કર્ણ

સૂર્યથી જન્મ, સારથિના ઘરે ઉછેર

કુંતી નાની હતાં ત્યારે રાજા કુંતીભોજના મહેલમાં તેમણે દુર્વાસા ઋષિની ખૂબ પ્રેમથી સેવા કરી. પ્રસન્ન થઈને ઋષિએ તેમને એક મંત્ર આપ્યો, જેનાથી તેઓ કોઈ પણ દેવને બોલાવીને તેમનાથી પુત્ર મેળવી શકે. બાળસહજ જિજ્ઞાસાથી કુંતીએ તરત જ મંત્ર અજમાવીને સૂર્યદેવને બોલાવ્યા. સૂર્યદેવ આવ્યા અને તેમના આશીર્વાદથી કુંતીને એક પુત્ર જન્મ્યો, જે સૂર્ય જેવો તેજસ્વી હતો અને જન્મથી જ શરીર પર કુદરતી કવચ અને કાનમાં કુંડળ પહેરેલો હતો.

કુંતી કુંવારાં હતાં અને લોકો શું કહેશે તેનો તેમને ખૂબ ડર હતો. ભારે હૈયે તેમણે બાળકને એક ઢાંકેલી પેટીમાં મૂક્યું અને રડતાં રડતાં તેની રક્ષા માટે પ્રાર્થના કરીને અશ્વ નદીમાં વહાવી દીધું. પેટી એક નદીથી બીજી નદીમાં તરતી તરતી ચંપાનગરી પાસે ગંગામાં પહોંચી.

ત્યાં રાજા ધૃતરાષ્ટ્રના મિત્ર સારથિ અધિરથ અને તેમની પત્ની રાધાને તે પેટી મળી. તેમને પોતાનું કોઈ સંતાન નહોતું, એટલે તેમણે આ તેજસ્વી બાળકને દેવોની ભેટ માનીને ઘરે લઈ ગયાં. તે શરીર પર આવું ધન લઈને જન્મ્યો હતો, એટલે તેમણે તેનું નામ ‘વસુષેણ’ રાખ્યું. રાધા અને અધિરથે તેને ખૂબ પ્રેમથી ઉછેર્યો, અને કર્ણે આખી જિંદગી તેમને જ પોતાનાં સાચાં માતા-પિતા માનીને માન આપ્યું.

ધનુર્વિદ્યા અને બે શાપ

કર્ણને મહાન યોદ્ધો બનવાની ખૂબ ઇચ્છા હતી. તેણે હસ્તિનાપુરમાં કુરુ રાજકુમારો સાથે દ્રોણાચાર્ય પાસે ધનુર્વિદ્યા શીખી, અને થોડા જ સમયમાં તે લગભગ દરેક કળામાં અર્જુનની બરાબરી કરવા લાગ્યો. ત્યારથી બંને વચ્ચે તીવ્ર સ્પર્ધા શરૂ થઈ, અને કર્ણ દુર્યોધનની નજીક આવ્યો.

કર્ણને સૌથી શક્તિશાળી દિવ્ય અસ્ત્ર બ્રહ્માસ્ત્ર શીખવું હતું. દ્રોણાચાર્યએ ના પાડી અને કહ્યું કે આ વિદ્યા તેને આપી શકાય નહીં. એટલે કર્ણ મહેન્દ્ર પર્વત પર શસ્ત્રવિદ્યાના મહાન ગુરુ પરશુરામ પાસે ગયો અને પોતાને ભૃગુકુળનો બ્રાહ્મણ કહીને ઓળખાવ્યો. પરશુરામે તેને શિષ્ય બનાવ્યો અને બ્રહ્માસ્ત્ર સહિત અનેક અસ્ત્રો શીખવ્યાં.

ત્યાં રહેતાં એક દિવસ કર્ણ ધનુષ્યનો અભ્યાસ કરતો હતો ત્યારે અજાણતાં તેના બાણથી એક બ્રાહ્મણની ગાય મરી ગઈ, જે તે બ્રાહ્મણ પોતાના અગ્નિહોત્ર માટે રાખતો હતો. કર્ણે ઘણી માફી માગી, પણ ક્રોધિત બ્રાહ્મણે શાપ આપ્યો: “જે શત્રુને હરાવવાની તને સૌથી વધુ ઇચ્છા છે, તેની સાથે લડતી વખતે ધરતી તારા રથનું પૈડું ગળી જશે, અને તું મુશ્કેલીમાં હોઈશ ત્યારે જ તે તારા પર પ્રહાર કરશે.”

એક દિવસ પરશુરામ કર્ણના ખોળામાં માથું રાખીને સૂઈ ગયા. એક ડંખીલો કીડો કર્ણની જાંઘમાં કોરવા લાગ્યો, લોહી વહેવા લાગ્યું, છતાં ગુરુની ઊંઘ ન તૂટે એટલે કર્ણ જરાય હલ્યો નહીં. પરશુરામ જાગ્યા અને આ જોઈને બોલ્યા, “કોઈ બ્રાહ્મણ આવી પીડા સહન ન કરી શકે. સાચું કહે.” કર્ણે સ્વીકાર્યું કે તે સારથિનો પુત્ર છે. પરશુરામે શાપ આપ્યો કે જ્યારે બરાબરીના યોદ્ધા સાથેના યુદ્ધમાં તેને બ્રહ્માસ્ત્રની સૌથી વધુ જરૂર પડશે, ત્યારે જ તે તેને બોલાવવાની વિધિ ભૂલી જશે. પછી તેમણે તેને વિદાય આપી.

રંગભૂમિ અને અંગ દેશનો મુગટ

કુરુ રાજકુમારોનું શિક્ષણ પૂરું થયું ત્યારે દ્રોણાચાર્યએ હસ્તિનાપુરમાં ભવ્ય સ્પર્ધા રાખી, જેથી પ્રજા તેમની કુશળતા જોઈ શકે. અર્જુને સૌને ચકિત કરી દીધા. ત્યાં જ કવચ-કુંડળથી ઝળહળતો કર્ણ રંગભૂમિમાં આવ્યો, અર્જુને બતાવેલો દરેક કરતબ ફરીથી કરી બતાવ્યો અને તેને દ્વંદ્વયુદ્ધ માટે પડકાર્યો. રાજવી બેઠકમાં બેઠેલાં કુંતીએ પોતાના પુત્રને ઓળખી લીધો અને તેઓ બેભાન થઈ ગયાં.

કૃપાચાર્ય આગળ આવ્યા અને કહ્યું કે આવા દ્વંદ્વ પહેલાં દરેક યોદ્ધાએ પોતાનું કુળ જણાવવું પડે, કારણ કે રાજકુમાર બરાબરીવાળા સાથે જ લડે છે. શરમથી કર્ણનું માથું નમી ગયું. તરત દુર્યોધને જાહેર કર્યું, “જો અર્જુન ફક્ત રાજા સાથે જ લડવાનો હોય, તો હું આ જ ક્ષણે કર્ણને અંગ દેશનો રાજા બનાવું છું.” તેણે ત્યાં જ કર્ણનો રાજ્યાભિષેક કરાવ્યો. કર્ણે પૂછ્યું કે આ ઉપકારનો બદલો હું કેવી રીતે વાળું, ત્યારે દુર્યોધને કહ્યું, “મારે તો બસ તારી જીવનભરની મિત્રતા જોઈએ છે.”

એ જ વખતે વૃદ્ધ અધિરથ આનંદથી ધ્રૂજતા રંગભૂમિમાં આવ્યા, અને નવા બનેલા રાજાએ પિતાના ચરણોમાં માથું નમાવ્યું. આ જોઈને ભીમે કર્ણને સારથિનો પુત્ર કહીને તેની મજાક ઉડાવી. દુર્યોધને ગુસ્સાથી કર્ણનો બચાવ કર્યો, પણ સૂરજ આથમી રહ્યો હતો અને સ્પર્ધા પૂરી થઈ. તે દિવસથી કર્ણ અને દુર્યોધન જીવનભર માટે એકબીજા સાથે બંધાઈ ગયા.

સ્વયંવર અને દ્યૂતસભા

રાજા દ્રુપદના દરબારમાં દ્રૌપદીના સ્વયંવરમાં આવેલા અનેક રાજાઓ અને વીરોમાં કર્ણ પણ હતો. ત્યાં વિશાળ ધનુષ્ય પર પણછ ચડાવીને લક્ષ્ય વીંધવાનું હતું. કર્ણ ધનુષ્ય પાસે ગયો ત્યારે શું થયું તે ગ્રંથની જુદી જુદી પ્રતોમાં થોડું જુદું જુદું કહેવાયું છે, પણ અંતે યુવાન બ્રાહ્મણના વેશમાં આવેલા અર્જુને દ્રૌપદીને જીતી. ક્રોધે ભરાયેલા રાજાઓએ હુમલો કર્યો ત્યારે કર્ણ એ યુવાન બ્રાહ્મણ સાથે લડ્યો અને તેની કુશળતા જોઈને દંગ રહી ગયો. આવા તેજસ્વી બ્રાહ્મણ સાથે હવે નહીં લડું, એમ કહીને તે પાછો હટી ગયો.

વર્ષો પછી, જ્યારે યુધિષ્ઠિર જુગારમાં શકુનિ સામે બધું હારી ગયા, ત્યારે કર્ણ સભામાં હાજર હતો. તે મક્કમપણે દુર્યોધનની પડખે ઊભો રહ્યો. કૌરવોમાંથી એકલા વિકર્ણે દ્રૌપદીનો પક્ષ લીધો, ત્યારે કર્ણે તેને ઠપકો આપ્યો, દ્રૌપદીને કઠોર અને અપમાનજનક શબ્દો કહ્યા, અને દુઃશાસનને પાંડવોનાં તથા દ્રૌપદીનાં ઉપરનાં વસ્ત્રો ઉતારી લેવા કહ્યું.

તે કર્ણના જીવનની સૌથી કાળી ઘડી હતી. ઘણા સમય પછી, યુદ્ધ પહેલાં શ્રીકૃષ્ણ સાથે વાત કરતાં, તેણે સ્વીકાર્યું કે તેણે એ ક્રૂર શબ્દો ફક્ત દુર્યોધનને ખુશ કરવા કહ્યા હતા, અને હવે તેનો તેને ભારે પસ્તાવો થાય છે.

વનવાસનાં વર્ષો અને ઇન્દ્રને દાન

પાંડવો વનમાં રહેતા હતા ત્યારે દુર્યોધન કર્ણ સાથે દ્વૈતવન સરોવર પાસેના ગોવાળોના વાડે ગયો; ખરેખર તો તે પાંડવો સામે પોતાનો વૈભવ બતાવવા માગતો હતો. ત્યાં ગંધર્વરાજ ચિત્રસેન સાથે તેમની લડાઈ થઈ. કર્ણનો રથ ચૂરેચૂરા થઈ ગયો અને તેને રણમાંથી ભાગવું પડ્યું, જ્યારે દુર્યોધન કેદ થયો. પાંડવોએ જ તેને છોડાવ્યો, જેથી દુર્યોધનને ભારે શરમ આવી. કર્ણે તેને આશ્વાસન આપ્યું અને નવી હિંમત આપી.

મિત્રનો ઉત્સાહ વધારવા કર્ણ ચારેય દિશામાં દિગ્વિજય કરવા નીકળ્યો. તેણે અનેક રાજાઓને હરાવીને દુર્યોધનને કર ભરતા કર્યા, અને પછી દુર્યોધને એક ભવ્ય યજ્ઞ કર્યો. એ વખતે કર્ણે પ્રતિજ્ઞા લીધી: જ્યાં સુધી અર્જુનને નહીં મારું, ત્યાં સુધી કોઈને મારા પગ ધોવા નહીં દઉં, અને મારી પાસે કોઈ કંઈ પણ માગશે તો ક્યારેય ‘ના’ નહીં કહું.

અર્જુનના પિતા ઇન્દ્ર જાણતા હતા કે કર્ણના શરીર પર જન્મજાત કવચ-કુંડળ છે ત્યાં સુધી તેને કોઈ હરાવી ન શકે. સૂર્યદેવે સપનામાં આવીને કર્ણને ચેતવ્યો: “ઇન્દ્ર બ્રાહ્મણના વેશે તારું કવચ માગવા આવશે. આપતો નહીં.” કર્ણે કહ્યું કે પ્રાણ બચાવવા માટે પણ તે પોતાની પ્રતિજ્ઞા તોડી નહીં શકે. ત્યારે સૂર્યદેવે સલાહ આપી કે બદલામાં ઓછામાં ઓછું ઇન્દ્રની અમોઘ શક્તિ માગી લેજે.

બપોરે કર્ણ સૂર્યની ઉપાસના કરતો હતો ત્યારે ઇન્દ્ર આવ્યા અને કવચ-કુંડળ માગ્યાં. કર્ણે બદલે જમીન, ગાયો અને ધન આપવાની વાત કરી, પણ બ્રાહ્મણને ફક્ત એ જ જોઈતું હતું. એટલે કર્ણે હસતા મોંએ પોતાના શરીર પરથી તે કાપીને આપી દીધાં. આશ્ચર્યચકિત ઇન્દ્રે તેને વાસવી શક્તિ આપી, જે એક શત્રુને ચોક્કસ મારી શકે પણ ફક્ત એક જ વાર વાપરી શકાય, અને આશીર્વાદ આપ્યા કે તેના શરીર પર કોઈ ડાઘ નહીં રહે. પોતાનું કવચ કાપીને આપ્યું હતું, એટલે કર્ણ ‘વૈકર્તન’ પણ કહેવાયો.

રહસ્ય ખૂલ્યું

પાંડવોના અજ્ઞાતવાસના વર્ષે કર્ણ કૌરવ સેના સાથે રાજા વિરાટની ગાયો લઈ જવા ગયો, અને ત્યાં અર્જુને તેને હરાવ્યો. પાંડવો પાછા આવ્યા અને પોતાનું રાજ્ય માગ્યું, ત્યારે શ્રીકૃષ્ણ શાંતિદૂત બનીને હસ્તિનાપુર આવ્યા. પાછા ફરતી વખતે તેમણે કર્ણને પોતાના રથમાં બેસાડીને રહસ્ય કહ્યું: “તું કુંતીનો પુત્ર છે, તેમનાં લગ્ન પહેલાં જન્મેલો. ધર્મ પ્રમાણે તું પાંડવોમાં સૌથી મોટો છે. મારી સાથે ચાલ; તેઓ તને રાજા બનાવશે અને બધા તારી સેવા કરશે.”

કર્ણે કહ્યું કે તે આ સત્ય જાણે છે. પણ રાધા અને અધિરથે તેને પ્રેમથી ઉછેર્યો છે, અને દુર્યોધને તેના પર ભરોસો રાખીને પોતાની બધી આશા તેના પર બાંધી છે. રાજ્ય માટે તે હવે તેમને દગો નહીં દે. તેણે શ્રીકૃષ્ણને કહ્યું કે આવનારું યુદ્ધ એક મહાન યજ્ઞ જેવું હશે, અને માત્ર એટલું માગ્યું કે તેમાં ખપી જનારા ક્ષત્રિયો સ્વર્ગ પામે.

થોડા સમય પછી કુંતી પોતે ગંગાકિનારે આવ્યાં, જ્યાં કર્ણ હાથ જોડીને સૂર્યની પ્રાર્થના કરતો હતો. તેમણે કહ્યું કે હું તારી માતા છું, ત્યારે સૂર્યમાંથી અવાજ આવ્યો, “પૃથા સાચું કહે છે.” કર્ણે દુઃખ સાથે પૂછ્યું કે બાળપણમાં મને છોડી દીધો, તો આજે જ મારી યાદ કેમ આવી? છતાં તેણે માતાને વચન આપ્યું: “યુધિષ્ઠિર, ભીમ, નકુલ અને સહદેવને હું મારી શકતો હોઉં તોય નહીં મારું. ફક્ત અર્જુન અને હું અંત સુધી લડીશું. ગમે તે થાય, તમારે પાંચ પુત્રો તો રહેશે જ.”

યુદ્ધ શરૂ થાય તે પહેલાં ભીષ્મ કૌરવ પક્ષના મહારથીઓની ગણતરી કરતા હતા. તેમણે કર્ણને ફક્ત ‘અર્ધરથી’ કહ્યો, કારણ કે તેણે પોતાનું કવચ દાનમાં આપી દીધું હતું અને તેના પર શાપ હતો. ઊંડો ઘવાયેલો કર્ણ પ્રતિજ્ઞા લઈ બેઠો કે ભીષ્મ સેનાપતિ હશે ત્યાં સુધી તે નહીં લડે. દસમા દિવસે ભીષ્મ પડ્યા પછી કર્ણ બાણશય્યા પર સૂતેલા ભીષ્મ પાસે ગયો. ભીષ્મે પ્રેમથી કહ્યું કે તેઓ જાણે છે કે તે કુંતીનો પુત્ર છે, અને તેનો અહંકાર ઓછો કરવા જ તેમણે કઠોર શબ્દો કહ્યા હતા. કર્ણે લડવા માટે આશીર્વાદ માગ્યા, અને ભીષ્મે આપ્યા.

યુદ્ધ અને અંતિમ સંગ્રામ

હવે કર્ણ યુદ્ધમાં ઊતર્યો. તેરમા દિવસે યુવાન અભિમન્યુ ચક્રવ્યૂહમાં એકલો લડતો હતો, ત્યારે દ્રોણાચાર્યની સલાહથી કર્ણે જ પાછળથી તેનું ધનુષ્ય કાપી નાખ્યું. યુદ્ધમાં જુદા જુદા સમયે કર્ણે ભીમ, યુધિષ્ઠિર, નકુલ અને સહદેવને હરાવ્યા, પણ દરેક વખતે માતાને આપેલું વચન પાળીને, ફક્ત કડવાં વેણ કહીને તેમને જવા દીધા.

ચૌદમી રાત્રે ભીમનો પુત્ર ઘટોત્કચ પોતાની માયાથી કૌરવ સેનાનો સંહાર કરતો હતો. ગભરાયેલા દુર્યોધને કર્ણને તેને રોકવા આજીજી કરી. કર્ણે વાસવી શક્તિ અર્જુન માટે સાચવી રાખી હતી, પણ મિત્રની ખાતર તેણે તે ઘટોત્કચ પર ફેંકી, અને ઘટોત્કચ પડ્યો. શક્તિ ઇન્દ્ર પાસે પાછી ગઈ, અને હવે અર્જુન તેનાથી સુરક્ષિત થઈ ગયો.

દ્રોણાચાર્ય પડ્યા પછી કર્ણને કૌરવ સેનાનો સેનાપતિ બનાવવામાં આવ્યો. રથ ચલાવવા તેને શ્રેષ્ઠ સારથિ જોઈતો હતો, એટલે નકુલ-સહદેવના મામા રાજા શલ્યને સારથિ બનવા મનાવવામાં આવ્યા. પણ શલ્યે યુધિષ્ઠિરને વચન આપ્યું હતું કે તે કર્ણનો ઉત્સાહ તોડશે, એટલે આખા યુદ્ધ દરમિયાન તે અર્જુનનાં વખાણ કરતા રહ્યા અને કર્ણની મશ્કરી કરતા રહ્યા. સત્તરમા દિવસે કર્ણની નજર સામે જ અર્જુને તેના પુત્ર વૃષસેનને મારી નાખ્યો.

આખરે કર્ણ અને અર્જુન સામસામે આવ્યા. કર્ણે અર્જુનના માથા તરફ એક ભયંકર સર્પબાણ છોડ્યું, પણ શ્રીકૃષ્ણે રથને ધરતીમાં દબાવી દીધો, અને બાણ ફક્ત અર્જુનનો મુગટ ઉડાડી ગયું. પછી, બ્રાહ્મણે કહ્યું હતું તેમ, ધરતીએ કર્ણના રથનું ડાબું પૈડું પકડી લીધું, અને પરશુરામે કહ્યું હતું તેમ, તેને બ્રહ્માસ્ત્ર યાદ ન આવ્યું. કર્ણ પૈડું ઉપાડવા નીચે ઊતર્યો અને ધર્મયુદ્ધના નિયમ મુજબ અર્જુનને થોભવા કહ્યું.

શ્રીકૃષ્ણે તેને જવાબ આપ્યો, “જ્યારે સભામાં દ્રૌપદીનું અપમાન થયું, જ્યારે જુગારમાં પાંડવો સાથે કપટ થયું, અને જ્યારે અનેક યોદ્ધાઓએ મળીને યુવાન અભિમન્યુને ઘેર્યો, ત્યારે તારો ધર્મ ક્યાં હતો?” કર્ણે માથું નમાવ્યું; તેની પાસે કોઈ જવાબ નહોતો. તે બહાદુરીથી લડતો રહ્યો, પણ અર્જુનના બાણે તેનું જીવન પૂરું કર્યું. યુદ્ધ પછી કુંતીએ પુત્રોને કહ્યું કે કર્ણ તેમનો સૌથી મોટો ભાઈ હતો, ત્યારે જ પાંડવોને સત્ય જાણવા મળ્યું, અને સૌથી વધુ શોક યુધિષ્ઠિરે કર્યો.