માદ્રી

મદ્ર દેશનાં રાજકુમારી

મદ્ર દેશ પોતાના ઉત્તમ ઘોડા અને બહાદુર રથી યોદ્ધાઓ માટે પ્રખ્યાત હતો. તેની રાજકુમારી માદ્રી પોતાના સૌંદર્ય અને સારા સ્વભાવ માટે બધે જાણીતી હતી. તેમના ભાઈ શલ્ય, મદ્રના રાજા, એ યુગના સૌથી મહાન રથી યોદ્ધાઓમાંના એક હતા.

પાંડુનાં કુંતી સાથે લગ્ન થયાં પછી કુરુવંશના વડીલ, જ્ઞાની ભીષ્મે તેમના માટે બીજાં રાણી શોધવાનું વિચાર્યું. માદ્રી વિશે સાંભળીને તેઓ મંત્રીઓ, બ્રાહ્મણો અને સેના સાથે જાતે મદ્ર દેશ ગયા. રાજા શલ્યે તેમનો આદર-સત્કાર કર્યો અને આવવાનું કારણ પૂછ્યું. ભીષ્મે પાંડુ માટે માદ્રીનો હાથ માગ્યો.

શલ્યે કહ્યું કે અમારા કુળમાં એક જૂનો રિવાજ છે: વરપક્ષ કન્યાપક્ષને કિંમત રૂપે મોટી ભેટ આપે છે. લોકો તેને સારો ગણે કે ખરાબ, પણ હું મારા પૂર્વજોનો રિવાજ તોડી શકું નહીં. ભીષ્મે કહ્યું કે વડીલોએ બાંધેલો રિવાજ પણ એક પ્રકારનો ધર્મ જ છે, અને તેમણે રાજીખુશીથી સોનું, રત્નો, હાથી, ઘોડા, સુંદર વસ્ત્રો અને બીજી ઘણી ભેટો આપી. પછી શલ્યે પોતાની બહેન તેમને સોંપી, અને ભીષ્મ માદ્રીને હસ્તિનાપુર લાવ્યા, જ્યાં શુભ દિવસે પાંડુ સાથે તેમનાં લગ્ન થયાં.

હસ્તિનાપુરમાં અને વનમાં રાણી

કુંતી મોટાં રાણી હતાં અને માદ્રી નાનાં, અને બંને હસ્તિનાપુરમાં પાંડુ સાથે રહેતાં. પાંડુ દિગ્વિજય માટે નીકળ્યા અને ઘણું ધન લાવ્યા, જે તેમણે પરિવાર અને વડીલો સાથે વહેંચ્યું. પછી તેઓ બંને રાણીઓ સાથે પ્રકૃતિની સુંદરતા અને શિકારનો આનંદ માણવા વનમાં રહેવા ગયા.

એક દિવસ પાંડુએ એક હરણને બાણ માર્યું, જે ખરેખર હરણનું રૂપ ધરેલા કિંદમ નામના ઋષિ હતા. મરતાં મરતાં ઋષિએ શાપ આપ્યો: જો પાંડુ ક્યારેય કામભાવથી પત્નીની નજીક જશે તો મૃત્યુ પામશે. પાંડુ દુઃખથી ભરાઈ ગયા. તેમણે રાજ્ય છોડીને તપસ્વી તરીકે જીવવાનું નક્કી કર્યું.

કુંતી અને માદ્રીએ તેમને છોડવાની ના પાડી. તેમણે કહ્યું કે તેઓ પણ સાદું જીવન જીવશે અને પ્રાર્થના કરશે, બસ પતિની પાસે રહેવા દો. પાંડુએ પોતાનાં રાજવી આભૂષણો હસ્તિનાપુર પાછાં મોકલ્યાં, અને ત્રણેય શતશૃંગ પર્વત પર, એટલે કે સો શિખરવાળા પર્વત પર, ઋષિઓની વચ્ચે રહેવા ગયાં. મહેલમાં ઊછરેલી રાજકુમારી માદ્રી હવે પતિ સાથે સાદી ઝૂંપડીમાં રહેતી, ઋષિઓની સેવા કરતી અને પ્રાર્થનામય જીવન જીવતી.

માદ્રીની સંતાનની ઝંખના

પાંડુને દુઃખ હતું કે તેમને પુત્ર નહીં થાય. કુંતીએ તેમને દુર્વાસા ઋષિએ આપેલા મંત્રની વાત કરી, અને પતિની ઇચ્છાથી તેઓ ધર્મ, વાયુ અને ઇન્દ્ર દેવો દ્વારા યુધિષ્ઠિર, ભીમ અને અર્જુનનાં માતા બન્યાં.

માદ્રી કુંતીના નાના પુત્રોને વહાલથી જોતી, પણ મનમાં તેને પણ માતા બનવાની ઝંખના હતી. એક દિવસ તેણે એકાંતમાં પાંડુને વાત કરી. તેણે કહ્યું કે નાનાં રાણી હોવાનું મને દુઃખ નથી, કે કુંતીના પુત્રોની ઈર્ષા પણ નથી. મારું એક જ દુઃખ છે કે મારે પોતાનું કોઈ સંતાન નથી. કુંતી મારાં શોક્ય છે, એટલે તેમને સીધું પૂછતાં મને સંકોચ થાય છે. તેણે પાંડુને વિનંતી કરી કે તેઓ પોતે કુંતીને વાત કરે.

પાંડુએ પ્રેમથી કુંતીને વાત કરી, અને કુંતીએ ઉદારતાથી હા પાડી. તેમણે માદ્રીને કહ્યું કે મંત્રથી કોઈ પણ દેવનું, ફક્ત એક વાર, ધ્યાન કર. માદ્રીએ સમજદારીથી અશ્વિનીકુમારોનું ધ્યાન કર્યું, જે જોડિયા દેવો અને સ્વર્ગના વૈદ્ય છે. એ એક જ પ્રાર્થનાથી તેને જોડિયા પુત્રોનું વરદાન મળ્યું.

પછી પાંડુને આશા હતી કે માદ્રીને વધુ પુત્રો થાય, પણ કુંતી સંમત ન થયાં. તેમણે કહ્યું કે માદ્રીએ ચતુરાઈથી જોડિયા દેવોને બોલાવીને એક પ્રાર્થનામાં બે પુત્રો મેળવી લીધા, એટલે હવે તેઓ ફરી મંત્ર નહીં આપે. છતાં બંને વચ્ચે કોઈ કડવાશ નહોતી, અને પાંચેય બાળકો એક જ પરિવાર તરીકે સાથે મોટાં થયાં.

નકુલ અને સહદેવ

ઋષિઓએ જોડિયા પુત્રોનાં નામ નકુલ અને સહદેવ રાખ્યાં. નકુલ પોતાના સમયનો સૌથી સુંદર પુરુષ ગણાતો. તે મોટો થઈને ઉત્તમ તલવારબાજ અને ઘોડાઓનો જાણકાર બન્યો. સહદેવ શાંત, બુદ્ધિશાળી અને ખૂબ વિદ્વાન હતો, અને તેના મોટા ભાઈઓ તેની સમજદારીની ખૂબ કદર કરતા.

વનના ઋષિઓએ પાંચેય બાળકોના સંસ્કાર કર્યા, અને પાંડુ દરેકને એકસરખો પ્રેમ કરતા. પાંચેય પાંડવો એકબીજાની ખૂબ નજીક મોટા થયા. યુધિષ્ઠિર, ભીમ અને અર્જુને જોડિયા ભાઈઓને હંમેશાં સગા ભાઈ જ ગણ્યા, અને જોડિયા ભાઈઓ તેમને વડીલ તરીકે માન આપતા.

કુંતી માદ્રીના પુત્રોને પોતાના જ ગણતાં, અને માદ્રી પણ કુંતીના પુત્રોને વહાલ કરતી. આશ્રમમાં એ સુખનાં વર્ષો હતાં, જ્યારે બાળકો ઋષિઓ અને તેમના પરિવારો વચ્ચે રમતાં.

માદ્રી પોતાના પુત્રોને મોટા થતા જોવા જીવ્યાં નહીં, પણ પુત્રોએ તેમનું નામ ઉજ્જવળ કર્યું. વર્ષો પછી યુધિષ્ઠિરે રાજસૂય યજ્ઞ કર્યો ત્યારે નકુલ સેના લઈને પશ્ચિમ દિશામાં ગયો. મદ્રની રાજધાની શાકલ પહોંચ્યો ત્યારે મામા શલ્યે બહેનના દીકરાનું ખૂબ પ્રેમથી સ્વાગત કર્યું અને રાજીખુશીથી યુધિષ્ઠિરને સમ્રાટ સ્વીકાર્યા. એ જ યજ્ઞમાં સહદેવે શ્રીકૃષ્ણને પ્રથમ પૂજા અર્પી, અને હિંમતથી જાહેર કર્યું કે જે કોઈ તેનો વિરોધ કરશે, તેની સામે તે ઊભો રહેશે.

વસંતનો એક દિવસ

વસંતના એક દિવસે આખું વન ફૂલોથી ખીલી ઊઠ્યું હતું. પાંડુ વનમાં ફરતા હતા, અને માદ્રી એકલી તેમની પાછળ ગઈ. ઋતુની સુંદરતામાં તેને જોઈને પાંડુ ઋષિનો શાપ ભૂલી ગયા. માદ્રીએ તેમને રોકવાનો પ્રયત્ન કર્યો અને જોખમ યાદ અપાવ્યું, પણ તેમણે સાંભળ્યું નહીં. તેઓ તેની નજીક ગયા અને ઋષિએ કહ્યું હતું તેમ તરત જ મૃત્યુ પામ્યા.

મૃત પતિને બાથમાં લઈને માદ્રીએ દુઃખથી ચીસ પાડી. કુંતી બાળકો સાથે દોડી આવ્યાં. માદ્રીએ બાળકોને દૂર રાખવા કહ્યું, અને કુંતી એકલાં આવ્યાં. પાંડુને મૃત જોઈને કુંતી રડી પડ્યાં અને બોલ્યાં કે મોટાં રાણી તરીકે હું પતિની પાછળ જઈશ, અને તું અહીં રહીને બાળકોને ઉછેર.

પણ માદ્રીએ કહ્યું કે હું જઈશ. પાંડુ મારા પ્રત્યેના પ્રેમને કારણે મૃત્યુ પામ્યા છે, એટલે મારે જ તેમની પાછળ જવું યોગ્ય છે. તેણે એમ પણ કહ્યું કે હું તમારા પુત્રોને બરાબર મારા પોતાના જેવા નહીં ગણી શકું, પણ તમે જરૂર મારા પુત્રોને તમારા પોતાના જેવા ઉછેરશો. તેણે કુંતીને નકુલ અને સહદેવની સંભાળ સોંપી.

પછી ઋષિઓના આશીર્વાદ સાથે માદ્રીએ પતિની સાથે જ પોતાનો દેહ છોડ્યો અને તેમની ચિતામાં પ્રવેશ કર્યો. વિધવા કુંતી પાસે હવે પાંચ નાના પુત્રો રહ્યા.

તેઓ પાછળ શું મૂકી ગયાં

સત્તર દિવસ પછી વનના ઋષિઓ કુંતી અને પાંચેય બાળકોને, પાંડુ અને માદ્રીના અવશેષો સાથે, હસ્તિનાપુર લઈ ગયા અને પરિવારને ભીષ્મ, ધૃતરાષ્ટ્ર અને વિદુરને સોંપ્યો. કુરુવંશે પાંડુ અને માદ્રીની અંતિમક્રિયા સાથે મળીને પૂરા માન સાથે કરી.

કુંતીએ પોતાના લાંબા જીવનમાં માદ્રીને આપેલું વચન વફાદારીથી નિભાવ્યું. તેમણે નકુલ અને સહદેવને પોતાનાં જ સંતાનની જેમ ઉછેર્યા, અને તેઓ પણ તેમને માતા જેટલો જ પ્રેમ કરતા. વર્ષો પછી વનમાં એક યક્ષે યુધિષ્ઠિરના મૃત ભાઈઓમાંથી એકને જીવતો કરવાની વાત કરી. યુધિષ્ઠિરે પોતાના સગા ભાઈને નહીં, પણ નકુલને પસંદ કર્યો, અને કહ્યું કે મારી બંને માતાઓ, કુંતી અને માદ્રી, બંનેનો એક એક પુત્ર જીવતો રહેવો જોઈએ. માદ્રી ભુલાયાં નહોતાં.

યુદ્ધ પહેલાં માદ્રીના ભાઈ શલ્ય મોટી સેના લઈને ભાણેજો સાથે જોડાવા નીકળ્યા. પણ રસ્તામાં દુર્યોધને તેમની ભવ્ય આગતા-સ્વાગતા કરી, અને આભારવશ શલ્યે કૌરવો તરફથી લડવાનું વચન આપી દીધું. છતાં તેઓ યુધિષ્ઠિરને મળ્યા અને વચન આપ્યું કે કર્ણના સારથિ બનશે ત્યારે પોતાના શબ્દોથી કર્ણનો ઉત્સાહ નબળો પાડશે. યુદ્ધના છેલ્લા દિવસે શલ્યે કૌરવ સેનાનું સેનાપતિપદ સંભાળ્યું અને યુધિષ્ઠિરના હાથે મૃત્યુ પામ્યા.

માદ્રીના પુત્રો યુદ્ધના અઢારેય દિવસ પાંડવો તરફથી બહાદુરીથી લડ્યા. સહદેવે કૌરવોના મામા શકુનિને માર્યો, જેણે દ્યૂતમાં કપટ કર્યું હતું. જીવનના અંતે હિમાલયની અંતિમ યાત્રામાં પણ જોડિયા ભાઈઓ પોતાનો સમય આવે ત્યાં સુધી ભાઈઓની સાથે વફાદારીથી ચાલ્યા.