સત્યવતી મહાભારતની સૌથી મહત્ત્વની સ્ત્રીઓમાંનાં એક છે, ભલે તેઓ કથાના શરૂઆતના ભાગમાં જ દેખાય. અદ્ભુત રીતે જન્મેલાં અને માછીમારોના મુખીએ ઉછેરેલાં સત્યવતી યમુના નદીમાં હોડી ચલાવતાં. તેઓ મહર્ષિ વ્યાસનાં માતા બન્યાં, અને પછી હસ્તિનાપુરના રાજા શાંતનુનાં રાણી. તેમનો પુત્ર જ રાજા બને એવી તેમના પિતાની માગણીને લીધે રાજકુમાર દેવવ્રતે એવી પ્રતિજ્ઞા લીધી, જેનાથી તેઓ ભીષ્મ કહેવાયા. શાંતનુથી થયેલા બંને પુત્રો સંતાન વિના મૃત્યુ પામ્યા ત્યારે સત્યવતીએ જ વ્યાસને બોલાવીને કુરુવંશ બચાવવાનો માર્ગ શોધ્યો. આમ તેઓ ધૃતરાષ્ટ્ર, પાંડુ અને વિદુરનાં દાદી, અને કૌરવો તથા પાંડવો બંનેનાં પરદાદી બન્યાં.
અદ્ભુત જન્મ
સત્યવતીની કથા ચેદિ દેશના રાજા ઉપરિચર વસુથી શરૂ થાય છે. તેઓ ધર્મી રાજા અને ઇન્દ્રના મિત્ર હતા. ઇન્દ્રે તેમને આકાશમાં ઊડતો સ્ફટિકનો રથ આપ્યો હતો, એટલે તેઓ ઉપરિચર — ઉપર વિચરનાર — કહેવાયા.
એક વસંતમાં રાજા શિકારે ગયા, પણ મન પોતાની પ્રિય રાણી ગિરિકાના વિચારોમાં હતું. તેમનું વીર્ય સ્ખલિત થયું, અને તે વ્યર્થ ન જાય તે માટે તેમણે તેને પાંદડા પર મૂકીને એક બાજ પક્ષીને જલદી રાણી પાસે પહોંચાડવા કહ્યું. રસ્તામાં બીજા બાજે પહેલા પર હુમલો કર્યો, અને વીર્ય યમુના નદીમાં પડ્યું.
યમુનામાં અદ્રિકા નામની અપ્સરા રહેતી હતી, જે શાપને લીધે માછલી બનીને જીવતી હતી. તેણે એ વીર્ય ગળી લીધું. દસમા મહિને માછીમારોએ એ માછલી પકડી, અને ચીરી ત્યારે અંદરથી બે માનવ બાળકો નીકળ્યાં — એક દીકરો અને એક દીકરી. એ જ ક્ષણે અદ્રિકા શાપમાંથી મુક્ત થઈને સ્વર્ગમાં પાછી ગઈ.
માછીમારો જોડિયાં બાળકોને રાજા ઉપરિચર વસુ પાસે લઈ ગયા. રાજાએ દીકરો રાખ્યો, જે મોટો થઈને મત્સ્ય નામનો ધર્મી રાજા બન્યો. દીકરી તેમણે માછીમારોના મુખીને સોંપી અને કહ્યું, “આ તમારી દીકરી બનીને રહે.”
માછીમારની દીકરી
માછીમારોના મુખીએ દીકરીને પોતાની જ દીકરીની જેમ પ્રેમથી ઉછેરી. તેનું નામ સત્યવતી રાખ્યું — સત્ય ધરાવનારી. તે સુંદર અને સુશીલ હતી, પણ માછલીમાંથી જન્મી હોવાથી તેના શરીરમાંથી માછલીની ગંધ આવતી. એટલે લોકો તેને મત્સ્યગંધા પણ કહેતા.
પિતાની સેવા માટે સત્યવતી યમુનામાં હોડી ચલાવતી અને મુસાફરોને આ કિનારેથી પેલે કિનારે લઈ જતી. કામ સાદું હતું, પણ તે પૂરી નિષ્ઠાથી કરતી.
તેમના પાલક પિતા યમુનાકિનારે રહેતા માછીમારોના મુખી હતા. તેઓ દીકરીને ખૂબ ચાહતા અને તેના પર ગર્વ કરતા. તેઓ ચતુર અને સાવધ માણસ હતા, અને દીકરી માટેનો તેમનો રક્ષણાત્મક પ્રેમ પછી રાજા શાંતનુ સામે મૂકેલી પ્રખ્યાત શરતમાં દેખાયો.
આવી સાદી શરૂઆતમાં પણ મહાભારત તેમને ચતુર, વિચારશીલ અને સાચું-ખોટું સમજનારી બતાવે છે. આ જ ગુણો પછી તેમને સમજદાર રાણી બનાવવાના હતા.
પરાશર ઋષિ અને વ્યાસનો જન્મ
એક દિવસ તીર્થયાત્રા કરતા મહર્ષિ પરાશર યમુના પાર કરવા સત્યવતીની હોડીમાં બેઠા. તેનું રૂપ જોઈને તેમને તેનાથી સંતાનની ઇચ્છા થઈ. સત્યવતી અચકાઈ. તેણે કહ્યું કે કિનારે બીજા ઋષિઓ ઊભા છે, અને પોતે પિતાના આશ્રયે રહેતી કુંવારી છોકરી છે.
પરાશરે પોતાની શક્તિથી આખી જગ્યાને ગાઢ ધુમ્મસથી ઢાંકી દીધી, જેથી કોઈ જોઈ ન શકે. તેમણે વચન આપ્યું કે બાળકના જન્મ પછી પણ તે કુંવારી જ રહેશે. તેમણે તેની ઇચ્છા પણ પૂરી કરી: ત્યારથી તેના શરીરમાંથી એવી મીઠી સુગંધ આવવા લાગી, જે એક યોજન દૂર સુધી ફેલાતી. એટલે તે ગંધવતી અને યોજનગંધા કહેવાઈ.
યમુનાના એક દ્વીપ પર સત્યવતીએ પુત્રને જન્મ આપ્યો. તેનો વર્ણ શ્યામ હતો, એટલે નામ કૃષ્ણ પડ્યું, અને દ્વીપ પર જન્મ્યો એટલે દ્વૈપાયન કહેવાયો. આ બાળક — કૃષ્ણ દ્વૈપાયન — પોતાની યોગશક્તિથી તરત મોટો થયો, અને આગળ જતાં વેદોનું વિભાજન કરનાર અને મહાભારત રચનાર મહર્ષિ વેદ વ્યાસ બન્યો.
તપ કરવા વનમાં જતાં પહેલાં પુત્રે માતાને કહ્યું, “જ્યારે પણ મારી જરૂર પડે, મને માત્ર યાદ કરજો, હું આવી જઈશ.” સત્યવતીએ આ વચન વર્ષો સુધી હૃદયમાં સાચવી રાખ્યું.
હસ્તિનાપુરનાં રાણી
થોડા સમય પછી હસ્તિનાપુરના રાજા શાંતનુ યમુના પાસે ફરતા હતા, ત્યારે સત્યવતીની અદ્ભુત સુગંધ તેમને ખેંચી ગઈ. તેમણે તેને જોઈ, તેની સાથે લગ્નની ઇચ્છા થઈ, અને તેઓ તેના પિતા પાસે ગયા.
માછીમારોના મુખીએ એક શરતે હા પાડી: સત્યવતીથી જન્મેલો પુત્ર જ શાંતનુ પછી રાજા બને. શાંતનુ પોતાના લાયક પુત્ર દેવવ્રતને બાજુએ મૂકવા તૈયાર નહોતા, એટલે દુઃખી થઈને ઘેર ગયા.
દેવવ્રતને કારણ ખબર પડી ત્યારે તેઓ પોતે મુખી પાસે ગયા. તેમણે ગાદી પરનો હક છોડ્યો, અને પછી પ્રતિજ્ઞા લીધી કે તેઓ કદી લગ્ન નહીં કરે, જેથી તેમનું કોઈ સંતાન ક્યારેય ગાદી ન માગે. આ જ પ્રતિજ્ઞાએ તેમને ભીષ્મ બનાવ્યા. પછી દેવવ્રત સત્યવતીને “માતા” કહીને મહેલમાં લાવ્યા.
સત્યવતીએ શાંતનુ સાથે લગ્ન કર્યાં અને રાણી બન્યાં. તેમને બે પુત્રો થયા — ચિત્રાંગદ અને વિચિત્રવીર્ય. પિતાની શરતે તેમના પુત્રને વારસ બનાવ્યો, પણ બીજા એક પુત્રનું ભવિષ્ય છીનવી લીધું. આનો ભાર પેઢીઓ સુધી કુટુંબ પર રહ્યો.
દુઃખ પર દુઃખ
વિચિત્રવીર્ય હજી બાળક હતા ત્યારે શાંતનુનું અવસાન થયું. સત્યવતીની ઇચ્છાને માન આપી ભીષ્મે ચિત્રાંગદને રાજા બનાવ્યા. પણ ચિત્રાંગદને પોતાના બળનું અભિમાન હતું, અને એ જ નામના એક ગંધર્વરાજે તેમને પડકાર્યા. કુરુક્ષેત્રના મેદાન પર ત્રણ વર્ષ સુધી યુદ્ધ ચાલ્યું, અને ચિત્રાંગદ માર્યા ગયા.
પછી ભીષ્મે નાના વિચિત્રવીર્યને ગાદીએ બેસાડ્યા અને સત્યવતીની સલાહ પ્રમાણે તેમના વતી રાજ ચલાવ્યું. રાજકુમાર મોટા થયા ત્યારે ભીષ્મ કાશીની રાજકુમારીઓ અંબિકા અને અંબાલિકાને તેમની વધૂ તરીકે જીતી લાવ્યા. પણ સાત વર્ષના લગ્નજીવન પછી વિચિત્રવીર્યને ક્ષયરોગ થયો અને તેઓ સંતાન વિના મૃત્યુ પામ્યા.
સત્યવતીનું દુઃખ બહુ ઊંડું હતું. પતિ અને બંને પુત્રો ચાલ્યા ગયા હતા, અને જે મહાન કુરુવંશ માટે તેમના પિતાએ એક દિવસ આટલું બધું માગ્યું હતું, તેનો હવે કોઈ વારસ જ નહોતો.
દુઃખમાં તેમણે ભીષ્મ તરફ જોયું. “તમે ધર્મ જાણો છો,” તેમણે કહ્યું. “ગાદી સંભાળો અને લગ્ન કરો, અથવા પ્રાચીન રીત પ્રમાણે ભાઈની વિધવાઓને સંતાન આપો, જેથી વંશ ન અટકે.” ભીષ્મે ખૂબ આદરથી પણ દૃઢતાથી જવાબ આપ્યો: તેઓ ત્રણે લોક છોડી શકે, પણ પ્રતિજ્ઞા ક્યારેય નહીં. તેમણે સૂચવ્યું કે કોઈ યોગ્ય ઋષિને રાણીઓને પુત્રનો આશીર્વાદ આપવા બોલાવવા જોઈએ.
વ્યાસને બોલાવ્યા
ત્યારે થોડા સંકોચ સાથે સત્યવતીએ ભીષ્મને પોતાની યુવાનીનું રહસ્ય કહ્યું — પરાશર ઋષિ અને દ્વીપ પર જન્મેલો પુત્ર કૃષ્ણ દ્વૈપાયન. ભીષ્મ સંમત થયા કે મદદ માટે વ્યાસ જ યોગ્ય છે.
સત્યવતીએ પુત્રને યાદ કર્યો, અને વ્યાસ તરત પ્રગટ થયા. નિયોગની પ્રાચીન રીત પ્રમાણે તેઓ વિચિત્રવીર્યની વિધવાઓને પુત્રો આપવા માન્યા. તેમણે કહ્યું કે રાણીઓ પહેલાં એક વર્ષ વ્રત કરીને પવિત્ર થાય, પણ રાજા વિનાના રાજ્યની ચિંતામાં સત્યવતીએ તેમને જલદી કરવા વિનંતી કરી.
ઋષિનું કઠોર રૂપ જોઈને રાણી અંબિકાએ ડરથી આંખો બંધ કરી, એટલે તેમના પુત્ર ધૃતરાષ્ટ્ર જન્મથી અંધ થયા. રાણી અંબાલિકા ફિક્કાં પડી ગયાં, એટલે તેમના પુત્ર પાંડુ ફિક્કા વર્ણના થયા. સત્યવતીએ અંબિકાને ફરી ઋષિ પાસે જવા કહ્યું, પણ અંબિકાએ પોતાની જગ્યાએ એક દાસીને મોકલી. દાસીએ શાંતિ અને આદરથી ઋષિનું સ્વાગત કર્યું, અને તેનો પુત્ર વિદુર જ્ઞાની અને ધર્માત્મા થયો.
આમ સત્યવતીની હિંમતથી કુરુવંશ આગળ ચાલ્યો. ધૃતરાષ્ટ્ર સો કૌરવોના પિતા બન્યા, અને પાંડુ પાંચ પાંડવોના. એ બધા સત્યવતીના પ્રપૌત્રો હતા.
વનની છેલ્લી યાત્રા
સત્યવતીએ પૌત્રોને મોટા થતા જોયા, અને વનમાં પાંડુના અવસાન પછી ઋષિઓ પાંડવોને હસ્તિનાપુર પાછા લાવ્યા તે પણ જોયું.
પાંડુની અંતિમક્રિયા પછી વ્યાસ માતા પાસે આવ્યા અને બોલ્યા, “સુખના દિવસો વીતી ગયા, હવે કઠણ અને ક્રૂર સમય આવે છે. ધરતીનું યૌવન વીતી ગયું છે. તમારા કુટુંબનો વિનાશ જોવા અહીં ન રહો. વનમાં જઈ યોગ અને પ્રભુભક્તિમાં દિવસો ગાળો.”
સત્યવતી માની ગયાં. તેમણે અંબિકાને કહ્યું કે તેના પૌત્રોનાં દુષ્કર્મોથી ભરતવંશનો જલદી નાશ થશે. પછી ભીષ્મની રજા લઈને તેઓ પોતાની બંને પુત્રવધૂઓ, અંબિકા અને અંબાલિકા, સાથે વનમાં ગયાં. ત્યાં ત્રણે રાણીઓએ કઠોર તપ કર્યું, અને સમય આવ્યે દેહ છોડીને ઉત્તમ લોક પામ્યાં. સત્યવતીએ ન તો દ્યૂત જોયું, ન યુદ્ધ.
મહાભારત સત્યવતીને મહાન શક્તિ ધરાવતી સ્ત્રી તરીકે યાદ કરે છે. તેઓ હોડીમાંથી હસ્તિનાપુરના સિંહાસન સુધી પહોંચ્યાં, પતિ અને બંને પુત્રોનાં મૃત્યુ સહન કર્યાં, છતાં કુટુંબ બચાવવાનો માર્ગ શોધી કાઢ્યો. તેમના પહેલા પુત્ર વ્યાસે તેમના વંશજોની આખી કથા રચી, એટલે તેમનું નામ મહાભારતના છેક મૂળમાં છે.
શું તમે જાણો છો?
- સત્યવતીનાં ઘણાં નામ હતાં: મત્સ્યગંધા (માછલીની ગંધવાળી), યોજનગંધા (જેની સુગંધ માઈલો સુધી જાય), કાલી (શ્યામ વર્ણની) અને સત્યવતી (સત્યવાળી).
- તેમના જોડિયા ભાઈને પિતા રાજા ઉપરિચર વસુએ પોતાની પાસે રાખ્યો, જે મોટો થઈ મત્સ્ય નામનો રાજા બન્યો.
- સત્યવતી મહાભારતના રચયિતા વ્યાસનાં માતા હતાં, એટલે મહાકાવ્યના કવિ પોતે પણ તેના રાજપરિવારના સભ્ય હતા.
- પુત્ર વ્યાસની સલાહથી તેઓ હસ્તિનાપુર છોડી વનમાં ગયાં, એટલે તેમણે દ્યૂતક્રીડા કે યુદ્ધ જોયાં નહીં.
સત્યવતી પાસેથી મળતી શીખ
સત્યવતી બતાવે છે કે વ્યક્તિની શરૂઆત તેના ભવિષ્યને બાંધી રાખતી નથી: હોડી ચલાવતી છોકરી વ્યાસનાં માતા અને કુરુવંશનાં રાજમાતા બની. તેમની કથા યાદ અપાવે છે કે આપણાં સંતાનો માટે કરેલી ઇચ્છાઓની અસર દૂર ભવિષ્ય સુધી પહોંચે છે. અને વનમાં જવાનો તેમનો સમજદાર નિર્ણય શીખવે છે કે ક્યારે ગૌરવથી હટી જવું.
કથામાં સત્યવતી
જે પ્રકરણોમાં સત્યવતીની મહત્ત્વની ભૂમિકા છે તે વાંચો.
