પાંડુ

ફિક્કા વર્ણના રાજકુમાર

રાજા વિચિત્રવીર્ય સંતાન વિના મૃત્યુ પામ્યા ત્યારે તેમનાં માતા સત્યવતીએ પરિવારને વારસ આપવા પોતાના પહેલા પુત્ર વ્યાસ ઋષિને બોલાવ્યા. વ્યાસજી રાણી અંબાલિકા પાસે આવ્યા ત્યારે તેઓ તેમનું ઉગ્ર રૂપ જોઈને ડરથી ફિક્કાં પડી ગયાં. વ્યાસજીએ કહ્યું કે તેમનો પુત્ર ફિક્કા વર્ણનો થશે, અને એટલે તેનું નામ પાંડુ પડ્યું, એટલે કે ફિક્કો.

પાંડુ પોતાના ભાઈઓ ધૃતરાષ્ટ્ર અને વિદુર સાથે પિતામહ ભીષ્મની પ્રેમાળ છાયામાં મોટા થયા. ભીષ્મે તેમને વેદો, શસ્ત્રવિદ્યા અને રાજાના ધર્મ શીખવ્યા. તેમાં પાંડુ શ્રેષ્ઠ ધનુર્ધર બન્યા, અને આખા દેશમાં ધનુષ્યની કળામાં કોઈ તેમની બરાબરી કરી શકતું નહોતું.

એ વર્ષોમાં રાજ્યના રક્ષક ભીષ્મના શાસનમાં હસ્તિનાપુર શાંત અને સમૃદ્ધ હતું. ખેતરોમાં સારો પાક થતો, લોકો ધર્મ પાળતા અને ચોરનો કોઈ ડર નહોતો. સૌ એ દિવસની રાહ જોતા હતા જ્યારે યુવાન રાજકુમારો જવાબદારી સંભાળવા તૈયાર થાય.

રાજા પસંદ કરવાનો સમય આવ્યો ત્યારે વડીલોએ નક્કી કર્યું કે અંધ ધૃતરાષ્ટ્ર સારી રીતે રાજ ન ચલાવી શકે, અને દાસીના પુત્ર વિદુર સિંહાસન પર ન બેસી શકે. એટલે મુગટ પાંડુને મળ્યો, અને તેઓ હસ્તિનાપુરના રાજા બન્યા.

બે રાણીઓ

કુંતી યાદવ રાજા શૂરનાં પુત્રી હતાં, અને રાજા કુંતીભોજે તેમને પોતાની દીકરીની જેમ ઉછેર્યાં હતાં. તેઓ વસુદેવનાં બહેન હતાં, એટલે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણનાં ફોઈ થાય. તેમના સ્વયંવરમાં, જ્યાં રાજકુમારી પોતે પતિ પસંદ કરતી, કુંતીએ પાંડુના ગળામાં વરમાળા પહેરાવી.

પછી ભીષ્મ મદ્ર દેશના રાજા શલ્ય પાસે ગયા અને પાંડુની બીજી રાણી તરીકે તેમની બહેન માદ્રીનો હાથ માગ્યો. મદ્ર કુળના રિવાજ મુજબ ભીષ્મે તેમને સોનું, રત્નો, હાથી અને ઘોડા આપ્યા, અને માદ્રી વહુ બનીને હસ્તિનાપુર આવ્યાં.

પાંડુ બંને રાણીઓને ચાહતા. કુંતી સમજદાર અને સ્થિર સ્વભાવનાં હતાં, અને માદ્રી કોમળ અને નિષ્ઠાવાન. આ જ સમયે ભીષ્મે વિદુરનાં લગ્ન પણ ગોઠવ્યાં, અને ત્રણેય ભાઈઓ હસ્તિનાપુરમાં સુખેથી રહેવા લાગ્યા.

વિજેતા રાજા

કુરુવંશની કીર્તિ વધારવા પાંડુ સેના લઈને નીકળ્યા. તેમણે દશાર્ણ દેશને હરાવ્યો અને પછી મગધ પર ચડાઈ કરી, જ્યાં તેમણે અભિમાની રાજા દીર્ઘને તેની રાજધાની રાજગૃહમાં હણ્યો. પછી તેમણે વિદેહ, કાશી, સુહ્મ અને પુંડ્ર દેશો પણ જીત્યા.

તેઓ પુષ્કળ ખજાનો લઈને હસ્તિનાપુર પાછા ફર્યા: સોનું, રત્નો, ગાયો, ઘોડા, હાથી અને રથ. લોકો કહેવા લાગ્યા કે કુરુઓની ખોવાયેલી કીર્તિ પાંડુએ પાછી અપાવી છે, જાણે જૂના મહાન રાજાઓના દિવસો પાછા આવ્યા હોય.

પાંડુએ આ ધન પોતાની પાસે ન રાખ્યું. તેમણે તે ભીષ્મ, દાદીમા સત્યવતી, પોતાનાં માતા અને ભાઈઓને આપ્યું. આ ધનથી ધૃતરાષ્ટ્રે મોટા યજ્ઞો કર્યા અને ઉદાર દાન આપ્યાં.

પાંડુના વિજયોથી કુરુ રાજ્ય ફરી બળવાન બન્યું અને બધા રાજાઓમાં તેનું માન વધ્યું. છતાં તેઓ હૃદયથી કોમળ રાજા હતા, અને સત્તા ખાતર સત્તા નહોતા માગતા. પોતાનું કર્તવ્ય પૂરું થયું એટલે તેમને યુદ્ધમાંથી વિરામ લઈને વનની સુંદરતા માણવાની ઇચ્છા થઈ.

કિંદમ ઋષિનો શાપ

વિજયો પછી પાંડુ કુંતી અને માદ્રી સાથે હિમાલયના દક્ષિણ ઢોળાવ પરનાં સુંદર વનોમાં ગયા, જ્યાં તેમને શિકાર કરવો ગમતો. ધૃતરાષ્ટ્ર હસ્તિનાપુરમાં રહીને તેમના વતી રાજ ચલાવતા અને તેમને જોઈતું બધું મોકલતા.

એક દિવસ પાંડુએ પોતાની જોડી સાથે રહેલું એક હરણ જોયું અને બાણ મારીને તેને વીંધ્યું. પણ એ હરણ હકીકતમાં કિંદમ ઋષિ હતા, જેમણે પત્ની સાથે વનમાં રહેવા હરણનું રૂપ લીધું હતું. મૃત્યુ પામતાં ઋષિએ પાંડુને કહ્યું, “શિકાર રાજાનો અધિકાર છે, પણ કોઈ સજ્જન આવી ઘડીએ કોઈ જીવ પર પ્રહાર ન કરે.”

પછી તેમણે પાંડુને શાપ આપ્યો: “જો તમે કદી પ્રેમથી તમારી પત્નીની પાસે જશો, તો એ જ ક્ષણે તમારું મૃત્યુ થશે, અને જે પત્ની સાથે હશો તે પણ મૃત્યુમાં તમારી પાછળ આવશે.” આ શબ્દો કહીને ઋષિએ દેહ છોડ્યો.

પાંડુ દુઃખ અને શરમથી ભાંગી પડ્યા. તેમણે રાજાનું જીવન છોડી દેવાનું નક્કી કર્યું. તેમણે પોતાનાં ઘરેણાં અને રાજવી વસ્ત્રો હસ્તિનાપુર પાછાં મોકલ્યાં, સંદેશ સાથે કે પાંડુ તપસ્વી બનીને વનમાં રહેવા ગયા છે. કુંતી અને માદ્રીએ તેમને છોડવાની ના પાડી અને તેમની સાથે વનમાં રહેવાનું પસંદ કર્યું.

શતશૃંગ પર્વત પરનું જીવન અને પાંચ પુત્રોનો જન્મ

પાંડુ અને તેમની પત્નીઓ શતશૃંગ પર્વત પાસે ઋષિઓની વચ્ચે રહેવા ગયાં. પાંડુ સાદું જીવન જીવતા, તપ કરતા અને ઋષિઓની સેવા કરતા, અને ઋષિઓ તેમને પુત્રની જેમ ચાહતા. એક વાર તેમને ઋષિઓ સાથે ઊંચા દિવ્ય લોકોમાં જવાની ઇચ્છા થઈ, પણ ઋષિઓએ કહ્યું કે માર્ગ કઠિન છે અને સંતાન વગરનો માણસ સર્વોચ્ચ લોકમાં પહોંચી ન શકે. આ સાંભળીને પાંડુ ખૂબ ઉદાસ થયા.

પાંડુએ કુંતીને પોતાનું દુઃખ કહ્યું અને કોઈ પવિત્ર વ્યક્તિના આશીર્વાદથી પુત્રો મેળવવા વિનંતી કરી. ત્યારે કુંતીએ તેમને એક રહસ્ય કહ્યું. નાનપણમાં તેમણે દુર્વાસા ઋષિની એટલી સારી સેવા કરી હતી કે ઋષિએ તેમને એક મંત્ર આપ્યો હતો, જેનાથી તેઓ કોઈ પણ દેવને બોલાવીને તેમના આશીર્વાદથી પુત્ર મેળવી શકે. પાંડુ આનંદથી ભરાઈ ગયા.

પાંડુની રજાથી કુંતીએ પહેલાં ધર્મરાજને બોલાવ્યા, અને યુધિષ્ઠિરનો જન્મ થયો. આકાશવાણી થઈ કે તેઓ ધર્મ પાળનારાઓમાં શ્રેષ્ઠ થશે. પછી તેમણે વાયુદેવને બોલાવ્યા, અને બળવાન ભીમ જન્મ્યા; એક વાર વાઘથી ડરીને કુંતી અચાનક ઊભાં થયાં ત્યારે બાળક તેમના ખોળામાંથી એક ખડક પર પડ્યું, અને તૂટ્યો તો ખડક! ભીમનો જન્મ દુર્યોધનના જન્મના દિવસે જ થયો હતો.

પાંડુને યોદ્ધાઓમાં સૌથી મહાન પુત્રની ઇચ્છા હતી. તેમણે એક વર્ષ એક પગે ઊભા રહીને તપ કર્યું, અને કુંતીએ વ્રત રાખ્યું. પછી કુંતીએ દેવોના રાજા ઇન્દ્રને બોલાવ્યા, અને અર્જુનનો જન્મ થયો. આકાશવાણીએ તેમનાં મહાન પરાક્રમોની ભવિષ્યવાણી કરી.

માદ્રીને દુઃખ હતું કે તેમને પુત્ર નથી, અને તેમણે પાંડુને કુંતી સાથે વાત કરવા કહ્યું. કુંતીએ માદ્રીને એક વાર મંત્ર આપ્યો. માદ્રીએ સમજદારીથી જોડિયા દેવો અશ્વિનીકુમારોને બોલાવ્યા, અને જોડિયા પુત્રો જન્મ્યા: નકુલ અને સહદેવ. પાંડુએ માદ્રી માટે ફરી પૂછ્યું ત્યારે કુંતીએ પ્રેમથી ના પાડી અને કહ્યું કે માદ્રીએ ચતુરાઈથી એક જ વારમાં બે પુત્રો મેળવી લીધા. પાંચેય બાળકો ઋષિઓની વચ્ચે સુખેથી મોટા થયા, અને સૌ તેમને ચાહતા.

પાંડુનું અવસાન

વર્ષો શાંતિથી વીત્યાં. પછી એક સુંદર વસંતના દિવસે વન ફૂલો અને પક્ષીઓના ગીતથી ભરાઈ ગયું હતું. પાંડુ માદ્રી સાથે એકલા ફરતા હતા. ઋતુની સુંદરતામાં ખોવાઈને અને ઋષિનો શાપ ભૂલીને, માદ્રીએ રોકવાનો પ્રયત્ન કર્યો છતાં, તેઓ તેમની પાસે ગયા. એ જ ક્ષણે, કિંદમ ઋષિએ કહ્યું હતું તેમ, તેમનું મૃત્યુ થયું.

માદ્રીએ ચીસ પાડી, અને કુંતી બાળકો સાથે દોડી આવ્યાં. કુંતી પતિની પાછળ જવા ઇચ્છતાં હતાં, પણ માદ્રીએ કહ્યું કે પાંડુનું મૃત્યુ પોતાના કારણે થયું છે, એટલે તેમની સાથે પોતે જ જવું જોઈએ. તેમણે કુંતીને નકુલ અને સહદેવને પોતાના પુત્રોની જેમ ચાહવા કહ્યું. પછી, શાપમાં કહ્યું હતું તેમ, માદ્રી મૃત્યુમાં પાંડુની પાછળ ગયાં.

શતશૃંગના ઋષિઓએ નક્કી કર્યું કે પાંડુના પુત્રોને તેમના પરિવાર પાસે લઈ જવા જોઈએ. તેઓ કુંતી, પાંચ બાળકો અને પાંડુ તથા માદ્રીના પાર્થિવ દેહ લઈને હસ્તિનાપુર આવ્યા. પવિત્ર ઋષિઓ અને નાના રાજકુમારોને જોવા લોકોનાં ટોળાં ઊમટ્યાં, અને ઋષિઓએ સૌને બાળકોના જન્મની વાત કહી. પછી તેમણે બાળકો ભીષ્મ, ધૃતરાષ્ટ્ર અને વિદુરને સોંપ્યાં અને વનમાં પાછા ગયા. રાજા અને રાણીની અંતિમ વિધિ ગંગા કિનારે ખૂબ માનપૂર્વક થઈ, અને આખું હસ્તિનાપુર શોકમાં ડૂબી ગયું.

કુંતીએ માદ્રીને આપેલું વચન પાળ્યું અને પાંચેય બાળકોને સરખા પ્રેમથી ઉછેર્યાં. અહીંથી પાંડવો અને કૌરવો હસ્તિનાપુરમાં સાથે મોટા થયા તેની કથા શરૂ થાય છે, એક એવી કથા જે એક દિવસ કુરુક્ષેત્ર સુધી પહોંચવાની હતી.