કુંતી

પૃથા, જે દીકરી સોંપી દેવાઈ

યાદવ રાજા શૂરના એક પિતરાઈ ભાઈ હતા, રાજા કુંતીભોજ, જેમને કોઈ સંતાન નહોતું. શૂરે તેમને વચન આપ્યું હતું કે પોતાનું પહેલું સંતાન તેમને આપશે. એ વચન પાળીને તેમણે નાની દીકરી પૃથા કુંતીભોજને સોંપી. નિઃસંતાન રાજાએ તેને સગી દીકરીની જેમ પ્રેમથી ઉછેરી, અને ત્યારથી તે કુંતીભોજની દીકરી — કુંતી — તરીકે ઓળખાઈ.

નવા ઘરમાં રાજાએ નાની કુંતીને એક ખાસ જવાબદારી સોંપી: મહેલમાં આવતા સાધુ-સંતો અને મહેમાનોની સેવા કરવાની. એક દિવસ મહાન ઋષિ દુર્વાસા પધાર્યા. તેઓ પોતાના ગુસ્સા માટે જાણીતા હતા, અને સૌ કોઈ તેમને નારાજ કરતાં ડરતા. પણ કુંતીએ ખૂબ ધીરજ અને કાળજીથી તેમની સેવા કરી; તેઓ ગમે તે માગે, ગમે તે સમયે માગે, કુંતી ક્યારેય અકળાયાં નહીં.

દુર્વાસા તેમના પર ખૂબ પ્રસન્ન થયા. પોતાની દિવ્ય દૃષ્ટિથી તેમણે જોયું કે કુંતીના જીવનમાં કઠિન સમય આવવાનો છે, અને તેમણે તેમને એક ખાસ મંત્ર આપ્યો. એ મંત્રથી કુંતી જે દેવને બોલાવે, તે દેવની કૃપાથી તેમને પુત્ર પ્રાપ્ત થાય.

સૂર્યદેવ અને છુપાવેલો પુત્ર

કુંતી હજી નાની અને કુંવારી હતી. એક છોકરીની સહજ જિજ્ઞાસાથી તેને જોવું હતું કે મંત્ર ખરેખર કામ કરે છે કે નહીં. ઊગતા સૂર્ય સામે જોઈને તેણે મંત્ર બોલ્યો અને સૂર્યદેવને બોલાવ્યા. તરત જ તેજસ્વી સૂર્યદેવ તેની સામે આવીને ઊભા રહ્યા. કુંતી ગભરાઈ ગઈ અને પાછા જવા વિનંતી કરવા લાગી; તેણે કહ્યું કે તેણે તો ફક્ત મંત્રની પરીક્ષા કરી હતી. પણ સૂર્યદેવે કહ્યું કે આ મંત્રથી બોલાવાયેલા દેવ વરદાન આપ્યા વિના પાછા જઈ શકતા નથી. તેમણે વચન આપ્યું કે કુંતી કુંવારી જ રહેશે, અને તેને પુત્રનો આશીર્વાદ આપ્યો.

બાળક જન્મથી જ ચમકતું કવચ અને સોનાનાં કુંડળ પહેરીને જન્મ્યું. કુંતીને તેના પર ખૂબ વહાલ હતું, પણ તે કુંવારી હતી અને લોકો શું કહેશે એનો તેને ભારે ડર હતો. આંખમાં આંસુ સાથે તેણે બાળકને એક પેટીમાં મૂક્યું, દેવોને તેની રક્ષા માટે પ્રાર્થના કરી, અને પેટી નદીમાં વહાવી દીધી. એ પેટી એક નદીમાંથી બીજી નદીમાં તરતી તરતી ચંપા દેશ પાસે ગંગા સુધી પહોંચી.

ત્યાં અધિરથ નામના સારથિ અને તેમનાં પત્ની રાધાને એ પેટી મળી. તેમને કોઈ સંતાન નહોતું, એટલે તેમણે બાળકને ભગવાનની ભેટ માનીને ઘરે લઈ જઈ પ્રેમથી ઉછેર્યું. આ બાળક મોટો થઈને કર્ણ બન્યો. કુંતીએ આ રહસ્ય પોતાના મનમાં જ રાખ્યું અને કોઈને કહ્યું નહીં.

વર્ષો પછી હસ્તિનાપુરના મોટા શસ્ત્ર-પ્રદર્શનમાં એક યુવાન યોદ્ધાએ અર્જુનને પડકાર્યો. કવચ અને કુંડળ જોઈને કુંતીએ ઓળખી લીધું કે આ તો તેમનો પહેલો પુત્ર છે, અને તેઓ બેભાન થઈ ગયાં. વિદુરે ચંદનના પાણીથી તેમને ભાનમાં લાવવાની વ્યવસ્થા કરી, પણ તેઓ એક શબ્દ બોલી શક્યાં નહીં.

પાંડુનાં રાણી અને પાંડવોનાં માતા

કુંતી મોટાં થયાં ત્યારે રાજા કુંતીભોજે સ્વયંવર યોજ્યો, જેમાં રાજકુમારી પોતે પોતાનો પતિ પસંદ કરે. કુંતીએ હસ્તિનાપુરના રાજા પાંડુના ગળામાં વરમાળા પહેરાવી. પછી ભીષ્મ મદ્ર દેશની રાજકુમારી માદ્રીને પાંડુનાં બીજાં રાણી તરીકે લાવ્યા. શિકાર કરતી વખતે પાંડુએ એક હરણને બાણ માર્યું, જે ખરેખર એક ઋષિ હતા; તેમણે શાપ આપ્યો કે પાંડુ જો ક્યારેય પત્નીની નજીક જશે તો મૃત્યુ પામશે. પાંડુએ રાજગાદી છોડી વનમાં તપસ્વી તરીકે રહેવાનું નક્કી કર્યું, અને બંને રાણીઓ તેમની સાથે વનમાં ગયાં.

પાંડુને દુઃખ હતું કે તેમને પુત્ર નહીં થાય. ત્યારે કુંતીએ તેમને દુર્વાસાના મંત્રની વાત કરી. પાંડુએ કહ્યું કે પહેલાં ધર્મના દેવ ધર્મરાજને બોલાવો, જેથી મોટો પુત્ર ધર્મપ્રેમી થાય. આમ ધર્મથી યુધિષ્ઠિર, વાયુદેવથી ભીમ અને દેવોના રાજા ઇન્દ્રથી અર્જુનનો જન્મ થયો.

પાંડુને હજી વધુ પુત્રોની ઇચ્છા હતી, પણ કુંતીએ નમ્રતાથી ના પાડી અને કહ્યું કે શાસ્ત્રો તેની રજા આપતાં નથી. માદ્રીને માતા બનવાની ઝંખના હતી ત્યારે પાંડુના કહેવાથી કુંતીએ તેમને એક વાર ઉપયોગ માટે મંત્ર શીખવ્યો, અને અશ્વિનીકુમારો દ્વારા માદ્રીને જોડિયા પુત્રો નકુલ અને સહદેવ થયા.

એક વસંતના દિવસે પાંડુ શાપ ભૂલી ગયા અને મૃત્યુ પામ્યા. માદ્રી પતિની પાછળ ગયાં અને પોતાના પુત્રોને ઉછેરવાનો ભરોસો કુંતી પર મૂક્યો. વનના ઋષિઓ વિધવા કુંતી અને પાંચેય બાળકોને હસ્તિનાપુર લઈ ગયા અને ભીષ્મ, ધૃતરાષ્ટ્ર અને વિદુરને સોંપ્યાં.

આગ અને વનની વચ્ચેથી

હસ્તિનાપુરમાં પાંડવો પોતાના સો પિતરાઈ ભાઈઓ, કૌરવો સાથે મોટા થયા, અને ધૃતરાષ્ટ્રનો મોટો પુત્ર દુર્યોધન તેમની ઈર્ષા કરવા લાગ્યો. તેણે વારણાવતમાં તેમના માટે લાખનું ઘર બંધાવ્યું, જેથી તેમને અંદર જ બાળી નાખે. વિદુરે ખાનગીમાં યુધિષ્ઠિરને ચેતવ્યા અને સુરંગ ખોદવા એક ખાણિયો મોકલ્યો; આગની રાતે કુંતી અને તેમના પુત્રો એ સુરંગમાંથી બચી નીકળ્યાં. ત્યાં સૂતેલી એક વનવાસી સ્ત્રી અને તેના પુત્રો આગમાં મરી ગયા, એટલે સૌએ માની લીધું કે પાંડવો મૃત્યુ પામ્યા.

હવે કુંતીએ ભટકતા વનવાસીનું કઠિન જીવન જીવવાનું હતું; ક્યારેક બળવાન ભીમ તેમને ઊંચકીને વનમાં ચાલતો. રાક્ષસી હિડિંબા ભીમના પ્રેમમાં પડી ત્યારે કુંતીએ જ એ લગ્નની રજા આપી, અને તેમાંથી બહાદુર ઘટોત્કચનો જન્મ થયો.

પછી આખો પરિવાર એકચક્રા નગરમાં બ્રાહ્મણના વેશે એક દયાળુ બ્રાહ્મણના ઘરે રહ્યો. બક નામનો રાક્ષસ નગર પાસેથી વારાફરતી એક માણસ અને ગાડું ભરીને ભોજન માગતો, અને એક દિવસ આ બ્રાહ્મણ પરિવારનો વારો આવ્યો. તેમને રડતા સાંભળીને કુંતીએ કહ્યું કે તેમના બદલે હું મારા પુત્ર ભીમને મોકલીશ. યુધિષ્ઠિરને ચિંતા થઈ ત્યારે કુંતીએ સમજાવ્યું કે આપણને આશરો આપનારની મદદ કરવી એ આપણો ધર્મ છે, અને તેમને ભીમના બળ પર પૂરો ભરોસો છે. ભીમ ગયો અને રાક્ષસને મારી નાખ્યો.

પછી પાંડવો પાંચાલની રાજકુમારી દ્રૌપદીના સ્વયંવરમાં ગયા, જ્યાં અર્જુને તેને જીતી. ભીમ અને અર્જુને ઝૂંપડી પાસે આવીને બૂમ પાડી, “મા, જુઓ, અમે ભિક્ષા લાવ્યા છીએ!” અંદરથી, જોયા વિના, કુંતીએ કહ્યું, “તમે બધા ભેગા મળીને તેનો ઉપભોગ કરો.” દ્રૌપદીને જોઈને તેઓ ખૂબ વ્યાકુળ થઈ ગયાં, કારણ કે માતાનું વચન ખોટું ન પડવું જોઈએ. વેદ વ્યાસે સમજાવ્યું કે પાછલા જન્મમાં દ્રૌપદીને પાંચ પતિનું વરદાન મળ્યું હતું. આમ તે પાંચેય ભાઈઓની પત્ની બની, અને કુંતીએ તેને વહાલી પુત્રવધૂ તરીકે આવકારી.

વિદુરના ઘરે પ્રતીક્ષા

પછી પાંડવોને અડધું રાજ્ય મળ્યું અને તેમણે ઇન્દ્રપ્રસ્થ વસાવ્યું. પણ દ્યૂતમાં યુધિષ્ઠિર બધું હારી ગયા, અને પાંડવો તથા દ્રૌપદીને બાર વર્ષ વનમાં અને તેરમું વર્ષ છૂપા વેશે રહેવું પડ્યું. પુત્રો વિદાય લેતા હતા ત્યારે કુંતી રડ્યાં અને દ્રૌપદીને આશીર્વાદ આપ્યા. વિદુરે કહ્યું કે કુંતી વૃદ્ધ અને કોમળ છે, વનમાં તેમને દુઃખ ન પડવું જોઈએ; એટલે એ તેર લાંબાં વર્ષ તેઓ હસ્તિનાપુરમાં વિદુરના ઘરે રહ્યાં.

વનવાસ પૂરો થયો છતાં દુર્યોધને રાજ્ય પાછું ન આપ્યું, ત્યારે શ્રીકૃષ્ણ શાંતિદૂત બનીને હસ્તિનાપુર આવ્યા. તેઓ સૌથી પહેલાં વિદુરના ઘરે પોતાનાં ફઈને મળવા ગયા. કુંતીએ એક એક પુત્ર વિશે અને દ્રૌપદી વિશે પૂછ્યું, અને શ્રીકૃષ્ણે તેમને સાંત્વના આપી.

દુર્યોધને શાંતિનો પ્રસ્તાવ ઠુકરાવ્યો, ત્યારે જતાં પહેલાં શ્રીકૃષ્ણ કુંતી પાસે આવ્યા અને પૂછ્યું કે પુત્રો માટે શો સંદેશ છે. કુંતીએ વિદુલા નામની એક રાણીની જૂની કથા કહી. વિદુલાનો પુત્ર યુદ્ધમાં હારીને નિરાશ થઈ ઘરમાં પડ્યો રહેતો. માતાએ તેને ઠપકો આપીને તેની હિંમત જગાડી અને કહ્યું કે લાંબા સમય સુધી ધુમાડો કાઢતા રહેવા કરતાં એક ક્ષણ પણ ઝળહળી ઊઠવું સારું. માતાથી પ્રેરાઈને પુત્ર ઊભો થયો અને પોતાનું રાજ્ય પાછું જીત્યો.

આ કથા દ્વારા કુંતીએ સંદેશ મોકલ્યો: “યુધિષ્ઠિરને કહેજે કે જે સમય માટે ક્ષત્રિય માતા પુત્રોને જન્મ આપે છે, તે સમય હવે આવી ગયો છે.” તેમણે શ્રીકૃષ્ણને કહ્યું કે અર્જુન અને ભીમને દ્રૌપદીએ બતાવેલા માર્ગે ચાલવાનું કહેજે, અને દ્રૌપદીની હિંમતની પ્રશંસા કરી.

એક માતાનું સૌથી કઠિન સત્ય

યુદ્ધ શરૂ થાય તે પહેલાં કુંતી ગંગાકિનારે ગયાં, જ્યાં કર્ણ પૂર્વ તરફ મુખ રાખીને સૂર્યની ઉપાસના કરતો હતો. તે પૂરી કરે ત્યાં સુધી કુંતી તેની પાછળ, તેના ઉત્તરીય વસ્ત્રની છાયામાં ઊભાં રહ્યાં. કર્ણે વિનયથી પ્રણામ કર્યા: “હું રાધા અને અધિરથનો પુત્ર કર્ણ છું. આપની શી સેવા કરું?” કુંતીએ સત્ય કહ્યું: તું રાધાનો નહીં, મારો પુત્ર છે, સૂર્યદેવથી મને જન્મેલો. તેમણે તેને ભાઈઓ સાથે જોડાઈ જવા કહ્યું.

ત્યારે સૂર્યમાંથી જ અવાજ આવ્યો કે કુંતીની વાત સાચી છે અને કર્ણે માતાનું કહ્યું માનવું જોઈએ. પણ કર્ણે જવાબ આપ્યો કે તમે મને બાળપણમાં જ છોડી દીધો અને ક્યારેય મારી સંભાળ ન લીધી; હવે બહુ મોડું થઈ ગયું છે. દુર્યોધને મને મિત્રતા અને માન આપ્યાં છે, અને યુદ્ધની ઘડીએ હું તેને છોડીશ નહીં. છતાં તેણે વચન આપ્યું: તક મળે તો પણ તે યુધિષ્ઠિર, ભીમ, નકુલ કે સહદેવને નહીં મારે. તે ફક્ત અર્જુન સાથે લડશે. “ગમે તે થાય,” તેણે કહ્યું, “તમારે પાંચ પુત્રો તો રહેશે જ.”

કુંતીએ ધ્રૂજતાં ધ્રૂજતાં તેને ભેટીને તેનું વચન યાદ અપાવ્યું. કર્ણે એ વચન પાળ્યું: યુદ્ધમાં ચારમાંથી જે ભાઈ તેના હાથમાં આવ્યો, તેને તેણે જવા દીધો. અંતે અર્જુનના હાથે કર્ણનું મૃત્યુ થયું.

યુદ્ધ પછી પાંડવો ગંગાકિનારે મૃત સ્વજનોને જળાંજલિ આપતા હતા, ત્યારે કુંતીએ રડતાં રડતાં કહ્યું કે કર્ણને પણ જળાંજલિ આપો, કારણ કે તે તમારો મોટો ભાઈ હતો. યુધિષ્ઠિર શોકમાં ડૂબી ગયા અને બોલ્યા કે જો મને ખબર હોત તો હું મારા જ ભાઈ સામે ક્યારેય ન લડત. એ દુઃખમાં તેમણે કહ્યું કે હવેથી સ્ત્રીઓ કોઈ રહસ્ય છુપાવી નહીં શકે. પછી તેમણે કર્ણની અંતિમક્રિયા કરી.

વનગમન અને જીવનનો અંત

યુધિષ્ઠિર રાજા બન્યા અને ધૃતરાષ્ટ્ર તથા ગાંધારીનું ખૂબ માન રાખ્યું. લગભગ પંદર વર્ષ પછી વૃદ્ધ રાજા-રાણીએ જીવનનાં છેલ્લાં વર્ષો વનમાં પ્રાર્થનામાં ગાળવાનું નક્કી કર્યું, અને કુંતીએ તેમની સાથે જઈને તેમની સેવા કરવાનું પસંદ કર્યું. પુત્રોએ તેમને રોકાઈ જવા કરગરીને પૂછ્યું કે જો હવે રાજ્ય છોડવું જ હતું તો તેના માટે અમને લડવા કેમ પ્રેર્યા?

કુંતીએ શાંતિથી જવાબ આપ્યો. તેમણે યુદ્ધ માટે પ્રેર્યા હતા તે પોતાના સુખ માટે નહીં, પણ એ માટે કે પુત્રો બીજાની દયા પર ન જીવે અને તેમનો ધર્મ તથા માન પાછાં મળે. તમારા પિતા જીવતા હતા ત્યારે મેં રાણીનું સુખ ભોગવ્યું છે. હવે મારે વડીલોની સેવા અને તપ કરવું છે, જેથી હું પણ સારી ગતિ પામું. પુત્રો તેમનો નિર્ણય બદલી શક્યા નહીં.

તેઓ વિદુર અને સંજય સાથે કુરુક્ષેત્રમાં ગંગા પાસેના એક આશ્રમમાં રહ્યાં. પાંડવો મળવા આવ્યા ત્યારે વેદ વ્યાસે પોતાના તપોબળથી યુદ્ધમાં મૃત્યુ પામેલા વીરોને એક રાત માટે ગંગાના જળમાંથી બોલાવ્યા. કુંતીએ વ્યાસજીને કર્ણ વિશે પૂછ્યું, અને તેમણે સાંત્વના આપી કે જે થયું તે દેવોની ઇચ્છા હતી અને તેમાં કુંતીનો દોષ નથી. એ રાતે કુંતીએ પોતાના પુત્ર કર્ણને ફરી જોયો.

થોડા સમય પછી નારદ મુનિ યુધિષ્ઠિર પાસે દુઃખદ સમાચાર લાવ્યા. ગંગાદ્વાર પાસે, જ્યાં વૃદ્ધો રહેતાં હતાં, ત્યાંના વનમાં દાવાનળ ફેલાયો હતો. ધૃતરાષ્ટ્ર, ગાંધારી અને કુંતી ભાગ્યાં નહીં. તેઓ પૂર્વ તરફ મુખ રાખીને શાંતિથી ધ્યાનમાં બેઠાં અને એ અગ્નિમાં દેહ છોડ્યો. ફક્ત સંજય હિમાલય તરફ આગળ ગયા. પુત્રો માટે આટલું સહન કરનારી માતા માટે યુધિષ્ઠિર ખૂબ રડ્યા, અને પાંડવોએ ત્રણેયની અંતિમક્રિયા કરી.