એકલવ્ય

વનનો પુત્ર

મહાભારત એકલવ્યની કથા આદિપર્વના એક નાના અધ્યાયમાં કહે છે, પણ એ અધ્યાય ભાવથી ભરેલો છે. તે હિરણ્યધનુનો પુત્ર હતો, જેમને મહાભારત નિષાદોના રાજા કહે છે. નિષાદ લોકો જંગલો અને પહાડોમાં રહેતા અને શિકાર કરીને જીવતા, એટલે એકલવ્ય નાનપણથી જ હાથમાં ધનુષ્ય લઈને મોટો થયો.

એ સમયે દ્રોણાચાર્ય હસ્તિનાપુરના યુવાન રાજકુમારોના ગુરુ બન્યા હતા. ભીષ્મે તેમને સો કૌરવો અને પાંચ પાંડવોને શસ્ત્રવિદ્યા શીખવવા બોલાવ્યા હતા. દ્રોણની કીર્તિ દૂર દૂર સુધી ફેલાઈ, અને મહાભારત કહે છે કે બીજાં ઘણાં રાજ્યોના રાજકુમારો પણ તેમની પાસે શીખવા આવતા.

બધા શિષ્યોમાં અર્જુન પોતાની મહેનતથી સૌથી આગળ હતા. દ્રોણ તેમને ખૂબ ચાહતા. એક રાત્રે દ્રોણે અર્જુનને અંધારામાં ધનુર્વિદ્યાનો અભ્યાસ કરતા જોયા. પ્રસન્ન થઈને તેમણે કહ્યું, “હું એવું કરીશ કે દુનિયામાં કોઈ ધનુર્ધર તારી બરાબરી ન કરી શકે. આ હું સાચું કહું છું.” એકલવ્ય સાથે પછી જે બન્યું તે સમજવા માટે આ વચન ખૂબ મહત્ત્વનું છે.

ગુરુના દ્વારેથી પાછો વળ્યો

દ્રોણની કીર્તિ સાંભળીને એકલવ્ય તેમની પાસે આવ્યો અને ધનુર્વિદ્યા શીખવવા વિનંતી કરી. મહાભારત કહે છે કે ધર્મને સારી રીતે જાણનારા દ્રોણે તેને શિષ્ય તરીકે ન સ્વીકાર્યો. તેનું કારણ પણ ગ્રંથ સ્પષ્ટ કહે છે: દ્રોણે વિચાર્યું કે આ નિષાદનો પુત્ર છે, અને તેમને જે કુરુ રાજકુમારોને શીખવવા માટે નીમવામાં આવ્યા હતા તેમના હિતનો તેઓ વિચાર કરતા હતા.

આટલી આશા લઈને આવેલા યુવાન માટે એ પળ કેટલી કઠણ હશે! પણ એકલવ્યે દલીલ ન કરી, કે મનમાં કડવાશ પણ ન રાખી. જેમ શિષ્ય ગુરુને નમે તેમ તેણે દ્રોણનાં ચરણોમાં માથું નમાવ્યું અને શાંતિથી જંગલમાં પાછો ચાલ્યો ગયો.

અહીં જ આપણને એ ગુણ દેખાય છે જે તેની આખી કથામાં ઝળકે છે. તેણે મનોમન દ્રોણને ગુરુ માની લીધા હતા, અને બહારથી મળેલો ઇનકાર તેના અંતરના નિર્ણયને બદલી ન શક્યો.

જંગલમાં માટીના ગુરુ

જંગલમાં એકલવ્યે માટીમાંથી દ્રોણની મૂર્તિ બનાવી. શિષ્ય જીવંત ગુરુને જે માન અને ભક્તિ આપે, તે જ માન અને ભક્તિ તેણે એ મૂર્તિને આપ્યાં. તેની સામે તેણે કડક નિયમથી ધનુર્વિદ્યાનો અભ્યાસ શરૂ કર્યો.

તેની પકડ સુધારનાર, ઊભા રહેવાની રીત બતાવનાર કે પ્રગતિ પર શાબાશી આપનાર ત્યાં કોઈ ન હતું. તેની પાસે હતી ફક્ત શ્રદ્ધા, એકાગ્રતા અને રોજની મહેનત. છતાં મહાભારત કહે છે કે એ મહાન ભક્તિના બળે તે બાણ ચડાવવામાં, નિશાન તાકવામાં અને વીજળીની ઝડપે બાણ છોડવામાં અદ્ભુત કુશળ બની ગયો.

એટલે જ આજે પણ ઘરોમાં અને શાળાઓમાં એકલવ્યનું નામ લેવાય છે. તેણે બતાવ્યું કે શિષ્યની સચ્ચાઈ પોતે જ ગુરુ બની શકે છે, અને ગુરુ પ્રત્યેનો આદર સૌથી પહેલાં શિષ્યના પોતાના હૃદયમાં વસે છે.

ભસતો બંધ થયેલો કૂતરો

એક દિવસ દ્રોણની આજ્ઞા લઈને કૌરવ અને પાંડવ રાજકુમારો રથમાં બેસીને શિકારે નીકળ્યા. એક સેવક તેમનો સામાન લઈને પાછળ આવતો હતો, અને તેની સાથે એક કૂતરો પણ હતો. જંગલમાં ફરતો ફરતો એ કૂતરો જ્યાં એકલવ્ય અભ્યાસ કરતો હતો ત્યાં પહોંચી ગયો.

કૂતરાએ જટાવાળો, કાળું મૃગચર્મ પહેરેલો અને જંગલની ધૂળથી ભરેલો એક શ્યામ યુવાન જોયો, અને તે તેના પર ભસવા લાગ્યો. ત્યારે એકલવ્યે તેના મોંમાં એક પછી એક સાત બાણ એટલી ઝડપથી માર્યાં કે જાણે બધાં એકસાથે છૂટ્યાં હોય, અને કૂતરો ભસી શક્યો નહીં. બાણથી ભરેલા મોં સાથે તે રાજકુમારો પાસે પાછો દોડી ગયો.

આવી હાથની ચપળતા જોઈને રાજકુમારો આશ્ચર્યમાં પડી ગયા, અને મહાભારત કહે છે કે તેમને પોતાની કુશળતા પર શરમ આવી. તેમણે ધનુર્ધરને શોધ્યો અને જોયું કે તે અટક્યા વગર એક પછી એક બાણ છોડી રહ્યો છે. તેમણે પૂછ્યું કે તું કોણ છે, ત્યારે તેણે કહ્યું, “મને નિષાદરાજ હિરણ્યધનુનો પુત્ર અને દ્રોણનો શિષ્ય જાણો, જે ધનુર્વિદ્યામાં પરિશ્રમ કરી રહ્યો છે.”

ગુરુદક્ષિણા

રાજકુમારોએ પાછા જઈને દ્રોણને બધી વાત કહી. અર્જુનના મનમાં એકલવ્યનો જ વિચાર ચાલતો રહ્યો. પછી ગુરુ સાથે એકાંતમાં તેમણે પ્રેમથી કહ્યું, “આપે એક વાર મને ભેટીને કહ્યું હતું કે આપનો કોઈ શિષ્ય મારાથી ચડિયાતો નહીં થાય. તો પછી નિષાદરાજનો પુત્ર, આપનો બીજો શિષ્ય, મારાથી વધુ બળવાન કેવી રીતે?”

દ્રોણે થોડી વાર વિચાર કર્યો. પછી તેઓ અર્જુનને સાથે લઈને જંગલમાં ગયા. ત્યાં તેમણે એકલવ્યને જોયો — શરીરે ધૂળ, માથે જટા, સાદાં વસ્ત્ર, હાથમાં ધનુષ્ય, અને અટક્યા વગર બાણ છોડતો. દ્રોણને જોતાં જ એકલવ્ય આગળ આવ્યો, તેમનાં ચરણ સ્પર્શ્યાં, જમીન પર સાષ્ટાંગ પ્રણામ કર્યા અને ગુરુ તરીકે તેમનું પૂજન કર્યું. પછી તે હાથ જોડીને તેમની સામે ઊભો રહ્યો.

દ્રોણે કહ્યું, “જો તું મારો શિષ્ય હોય, તો મને ગુરુદક્ષિણા આપ.” એકલવ્ય ખૂબ રાજી થયો. “ભગવન્, હું શું આપું? બસ આજ્ઞા કરો. ગુરુને ન આપી શકું એવું મારી પાસે કશું નથી.” દ્રોણે કહ્યું, “તારા જમણા હાથનો અંગૂઠો આપ.”

કોઈ પણ ધનુર્ધર માટે આ શબ્દો સાંભળવા કઠણ હતા. પણ પોતાના વચનમાં સાચા એકલવ્યે પ્રસન્ન મુખે અને સ્થિર મનથી પોતાનો જમણો અંગૂઠો કાપીને દ્રોણને આપી દીધો. ત્યાર પછી પણ તે આંગળીઓથી બાણ ચલાવતો, પણ પહેલાં જેવી ઝડપ ન રહી. અર્જુનની ચિંતા દૂર થઈ, અને દ્રોણનું વચન સાચું રહ્યું: અર્જુનથી કોઈ આગળ ન નીકળ્યું.

મહાભારત પછી શું કહે છે

આ પછી એકલવ્ય કથામાંથી લગભગ અદૃશ્ય થઈ જાય છે. તે કુરુક્ષેત્રમાં લડ્યો નહીં, કારણ કે મહાયુદ્ધ સમયે તે જીવિત ન હતો. તેનો સૌથી સ્પષ્ટ પાછળનો ઉલ્લેખ દ્રોણપર્વમાં, સ્વયં શ્રીકૃષ્ણના શબ્દોમાં આવે છે.

જે રાત્રે ઘટોત્કચ પડ્યો, તે રાત્રે શ્રીકૃષ્ણે અર્જુનને સમજાવ્યું કે તેમના માર્ગમાંથી કેટલાં સંકટ દૂર કરવામાં આવ્યાં હતાં. તેમણે મગધના જરાસંધ અને ચેદિના શિશુપાલનું નામ લીધું, અને તેમની સાથે બળવાન નિષાદ એકલવ્યનું પણ, અને કહ્યું કે અર્જુનના હિત માટે, જુદા જુદા ઉપાયોથી, તેઓ એક પછી એક માર્યા ગયા. તેમણે એ પણ કહ્યું કે અર્જુનને ખાતર દ્રોણે ગુરુ બનીને યુક્તિથી એકલવ્યનો અંગૂઠો લઈ લીધો હતો, અને અંગૂઠા તથા આંગળીઓનાં રક્ષક-મોજાં સાથે એકલવ્યને દેવો, દાનવો, રાક્ષસો અને નાગો ભેગા મળીને પણ યુદ્ધમાં હરાવી ન શકત. અંતે શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું કે તેઓ ધર્મની સ્થાપના માટે જગતમાં આવ્યા છે.

આ શબ્દો પહેલાંની કથાને નવી રીતે જોવા પ્રેરે છે. એકલવ્ય માત્ર ભક્ત શિષ્ય ન હતો; તે એવો યોદ્ધો બન્યો હતો જેના બળનો આદર સ્વયં શ્રીકૃષ્ણ પણ કરતા. મહાભારત એ છુપાવતું નથી કે તેનો અંગૂઠો અર્જુનને ખાતર લેવાયો હતો. તે તેની ભક્તિ અને તેણે ચૂકવેલી કિંમત બંનેની નોંધ રાખે છે, અને તેના પર વિચારવાનું આપણા પર છોડે છે.