ગાંધારી ગાંધાર દેશનાં રાજકુમારી અને રાજા સુબલનાં પુત્રી હતાં. તેમના ભાઈ શકુનિ હતા, જે પછી કૌરવોના કપટી સલાહકાર બન્યા. તેમનાં લગ્ન હસ્તિનાપુરના અંધ મોટા રાજકુમાર ધૃતરાષ્ટ્ર સાથે થયાં, અને પતિ જોઈ શકતા નથી એ જાણીને તેમણે પોતાની આંખે કપડાનો પાટો બાંધી દીધો, જે કદી છોડ્યો નહીં. વ્યાસ ઋષિના આશીર્વાદથી તેઓ દુર્યોધનની આગેવાનીવાળા સો પુત્રો અને એક પુત્રી દુઃશલાનાં માતા બન્યાં. ગાંધારી સંતાનોને ખૂબ ચાહતાં, પણ તેમના દોષ તરફ આંખ આડા કાન ન કરતાં. એક કરતાં વધુ વાર તેમણે આખી સભા સામે પોતાના પુત્રને કહ્યું કે તે ખોટો છે. યુદ્ધ દરમિયાન પણ દુર્યોધન આશીર્વાદ માગવા આવતો ત્યારે તેઓ માત્ર એટલું જ કહેતાં, “જ્યાં ધર્મ છે, ત્યાં વિજય છે.” બધા પુત્રો ગુમાવ્યા પછી તેમનો શોક શાપ બની ગયો. છતાં અંતે પ્રાર્થનામાં તેમને શાંતિ મળી.
આંખે પાટા બાંધનાર રાજકુમારી
ગાંધારી દૂર ઉત્તર-પશ્ચિમમાં આવેલા ગાંધાર દેશમાં મોટાં થયાં. તેઓ ભગવાન શિવનાં ભક્ત હતાં અને તેમને પ્રસન્ન કરીને સો પુત્રોનું વરદાન મેળવ્યું હતું. ભીષ્મે તેમના સદ્ગુણો અને આ વરદાન વિશે સાંભળ્યું, અને ધૃતરાષ્ટ્ર માટે રાજા સુબલ પાસે માગું મોકલ્યું.
રાજકુમાર અંધ હતા એટલે રાજા સુબલ અચકાયા. પણ મહાન કુરુવંશની કીર્તિનો વિચાર કરીને તેમણે હા પાડી. ગાંધારીને ખબર પડી કે થનારા પતિ અંધ છે, ત્યારે તેમણે કોઈ ફરિયાદ ન કરી. તેમણે એક કપડું લીધું, તેને અનેક વાર વાળ્યું અને આંખો પર બાંધી દીધું, અને નક્કી કર્યું કે જે દૃશ્ય પતિ જોઈ નથી શકતા તેનું સુખ પોતે પણ નહીં લે.
તેમના ભાઈ શકુનિ તેમને ખૂબ માન અને અનેક ભેટો સાથે હસ્તિનાપુર લઈ આવ્યા. લગ્ન પછી ભીષ્મે તેમનું સન્માન કર્યું અને તેઓ ગાંધાર પાછા ગયા. પણ પછીનાં વર્ષોમાં શકુનિ ઘણો સમય હસ્તિનાપુરમાં રહેવા લાગ્યા, જ્યાં તેઓ ભાણેજ દુર્યોધનના ખાસ મિત્ર અને સલાહકાર બન્યા, અને તેમની ચાલબાજીઓએ પરિવારને ભારે નુકસાન કર્યું.
હસ્તિનાપુરમાં ગાંધારીએ પોતાના સારા વર્તન અને પતિ તથા વડીલો પ્રત્યેની નિષ્ઠાથી સૌનું માન જીત્યું. તેમની આંખ પરનો પાટો તેમના દૃઢ મનોબળ અને વફાદારીનું પ્રતીક બની ગયો.
વ્યાસજીનું વરદાન અને સો પુત્રો
એક દિવસ વ્યાસ ઋષિ થાક્યા-ભૂખ્યા ગાંધારીના મહેલે આવ્યા. ગાંધારીએ ખૂબ કાળજી અને આદરથી તેમની સેવા કરી. પ્રસન્ન થઈને તેમણે વરદાન માગવા કહ્યું, અને ગાંધારીએ પતિ જેવા બળવાન અને યોગ્ય સો પુત્રો માગ્યા. વ્યાસજીએ તે વરદાન આપ્યું.
ગાંધારી ગર્ભવતી થયાં, પણ મહિનાઓ અને પછી વર્ષો વીતી ગયાં, છતાં બાળકનો જન્મ ન થયો. બે લાંબાં વર્ષ પછી તેમણે સાંભળ્યું કે પાંડુ સાથે વનમાં રહેતાં કુંતીને તો પુત્ર યુધિષ્ઠિર જન્મી ગયો છે. દુઃખ અને અકળામણમાં, પતિને કહ્યા વિના, ગાંધારીએ પોતાના પેટ પર પ્રહાર કર્યો. માંસનો એક કઠણ પિંડ જન્મ્યો.
તેઓ તેને ફેંકી દેવા જતાં હતાં ત્યાં વ્યાસજી આવી પહોંચ્યા. તેમણે કહ્યું કે તેમનું વચન કદી ખોટું પડતું નથી. તેમની સૂચનાથી પિંડ પર ઠંડું પાણી છાંટવામાં આવ્યું અને તેના એકસો એક ભાગ કરવામાં આવ્યા, દરેક અંગૂઠાના વેઢા જેટલો. તેમને ઘીથી ભરેલાં માટલાંમાં મૂકીને બીજાં બે વર્ષ સાચવી રાખવામાં આવ્યા.
પહેલા માટલામાંથી દુર્યોધન જન્મ્યો, અને પછી બીજા એક પછી એક જન્મ્યા. ગાંધારીના મનમાં એક દીકરીની પણ ઇચ્છા હતી, અને એકસો એકમા ભાગમાંથી દુઃશલા જન્મી, જેનાં લગ્ન પછી સિંધુના રાજા જયદ્રથ સાથે થયાં. દુર્યોધનનો જન્મ ભીમના જન્મના દિવસે જ થયો હતો.
ધર્મની વાત કરનાર માતા
ગાંધારી પુત્રોને ચાહતાં, પણ દુર્યોધનની ઈર્ષા તેને ક્યાં લઈ જાય છે તે તેઓ સ્પષ્ટ જોતાં હતાં. પહેલી દ્યૂતક્રીડામાં પાંડવો છેતરાયા અને સભામાં દ્રૌપદીનું અપમાન થયું, ત્યારે વિદુર સાથે ગાંધારીએ જ ધૃતરાષ્ટ્રને પગલું ભરવા વિનંતી કરી. ત્યારે રાજાએ દ્રૌપદીને વરદાન આપ્યાં અને પાંડવોને મુક્ત કર્યા.
દુર્યોધને બીજી રમત માટે પાંડવોને પાછા બોલાવ્યા, ત્યારે ગાંધારી પતિ પાસે ગયાં. તેમણે યાદ કરાવ્યું કે દુર્યોધનના જન્મ વખતે જ્ઞાનીઓએ તેનો ત્યાગ કરવાની સલાહ આપી હતી, અને વિનંતી કરી કે કુળનો નાશ થાય તે પહેલાં હજુ પણ દુષ્ટ પુત્રનો ત્યાગ કરો. ધૃતરાષ્ટ્ર તેમને ચાહતા હતા, પણ આ કામ તેમનાથી ન થયું.
વર્ષો પછી, શ્રીકૃષ્ણનો શાંતિ પ્રયત્ન નિષ્ફળ ગયો ત્યારે ધૃતરાષ્ટ્રે ગાંધારીને સભામાં બોલાવ્યાં. રાજાઓની સામે ઊભાં રહીને તેમણે દુર્યોધનને મક્કમતાથી કહ્યું કે જે પોતાના ક્રોધ અને લોભ પર કાબૂ ન રાખી શકે, તે રાજ્ય ચલાવી ન શકે. તેમણે કહ્યું કે વડીલોની વાત માન અને પાંડવોને તેમનો ભાગ આપ, અને ચેતવ્યો કે યુદ્ધ તેનો અને તેના બધા મિત્રોનો નાશ કરશે.
દુર્યોધને વાત ન માની. તે ગુસ્સે થઈને સભા છોડીને ચાલ્યો ગયો. ગાંધારીના શબ્દો સાચા જ રહ્યા, પણ કોઈ તેમના પુત્રનો માર્ગ બદલી ન શક્યું.
“જ્યાં ધર્મ, ત્યાં વિજય”
યુદ્ધ શરૂ થયું ત્યારે અઢારેય દિવસ દુર્યોધન રોજ માતા પાસે આવતો. દર વખતે તે નમીને કહેતો, “માતા, શત્રુઓ સાથેના યુદ્ધમાં મને વિજયના આશીર્વાદ આપો.”
ગાંધારી તેને પોતાના જીવ કરતાં વધારે ચાહતાં, અને તેમનું હૃદય તેને આશીર્વાદ આપવા તરસતું. પણ તેઓ કશું ખોટું બોલવા તૈયાર નહોતાં. રોજ તેઓ તેને એક જ આશીર્વાદ આપતાં: “જ્યાં ધર્મ છે, ત્યાં વિજય છે.” તેઓ જાણતાં હતાં કે ધર્મ પાંડવોના પક્ષે છે.
આ આશીર્વાદ તેમના ચરિત્રની મહાનતા બતાવે છે. માતાનો પ્રેમ પુત્રની સલામતી ઇચ્છતો હતો, પણ તેમની સત્યનિષ્ઠા ભગવાન પાસે ખોટાનો પક્ષ લેવાની માગણી કરવા દેતી નહોતી.
એ અઢાર દિવસ તેઓ પતિ સાથે મહેલમાં બેસીને સંજય પાસેથી યુદ્ધની વાતો સાંભળતાં. એક પછી એક તેમણે સાંભળ્યું કે તેમના પુત્રો પડ્યા, દુઃશાસન, વિકર્ણ અને બીજા ઘણા, અને છેવટે દુર્યોધન પોતે. છતાં તેમણે પોતાના શબ્દો કદી પાછા ન ખેંચ્યા, અને ખોટા પક્ષની જીત માટે કદી પ્રાર્થના ન કરી.
માતાનો શોક અને શાપ
યુદ્ધ પૂરું થયું ત્યારે તેમના સોએ સો પુત્રો મૃત્યુ પામ્યા હતા. ગાંધારીનો શોક પાંડવો સામે ક્રોધમાં ફેરવાયો અને તેઓ તેમને શાપ આપવા ઇચ્છતાં હતાં. તેઓ કંઈ બોલે તે પહેલાં વ્યાસજી આવ્યા અને તેમના જ શબ્દો યાદ કરાવ્યા: “જ્યાં ધર્મ છે, ત્યાં વિજય છે.” તેમણે ક્રોધ છોડવા વિનંતી કરી. ગાંધારીએ કહ્યું કે તેઓ પાંડવોનું અહિત નથી ઇચ્છતાં, પણ તેમનું હૃદય ભાંગી ગયું છે.
તેમણે ભીમને પૂછ્યું કે ગદાયુદ્ધના નિયમ વિરુદ્ધ તેણે દુર્યોધનને કમરથી નીચે કેમ માર્યું. ભીમે નમ્રતાથી કહ્યું કે પોતાના જીવના ભયથી અને જૂની પ્રતિજ્ઞા પાળવા તેણે તેમ કર્યું, અને માફી માગી. પછી યુધિષ્ઠિર હાથ જોડીને આગળ આવ્યા અને કહ્યું, “તમારા પુત્રોનો ક્રૂર હત્યારો હું છું. મને શાપ આપો.” ગાંધારીનો ક્રોધ એટલો તીવ્ર હતો કે પાટાની કિનારી નીચેથી પડેલી તેમની નજર યુધિષ્ઠિરના પગના અંગૂઠા પર પડી, અને નખ કાળા પડી ગયા. આ જોઈને અર્જુન શ્રીકૃષ્ણની પાછળ જઈને ઊભા રહ્યા. પછી તેમનું હૃદય પીગળ્યું, અને તેઓ માતાની જેમ તેમની સાથે બોલ્યાં.
વ્યાસજીની કૃપાથી ગાંધારી જ્યાં ઊભાં હતાં ત્યાંથી આખી રણભૂમિ જોઈ શકતાં હતાં. તેમણે પડેલા યોદ્ધાઓ જોયા, અને તેમના પર વિલાપ કરતી પત્નીઓ અને માતાઓ જોઈ: દુર્યોધનની પત્ની, બીજા પુત્રોની પત્નીઓ, અને પોતાના પતિ જયદ્રથને શોધતી પોતાની દીકરી દુઃશલા. ગાંધારીએ એ સૌ માટે વિલાપ કર્યો.
પછી તેઓ શ્રીકૃષ્ણ તરફ ફર્યાં અને કહ્યું કે તમે આ યુદ્ધ રોકી શક્યા હોત પણ રોક્યું નહીં. દુઃખમાં તેમણે શાપ આપ્યો: છત્રીસ વર્ષ પછી તમારું યાદવકુળ અંદરોઅંદર લડીને નાશ પામશે, અને તમે પણ એકલા વનમાં જગત છોડશો. શ્રીકૃષ્ણે શાંતિથી શાપ સ્વીકાર્યો, અને હળવા સ્મિત સાથે કહ્યું કે તેઓ આ જાણતા જ હતા; યાદવોનો અંત પોતાના સિવાય બીજું કોઈ કરી શકે તેમ નથી.
અંતે શાંતિ
યુદ્ધ પછી ગાંધારી ધૃતરાષ્ટ્ર સાથે હસ્તિનાપુરમાં રહ્યાં. યુધિષ્ઠિર અને પાંડવો તેમનું માન રાખતા, અને કુંતી બહેનની જેમ ગાંધારીની સેવા કરતાં. ધીમે ધીમે તેમનું મન શાંત થયું અને તેઓ પ્રાર્થના અને ઉપવાસમાં દિવસો ગાળવા લાગ્યાં.
પંદર વર્ષ પછી ધૃતરાષ્ટ્રે વનમાં જવાનું નક્કી કર્યું. ગાંધારી તેમની સાથે ગયાં, અને કુંતી પણ પોતાના પુત્રોને છોડીને સાથે ગયાં. નીકળતી વખતે કુંતી આગળ ચાલતાં, આંખે પાટાવાળાં ગાંધારી કુંતીના ખભે હાથ રાખીને ચાલતાં, અને વૃદ્ધ રાજા ગાંધારીના ખભે હાથ રાખીને પાછળ ચાલતા.
વનમાં વ્યાસજીએ તેમને પૂછ્યું કે તેમની શી ઇચ્છા છે. ગાંધારીએ પતિ અને પોતાના વતી કહ્યું કે તેઓ પુત્રોને એક વાર ફરી જોવા માગે છે. એ અદ્ભુત રાત્રે વ્યાસજીએ મૃત યોદ્ધાઓને ગંગામાંથી બોલાવ્યા, અને ગાંધારીએ પોતાના પુત્રોને ફરી તેજસ્વી અને શાંત જોયા.
થોડાં વર્ષો પછી તેઓ રહેતાં હતાં તે વનમાં દાવાનળ ફેલાયો. ગાંધારી પતિ અને કુંતી સાથે શાંત ધ્યાનમાં બેઠાં, અને ત્રણેયે ભગવાનમાં મન લગાવીને સાથે જ આ જગત છોડ્યું.
શું તમે જાણો છો?
- ગાંધારીની જન્મભૂમિ ગાંધાર પ્રાચીન ભારતના ઉત્તર-પશ્ચિમમાં, આજના પાકિસ્તાન અને અફઘાનિસ્તાનના પ્રદેશમાં હતી.
- ગાંધારીને એક જ પુત્રી હતી — દુઃશલા, જેનાં લગ્ન સિંધુના રાજા જયદ્રથ સાથે થયાં.
- યુદ્ધ દરમિયાન તેઓ રોજ દુર્યોધનને ફક્ત આ શબ્દોથી આશીર્વાદ આપતાં: “જ્યાં ધર્મ છે, ત્યાં વિજય છે.”
- મહાભારતનું અગિયારમું પર્વ, સ્ત્રી પર્વ, મોટે ભાગે યુદ્ધ પછી ગાંધારી અને કુરુ સ્ત્રીઓના વિલાપની કથા છે.
ગાંધારી પાસેથી મળતી શીખ
ગાંધારી વફાદારી અને પોતાનાં સંતાનોને પણ સત્ય કહેવાની હિંમત શીખવે છે. તેમનો આશીર્વાદ “જ્યાં ધર્મ છે, ત્યાં વિજય છે” યાદ કરાવે છે કે સાચો પ્રેમ કદી ભગવાન પાસે ખોટાનો પક્ષ લેવાની માગણી નથી કરતો. તેમની કથા એ પણ બતાવે છે કે ઊંડા દુઃખમાંથી જન્મેલો ક્રોધ પણ વધુ દુઃખ લાવે છે, જ્યારે ધીરજ અને પ્રાર્થના અંતે શાંતિ આપે છે.
કથામાં ગાંધારી
જે પ્રકરણોમાં ગાંધારીની મહત્ત્વની ભૂમિકા છે તે વાંચો.
