તેનો વધ કર્યો; આમ તેર વર્ષ પહેલાં દ્રૌપદી માટે લીધેલી ભયંકર પ્રતિજ્ઞા પૂરી થઈ. અઢારમા દિવસે તેમણે દુર્યોધનના બાકી રહેલા લડતા ભાઈઓનો પણ વધ કર્યો.

પછી દુર્યોધન એક સરોવરમાં સંતાઈ ગયો. યુધિષ્ઠિરે કહ્યું કે કોઈ પણ એક ભાઈને હરાવે તો રાજ્ય તેનું; દુર્યોધને ગદાયુદ્ધ પસંદ કર્યું અને ભીમ આગળ આવ્યા. લાંબું અને ભયંકર યુદ્ધ થયું. શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું કે દુર્યોધન વધુ કુશળ છે, અને અર્જુને પોતાની જાંઘ થપથપાવીને ભીમને પ્રતિજ્ઞા યાદ કરાવી. ભીમે દુર્યોધનની જાંઘો પર પ્રહાર કર્યો અને તે ઢળી પડ્યો. બંનેના ગદાગુરુ બલરામ કમરની નીચે પ્રહાર થયો તેથી ખૂબ ક્રોધે ભરાયા, પણ શ્રીકૃષ્ણે તેમને શાંત કર્યા.

યુદ્ધ પછી અને અંતિમ યાત્રા

એ જ રાતે અશ્વત્થામાએ ઊંઘતી પાંડવ છાવણી પર હુમલો કર્યો, અને દ્રૌપદીના પાંચેય પુત્રો, જેમાં ભીમનો પુત્ર સુતસોમ પણ હતો, મૃત્યુ પામ્યા. ભીમ તરત અશ્વત્થામાની પાછળ નીકળી પડ્યા. અશ્વત્થામા હાર્યો ત્યારે તેના કપાળ પરનો મણિ લઈ લેવામાં આવ્યો, અને ભીમે તે દ્રૌપદીને આપીને તેમને આશ્વાસન આપ્યું.

પાંડવો શોકમગ્ન ધૃતરાષ્ટ્રને મળવા ગયા ત્યારે અંધ રાજાએ ભીમની લોખંડની મૂર્તિને ભેટીને દુઃખ અને ક્રોધમાં ભાંગી નાખી; એ મૂર્તિ શ્રીકૃષ્ણે સમજદારીથી આગળ કરી હતી. પછી તેમનો ક્રોધ આંસુમાં ઓગળી ગયો. યુધિષ્ઠિરનો રાજ્યાભિષેક થયો ત્યારે તેમણે ભીમને યુવરાજ બનાવ્યા. અશ્વમેધ યજ્ઞ વખતે ભીમ અને નકુલે રાજ્યની રક્ષા કરી. ભીમ ભૂતકાળ ભૂલી શકતા નહોતા અને ક્યારેક ધૃતરાષ્ટ્રને કડવાં વેણ કહેતા, જેથી વનમાં જતાં પહેલાં વૃદ્ધ રાજાનું દુઃખ વધ્યું.

જીવનના અંતે પાંડવો અને દ્રૌપદી રાજ્ય છોડીને હિમાલય તરફ ચાલી નીકળ્યાં. એક પછી એક દ્રૌપદી, સહદેવ, નકુલ અને અર્જુન પડ્યાં, અને દર વખતે ભીમે યુધિષ્ઠિરને કારણ પૂછ્યું. છેલ્લે ભીમ પોતે પડ્યા અને પૂછ્યું, “તમે જાણતા હો તો કહો, હું શા માટે પડ્યો?” યુધિષ્ઠિરે કહ્યું, “તમે ખૂબ વધારે ખાતા, અને બીજાને તુચ્છ ગણીને પોતાના બળની બડાઈ મારતા.”

માત્ર યુધિષ્ઠિર જ સદેહે સ્વર્ગે પહોંચ્યા. ત્યાં પછીથી તેમણે ભીમને મરુદ્ગણો વચ્ચે, પોતાના દિવ્ય પિતા વાયુદેવની પાસે, તેજથી ઝળહળતા જોયા.