ભીષ્મ

ગંગાપુત્ર દેવવ્રત

ભીષ્મ પહેલાં દ્યૌ નામના વસુ હતા — એ આઠ સ્વર્ગીય દેવોમાંના એક, જેમને વસિષ્ઠ ઋષિએ મનુષ્ય તરીકે જન્મવાનો શાપ આપ્યો હતો. પૃથ્વી પરનાં તેમનાં માતા ગંગાએ તેમના સાત ભાઈઓને પોતાના જળમાં વહાવીને મુક્ત કર્યા, પણ આઠમા એવા તેમને લાંબું માનવજીવન જીવવાનું હતું. તેમનું નામ દેવવ્રત પડ્યું, અને ગંગાના પુત્ર હોવાથી ગાંગેય પણ.

રાજા શાંતનુને છોડતી વખતે ગંગા બાળકને સાથે લઈ ગયાં અને તેને શ્રેષ્ઠ શિક્ષણ અપાવ્યું. તેમણે વસિષ્ઠ ઋષિ પાસેથી વેદો, પરશુરામનાં શસ્ત્રો સહિત આખી શસ્ત્રવિદ્યા, અને દેવોના ગુરુ બૃહસ્પતિ તથા અસુરોના ગુરુ શુક્રાચાર્યનું રાજનીતિનું જ્ઞાન મેળવ્યું.

યુવાન થયા ત્યારે શાંતનુએ તેમને ગંગાકિનારે બાણોની દીવાલથી નદી રોકતા જોયા. ત્યારે ગંગાએ તેમને પિતાને પાછા સોંપ્યા. શાંતનુએ તેમને યુવરાજ બનાવ્યા, અને ચાર વર્ષ સુધી હસ્તિનાપુર પોતાના બહાદુર, જ્ઞાની અને સૌમ્ય રાજકુમારથી હરખાતું રહ્યું.

ભીષણ પ્રતિજ્ઞા

પછી શાંતનુને માછીમારોના મુખીની દીકરી સત્યવતી સાથે પ્રેમ થયો. તેના પિતાએ શરત મૂકી કે સત્યવતીનો પુત્ર જ રાજા બને. શાંતનુ દેવવ્રત પાસેથી ગાદી લેવા તૈયાર નહોતા, અને તેઓ મૌન અને ઉદાસ રહેવા લાગ્યા.

દેવવ્રતે એક વૃદ્ધ મંત્રી પાસેથી સાચી વાત જાણી. રાજદરબારના વડીલોને સાથે લઈ તેઓ મુખી પાસે ગયા અને બોલ્યા, “હું ગાદી છોડું છું. સત્યવતીનો પુત્ર રાજા બનશે.” સાવધ મુખીએ કહ્યું, “મને તમારા પર વિશ્વાસ છે. પણ તમારા પુત્રોનું શું? તેઓ ગાદી માટે લડી શકે.”

ત્યારે દેવવ્રતે જીવન બદલી નાખનારી પ્રતિજ્ઞા લીધી. “આજથી હું બ્રહ્મચારી રહીશ અને કદી લગ્ન નહીં કરું. પુત્ર વિના પણ હું અક્ષય લોક પામીશ.” તેઓ બોલતા હતા ત્યાં આકાશમાંથી ફૂલો વરસ્યાં, અને દેવો તથા ઋષિઓ બોલી ઊઠ્યા, “આ ભીષ્મ છે!” — ભીષણ પ્રતિજ્ઞા લેનાર. તેઓ સત્યવતીને “માતા” કહીને મહેલમાં લાવ્યા.

પુત્રના ત્યાગથી શાંતનુ ભાવવિભોર થઈ ગયા. તેમણે ભીષ્મને ઇચ્છામૃત્યુનું વરદાન આપ્યું: “જ્યાં સુધી તું જીવવા ઇચ્છીશ, મૃત્યુ તને સ્પર્શી નહીં શકે.” આ વરદાન ભીષ્મની કથાના અંતને ઘડવાનું હતું.

કાશીની રાજકુમારીઓ, અંબા અને પરશુરામ

શાંતનુના અવસાન પછી ભીષ્મે ચિત્રાંગદને રાજા બનાવ્યા, જે થોડા જ સમયમાં એક ગંધર્વના હાથે માર્યા ગયા. પછી તેમણે બાળક વિચિત્રવીર્યને ગાદીએ બેસાડ્યા અને તેમના વતી રાજ્ય સંભાળ્યું. કાશીના રાજાએ પોતાની ત્રણ દીકરીઓ — અંબા, અંબિકા અને અંબાલિકા — નો સ્વયંવર રાખ્યો, ત્યારે ભીષ્મ એકલા રથમાં ગયા, ભાઈ માટે ત્રણે રાજકુમારીઓને લઈ લીધી, અને વિરોધ કરનારા બધા રાજાઓને — રાજા શાલ્વ સહિત — હરાવ્યા.

હસ્તિનાપુરમાં સૌથી મોટી અંબાએ ભીષ્મને કહ્યું કે મનથી તેણે શાલ્વને પસંદ કરી લીધા છે. વિદ્વાન બ્રાહ્મણોની સલાહ લઈને ભીષ્મે તેને માનપૂર્વક જવા દીધી. પણ શાલ્વે એમ કહીને ના પાડી કે તેને બીજો પુરુષ જીતી ગયો છે. અંબિકા અને અંબાલિકાનાં લગ્ન વિચિત્રવીર્ય સાથે થયાં.

બધેથી ઠુકરાયેલી અંબાએ પોતાના દુઃખ માટે ભીષ્મને દોષ આપ્યો. તે વનના તપસ્વીઓ પાસે ગઈ, અને તેના નાના હોત્રવાહન તેને ભીષ્મના પોતાના ગુરુ પરશુરામ પાસે લઈ ગયા. પરશુરામે ભીષ્મને તેને પાછી સ્વીકારવા આદેશ આપ્યો. ભીષ્મે ગુરુને પ્રણામ કર્યા, પણ ના પાડી: તેઓ પ્રતિજ્ઞા નહીં તોડે, અને જેનું મન બીજે છે એવી સ્ત્રી સાથે તેમનો ભાઈ લગ્ન નહીં કરે.

આમ ગુરુ અને શિષ્ય કુરુક્ષેત્રના મેદાન પર ત્રેવીસ દિવસ લડ્યા. ગંગાએ બંનેને રોકાવા વીનવ્યા, પણ કોઈ ન માન્યું. છેવટે, વસુઓએ સ્વપ્નમાં આપેલું પ્રસ્વાપ (નિદ્રા) અસ્ત્ર ભીષ્મ ચલાવવાના હતા ત્યારે નારદ ઋષિ અને દેવોએ તેમને રોક્યા, અને પિતૃઓએ પરશુરામને શસ્ત્ર મૂકવા કહ્યું. પરશુરામે સ્વીકાર્યું કે તેઓ ભીષ્મને હરાવી શકે તેમ નથી, અને બંને માનપૂર્વક છૂટા પડ્યા.

પછી અંબાએ ઉગ્ર તપ કર્યું, અને ભગવાન શિવે વરદાન આપ્યું કે આવતા જન્મમાં તે ભીષ્મના મૃત્યુનું કારણ બનશે. તે અગ્નિમાં પ્રવેશી અને રાજા દ્રુપદની દીકરી શિખંડિની તરીકે જન્મી, જે પછી પુરુષ શિખંડી બની. ભીષ્મ આ કથા સારી રીતે જાણતા હતા, એટલે જ પછી તેમણે શિખંડી સામે લડવાની ના પાડી.

કુરુવંશનો આધારસ્તંભ

વિચિત્રવીર્ય જુવાનીમાં જ સંતાન વિના મૃત્યુ પામ્યા. સત્યવતીએ ભીષ્મને લગ્ન કરવા કે ગાદી સંભાળવા વિનંતી કરી, પણ તેમણે કહ્યું કે તેઓ ત્રણે લોક છોડી શકે, પ્રતિજ્ઞા નહીં. તેમણે કોઈ મહાન ઋષિને રાણીઓને આશીર્વાદ આપવા બોલાવવાનું સૂચવ્યું. સત્યવતીએ પુત્ર વ્યાસને બોલાવ્યા, અને ધૃતરાષ્ટ્ર, પાંડુ અને વિદુરનો જન્મ થયો.

ભીષ્મે ત્રણે બાળકોને પિતાની જેમ ઉછેર્યા, અને તેઓ મોટા થયા ત્યાં સુધી સમજદારીથી રાજ્ય ચલાવ્યું. મહાભારત કહે છે કે ત્યારે કુરુ દેશ સમૃદ્ધ હતો — સારો વરસાદ, ભરપૂર પાક અને સુખી પ્રજા. ધૃતરાષ્ટ્ર અંધ હતા અને વિદુર દાસીપુત્ર હતા, એટલે પાંડુને રાજા બનાવ્યા.

ભીષ્મે તેમનાં લગ્ન ગોઠવ્યાં: ધૃતરાષ્ટ્ર માટે ગાંધાર દેશની ગાંધારી, પાંડુ માટે મદ્ર દેશની માદ્રી (કુંતીએ તો સ્વયંવરમાં પાંડુને પસંદ કર્યા જ હતા), અને વિદુર માટે યોગ્ય કન્યા. પછી તેમણે નાના કૌરવો અને પાંડવોને ભણાવવા પહેલાં કૃપાચાર્યને અને પછી દ્રોણાચાર્યને બોલાવ્યા.

તેઓ બધાં બાળકોને ચાહતા, પણ જોતા કે પાંડવો ધર્મના માર્ગે ચાલે છે. લાક્ષાગૃહમાં પાંડવો મરી ગયાના સમાચાર આવ્યા ત્યારે તેઓ રડ્યા. તેઓ જીવતા પાછા આવ્યા અને દ્રૌપદી સાથે લગ્ન થયાં, ત્યારે ભીષ્મે ધૃતરાષ્ટ્રને તેમને અડધું રાજ્ય આપવાની સલાહ આપી, અને પાંડવોએ ઇન્દ્રપ્રસ્થ વસાવ્યું.

યુધિષ્ઠિરના રાજસૂય યજ્ઞમાં ભીષ્મે સૂચવ્યું કે પહેલું સન્માન (અગ્રપૂજા) શ્રીકૃષ્ણને આપવું. રાજા શિશુપાલે શ્રીકૃષ્ણ અને ભીષ્મનું અપમાન કર્યું, ત્યારે ભીષ્મે શાંતિથી શ્રીકૃષ્ણનો મહિમા કહ્યો, અને થોડી વારમાં શ્રીકૃષ્ણે પોતે શિશુપાલનો અંત આણ્યો.

દ્યૂતસભામાં મૌન

ભીષ્મના જીવનની સૌથી દુઃખદ ઘડી હસ્તિનાપુરની દ્યૂતસભામાં આવી. શકુનિ સાથેની રમતમાં યુધિષ્ઠિર બધું હારી ગયા, પછી પોતાને હાર્યા, અને પછી દ્રૌપદીને. દ્રૌપદીને સભામાં ઘસડી લાવવામાં આવી, અને તેણે વડીલોને સવાલ કર્યો: “યુધિષ્ઠિર પહેલાં પોતાને હાર્યા હતા. તો શું મને દાવ પર મૂકવાનો તેમને હક હતો?”

ભીષ્મે જવાબ આપ્યો, “ધર્મ સૂક્ષ્મ છે, અને આ પ્રશ્નનો હું બરાબર નિર્ણય કરી શકતો નથી. જે પોતાને હારી ગયો હોય તે પારકી વસ્તુ દાવ પર ન મૂકી શકે; છતાં પત્ની પતિના વચનને અધીન છે. યુધિષ્ઠિર પોતે જ જવાબ આપે.” તેમના જવાબથી કોઈને મદદ ન મળી, અને અપમાન ચાલુ રહ્યું. માત્ર શ્રીકૃષ્ણની કૃપાએ દ્રૌપદીની લાજ રાખી.

યુગના સૌથી મહાન યોદ્ધા કેમ ચૂપ રહ્યા? મહાભારત તેમનો પોતાનો ખુલાસો આપે છે. યુદ્ધના પહેલા દિવસે તેમણે યુધિષ્ઠિરને કહ્યું, “માણસ ધનનો દાસ છે, પણ ધન કોઈનું દાસ નથી. કૌરવો પાસેથી મળેલા ધનથી હું તેમની સાથે બંધાયેલો છું.” હસ્તિનાપુરની ગાદીની સેવાની પ્રતિજ્ઞા અને પોતાનું પાલન કરનાર રાજા પ્રત્યેની વફાદારીએ તેમના હાથ બાંધી રાખ્યા.

ભીષ્મે વારંવાર શાંતિ કરાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો. પાંડવો વનવાસથી પાછા આવ્યા ત્યારે તેમણે દુર્યોધનને સંધિ કરવા કહ્યું, અને કુરુસભામાં શ્રીકૃષ્ણના શાંતિ-પ્રયાસને ટેકો આપ્યો. દુર્યોધને કોઈની વાત ન સાંભળી.

યુદ્ધ પહેલાં મહારથીઓની ગણતરી કરતી વખતે ભીષ્મે કર્ણને માત્ર અર્ધરથી કહ્યો. કર્ણને એટલું લાગી આવ્યું કે તેણે પ્રતિજ્ઞા લીધી કે ભીષ્મ લડે ત્યાં સુધી તે નહીં લડે. પછી ભીષ્મે કહ્યું કે કર્ણનું અભિમાન ઓછું કરવા અને ઝઘડા ટાળવા જ તેમણે કડવું કહ્યું હતું.

સેનાપતિ તરીકે દસ દિવસ

યુદ્ધ ટાળી ન શકાયું, ત્યારે દુર્યોધને ભીષ્મને કૌરવ સેનાના સેનાપતિ બનાવ્યા. ભીષ્મે સ્વીકાર્યું, પણ ચેતવ્યો: “હું પાંડુના પુત્રોને નહીં મારું. પણ રોજ દસ હજાર યોદ્ધાઓનો નાશ કરીશ.”

યુદ્ધ શરૂ થાય તે પહેલાં યુધિષ્ઠિર શસ્ત્ર વિના, પગપાળા ભીષ્મના આશીર્વાદ લેવા ગયા. ભીષ્મ ગદ્ગદ થઈ ગયા અને આશીર્વાદ આપ્યા: “વિજય તારો થશે.” તેમણે વચન આપ્યું કે પોતાને કેવી રીતે હરાવી શકાય તે એક દિવસ યુધિષ્ઠિરને કહેશે.

દસ દિવસ ભીષ્મ લડ્યા; તેમનું સફેદ છત્ર અને તાડની ધજા હંમેશાં યુદ્ધની વચ્ચોવચ દેખાતાં. પાંડવ સેના તેમની સામે ટકી શકતી નહોતી. પ્રિય પિતામહ સામે અર્જુનને નરમાશથી લડતો જોઈ શ્રીકૃષ્ણ બે વાર રથ પરથી કૂદીને ભીષ્મ તરફ દોડ્યા — એક વાર હાથમાં સુદર્શન ચક્ર લઈને. ભીષ્મે ધનુષ્ય નીચું કરીને તેમનું સ્વાગત કર્યું: “પધારો પ્રભુ, તમને પ્રણામ. તમારા હાથે મરવું એ મારું સૌભાગ્ય હશે.” અર્જુને દોડીને શ્રીકૃષ્ણને રોક્યા અને સાચા મનથી લડવાનું વચન આપ્યું.

નવમી રાત્રે પાંડવો ભીષ્મના તંબુમાં ગયા અને પૂછ્યું કે તેમને કેવી રીતે હરાવી શકાય. ભીષ્મે કહ્યું, “સ્ત્રી તરીકે જન્મેલા શિખંડી સામે હું નહીં લડું. અર્જુન શિખંડીને આગળ રાખીને મારા પર પ્રહાર કરે.”

દસમા દિવસે એમ જ થયું. શિખંડીને આગળ રાખીને અર્જુનનાં બાણોએ ભીષ્મને ઢાંકી દીધા. તે બાણો અનુભવીને ભીષ્મ બોલ્યા, “વીજળીની જેમ કાપતાં આ બાણ અર્જુનનાં છે, શિખંડીનાં નહીં.” સૂર્યાસ્ત પહેલાં તેઓ રથ પરથી પડ્યા — એટલાં બાણોથી વીંધાયેલા કે તેમનું શરીર જમીનને અડ્યું જ નહીં.

બાણશય્યા અને અંતિમ યાત્રા

બંને સેનાઓ લડવાનું છોડી તેમની આસપાસ ભેગી થઈ. ત્યારે સૂર્ય દક્ષિણાયનમાં હતો, અને ભીષ્મે ઉત્તરાયણ — સૂર્યની ઉત્તર તરફની યાત્રા — ની રાહ જોવાનું નક્કી કર્યું. તેમનું માથું લટકતું હતું, એટલે તેમણે ઓશીકું માગ્યું; અર્જુને ત્રણ બાણ તેની નીચે મૂક્યાં. તરસ લાગી ત્યારે અર્જુને ધરતીમાં બાણ માર્યું અને શુદ્ધ, ઠંડા જળની ધારા તેમના હોઠ સુધી આવી. ભીષ્મે ફરી એક વાર દુર્યોધનને સંધિ કરવા વીનવ્યો, પણ વ્યર્થ. એ રાત્રે કર્ણ તેમની પાસે આવ્યો, અને ભીષ્મે પ્રેમથી કહ્યું કે તે કુંતીનો પુત્ર અને પાંડવોનો ભાઈ છે.

યુદ્ધ પછી શ્રીકૃષ્ણ શોકમાં ડૂબેલા યુધિષ્ઠિરને ભીષ્મ પાસે લાવ્યા. ભીષ્મ ભારે પીડામાં હતા, પણ શ્રીકૃષ્ણના આશીર્વાદથી તેમની પીડા દૂર થઈ અને મન નિર્મળ થયું. ઘણા દિવસો સુધી ભીષ્મે યુધિષ્ઠિરને રાજાના ધર્મ, કઠણ સમયમાં સાચું આચરણ અને આત્માની મુક્તિ વિશે ઉપદેશ આપ્યો. આ ઉપદેશથી મહાભારતનાં શાંતિ પર્વ અને અનુશાસન પર્વ ભરેલાં છે.

આ ઉપદેશ દરમિયાન જ યુધિષ્ઠિરે પૂછ્યું કે સૌથી શ્રેષ્ઠ દેવ કોણ, અને ભીષ્મે જવાબમાં વિષ્ણુ સહસ્રનામ — ભગવાન વિષ્ણુનાં હજાર નામ — કહ્યાં, જેનો ભક્તો આજે પણ પાઠ કરે છે.

સૂર્ય ઉત્તરાયણમાં આવ્યો, માઘ મહિનાના શુક્લ પક્ષમાં, ત્યારે ભીષ્મે કહ્યું કે તેઓ અઠ્ઠાવન રાત બાણશય્યા પર સૂતા છે. તેમણે યુધિષ્ઠિરને આશીર્વાદ આપ્યા અને ધૃતરાષ્ટ્ર, શ્રીકૃષ્ણ તથા આસપાસના સૌની વિદાય લીધી. પછી યોગબળથી પ્રાણને ઉપર ખેંચ્યા, અને પ્રાણ મસ્તક વીંધીને નીકળી ગયા. શરીરમાંથી બાણો સરી પડ્યાં, અને આકાશમાંથી ફૂલો વરસ્યાં.

પાંડવોએ ગંગાકિનારે તેમના અંતિમસંસ્કાર કર્યા, અને દેવી ગંગા નદીમાંથી પ્રગટ થઈને પુત્ર માટે રડ્યાં — જ્યાં સુધી શ્રીકૃષ્ણે તેમને ન કહ્યું કે તેઓ વસુઓમાં પાછા ગયા છે. મહાભારત ભીષ્મને કુરુવંશના સૌથી ઉમદા પુરુષ તરીકે યાદ કરે છે — જેમનો ત્યાગ મહાન હતો અને જેમની પ્રતિજ્ઞા ક્યારેય ન તૂટી.