ધૃતરાષ્ટ્ર

સિંહાસન ગુમાવનાર અંધ રાજકુમાર

વ્યાસ ઋષિ રાણી અંબિકા પાસે આવ્યા ત્યારે તેઓ ઋષિનું ઉગ્ર રૂપ જોઈને ડરી ગયાં અને આંખો બંધ કરી દીધી. વ્યાસજીએ સત્યવતીને કહ્યું કે બાળક વિદ્વાન અને દસ હજાર હાથી જેટલું બળવાન થશે, પણ માતાના ડરને કારણે અંધ જન્મશે. આમ ધૃતરાષ્ટ્ર દૃષ્ટિ વિના જગતમાં આવ્યા.

ભીષ્મે ત્રણેય રાજકુમારોને ખૂબ પ્રેમથી ઉછેર્યા. ધૃતરાષ્ટ્ર પોતાના બળ માટે, પાંડુ ધનુર્વિદ્યા માટે અને વિદુર જ્ઞાન અને ધર્મની સમજ માટે પ્રખ્યાત થયા. હસ્તિનાપુરના લોકો સુખી હતા અને રાજ્ય સમૃદ્ધ હતું.

સૌથી મોટા પુત્ર તરીકે ધૃતરાષ્ટ્ર રાજા બનવા જોઈતા હતા. પણ વડીલોએ નક્કી કર્યું કે અંધ વ્યક્તિ સારી રીતે રાજ ચલાવી ન શકે, અને મુગટ નાના ભાઈ પાંડુને મળ્યો. ધૃતરાષ્ટ્રે તે સ્વીકાર્યું, પણ પોતાનું હકનું સ્થાન ગુમાવ્યાનું દુઃખ જીવનભર તેમના મનમાં રહ્યું, અને પછી તે પોતાના પુત્રને સિંહાસન પર જોવાની તીવ્ર ઇચ્છામાં ફેરવાઈ ગયું.

ગાંધારી અને સો પુત્રો

ભીષ્મે ગાંધારના રાજા સુબલની પુત્રી ગાંધારી સાથે ધૃતરાષ્ટ્રનાં લગ્ન ગોઠવ્યાં. પતિ અંધ છે એ જાણીને ગાંધારીએ જીવનભર માટે પોતાની આંખે પાટા બાંધી દીધા. આ દરમિયાન પાંડુએ કુંતી અને માદ્રી સાથે લગ્ન કર્યાં, ઘણા દેશો જીત્યા અને પછી વનમાં રહેવા ગયા. પાંડુ દૂર હતા ત્યારે ધૃતરાષ્ટ્રે તેમના વતી હસ્તિનાપુરનું રાજ ચલાવ્યું અને ભાઈને જોઈતું બધું મોકલતા રહ્યા.

વ્યાસજીના આશીર્વાદથી ગાંધારી સો પુત્રો અને એક પુત્રી દુઃશલાનાં માતા બન્યાં. મહેલમાં સેવા કરતી એક વૈશ્ય સ્ત્રીથી ધૃતરાષ્ટ્રને યુયુત્સુ નામે એક પુત્ર પણ થયો. ગાંધારીના પુત્રોમાં સૌથી મોટો દુર્યોધન હતો.

દુર્યોધનના જન્મ વખતે બાળક ગધેડા જેવો અવાજ કરીને રડ્યો, અને શિયાળ તથા કાગડાઓ ડરામણા અવાજ કરવા લાગ્યા. વિદુર અને વિદ્વાન બ્રાહ્મણોએ રાજાને ચેતવ્યા કે આ બાળક કુળનો નાશ કરશે, અને સૌના ભલા માટે તેનો ત્યાગ કરવો જોઈએ. પણ ધૃતરાષ્ટ્ર પોતાના પહેલા પુત્રથી અલગ થઈ ન શક્યા. જ્ઞાનીઓની ચેતવણી કરતાં પુત્રને પસંદ કરવાનો આ પહેલો પ્રસંગ હતો, અને પછી એવા ઘણા આવ્યા.

વધતી ઈર્ષા

પાંડુનું વનમાં અવસાન થયું ત્યારે ઋષિઓ કુંતી અને પાંચ નાના પાંડવોને હસ્તિનાપુર લાવ્યા. ધૃતરાષ્ટ્રે તેમનો પ્રેમથી સ્વીકાર કર્યો અને તેઓ તેમના પુત્રો સાથે મોટા થયા. પણ જેમ જેમ પાંડવો કુશળતા અને સદ્ગુણમાં આગળ વધ્યા અને પ્રજા યુધિષ્ઠિરને ચાહવા લાગી, તેમ તેમ રાજાનું મન બેચેન થવા લાગ્યું.

યુધિષ્ઠિરને યુવરાજ બનાવ્યા પછી પ્રજા ખુલ્લેઆમ કહેવા લાગી કે તેઓ જ રાજા બનવા જોઈએ. ઈર્ષાથી બળતો દુર્યોધન પિતા પાસે આવ્યો. કણિક નામના એક ચાલાક મંત્રીએ પણ રાજાને પાંડવોને નબળા પાડવાની સલાહ આપી. ન્યાય અને પુત્રની ચિંતા વચ્ચે ઝૂલતા ધૃતરાષ્ટ્રે પાંડવો અને કુંતીને વારણાવત મોકલવાની હા પાડી. ત્યાં દુર્યોધને તેમને જીવતા બાળવા માટે છાનામાના લાખનું ઘર બંધાવ્યું હતું. વિદુરની ચેતવણીને કારણે તેઓ બચી ગયા.

દ્રૌપદીએ સ્વયંવરમાં પતિ પસંદ કર્યા છે એવા સમાચાર આવ્યા ત્યારે વિદુરે આનંદથી કહ્યું, “કુરુવંશનું સદ્ભાગ્ય!” ધૃતરાષ્ટ્રને લાગ્યું કે દુર્યોધને દ્રૌપદીને જીતી છે, અને તેઓ ખૂબ રાજી થયા. પણ જ્યારે ખબર પડી કે કન્યા પાંડવોને મળી છે અને પાંડવો જીવતા છે, ત્યારે તેમણે ઝટ પોતાની નિરાશા છુપાવી દીધી. તેમના શબ્દો મીઠા હતા, પણ મન બે ભાગમાં વહેંચાયેલું હતું.

ભીષ્મ, દ્રોણાચાર્ય અને વિદુરની સલાહથી તેમણે પાંડવોને પાછા બોલાવ્યા અને અડધું રાજ્ય આપ્યું. પણ તેમને ખાંડવપ્રસ્થ આપ્યું, જે જંગલી અને ઉજ્જડ ભૂમિ હતી. પાંડવોએ સખત મહેનત કરીને તેને સાફ કરી અને સુંદર ઇન્દ્રપ્રસ્થ નગરી વસાવી.

દ્યૂતની રમત

યુધિષ્ઠિરે ભવ્ય રાજસૂય યજ્ઞ કર્યો, અને પાંડવોનો વૈભવ જોઈને દુર્યોધન ઈર્ષાથી બીમાર જેવો થઈને ઘેર પાછો આવ્યો. મામા શકુનિ સાથે મળીને તેણે પાસાની રમતમાં પાંડવોનું બધું જીતી લેવાની યોજના ઘડી. શરૂઆતમાં ધૃતરાષ્ટ્ર અચકાયા અને વિદુરને પૂછ્યું. વિદુરે ચોખ્ખું કહ્યું કે આ રમત કુળનો નાશ કરશે. છતાં રાજા પુત્ર આગળ નમી ગયા અને પાંડવોને નોતરવા વિદુરને જ મોકલ્યા.

સભામાં શકુનિએ યુધિષ્ઠિરનું ધન, રાજ્ય, ભાઈઓ, પોતે યુધિષ્ઠિરને અને છેવટે દ્રૌપદીને જીતી લીધાં. દ્રૌપદીને ઘસડીને સભામાં લાવવામાં આવી અને તેમનું અપમાન થયું, પણ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે તેમની લાજ રાખી. આ બધા સમયે અંધ રાજા ઘણો લાંબો સમય ચૂપ રહ્યા, ઉલટું ઉત્સુકતાથી પૂછતા રહ્યા કે શું જીત્યું.

પછી ભયંકર અપશુકન થયા, શિયાળ રડવા લાગ્યાં અને ગધેડાં ભૂંકવા લાગ્યાં, અને ગાંધારી તથા વિદુરે રાજાને કંઈક કરવા વિનંતી કરી. છેવટે ધૃતરાષ્ટ્રની આંખ ઊઘડી. તેમણે દ્રૌપદીની પ્રશંસા કરી અને તેને વરદાન આપ્યાં. એ વરદાનોથી દ્રૌપદીએ યુધિષ્ઠિર અને તેમના ભાઈઓને મુક્ત કરાવ્યા, અને રાજાએ ગુમાવેલું બધું પાછું આપ્યું.

પણ પાંડવો ગયા કે તરત દુર્યોધને પિતાને ફરી એક રમત માટે તેમને પાછા બોલાવવા મનાવી લીધા. ગાંધારીએ પતિને દુષ્ટ પુત્રનો ત્યાગ કરવા વિનંતી કરી. ધૃતરાષ્ટ્રે જવાબ આપ્યો કે કુળનો અંત થવાનો હોય તો થાય; તેઓ પોતાના પુત્રોને રોકી શકે તેમ નથી. પાંડવો ફરી હાર્યા અને બાર વર્ષના વનવાસ અને તેરમા વર્ષના અજ્ઞાતવાસ માટે મોકલાયા.

વારંવાર ચેતવણી

પાંડવો વનમાં હતા ત્યારે વિદુર રાજાને વારંવાર કહેતા રહ્યા કે તેમને પાછા બોલાવો અને સુલેહ કરો. એક વાર તેમની સલાહથી ગુસ્સે થઈને ધૃતરાષ્ટ્રે તેમને ચાલ્યા જવા કહ્યું. વિદુર વનમાં પાંડવો પાસે ગયા. પણ થોડા જ સમયમાં રાજાને ભાઈની એટલી યાદ આવી કે તેઓ બેભાન થઈ ગયા, અને તેમણે સંજયને મોકલીને વિદુરને પાછા બોલાવ્યા અને તેમની માફી માગી.

તેર વર્ષ પૂરાં થયાં ત્યારે પાંડવોએ પોતાનું રાજ્ય પાછું માગ્યું. ધૃતરાષ્ટ્રે સંજયને શાંતિના શબ્દો સાથે તેમની પાસે મોકલ્યા, પણ જમીનનું કોઈ વચન ન આપ્યું. એ રાત્રે ઊંઘ ન આવતાં તેમણે વિદુર પાસે સલાહ માગી, અને વિદુરે સદાચાર વિશે વિસ્તારથી વાત કરી; આ ઉપદેશ વિદુરનીતિ તરીકે ઓળખાય છે. સનત્સુજાત ઋષિએ પણ તેમને આત્મા અને મૃત્યુ વિશે જ્ઞાન આપ્યું.

શ્રીકૃષ્ણ પોતે શાંતિદૂત બનીને હસ્તિનાપુર આવ્યા અને પાંડવો માટે માત્ર પાંચ ગામ માગ્યાં. ભીષ્મ, દ્રોણાચાર્ય, વિદુર અને ગાંધારી સૌએ રાજાને સ્વીકારી લેવા વિનંતી કરી. ધૃતરાષ્ટ્ર તેમની સાથે સંમત થયા અને દુર્યોધનને સમજાવ્યો, પણ પુત્ર સામે મક્કમ પગલું ન લીધું. દુર્યોધને તો શ્રીકૃષ્ણને બંદી બનાવવાનો પણ પ્રયત્ન કર્યો, અને શાંતિની છેલ્લી તક હાથમાંથી ગઈ.

સંજયના મુખે યુદ્ધ

યુદ્ધ પહેલાં વ્યાસજીએ ધૃતરાષ્ટ્રને યુદ્ધ જોવા માટે દૃષ્ટિ આપવાની વાત કરી. રાજાએ ના પાડી અને કહ્યું કે પોતાના પરિવારનો સંહાર તેઓ જોઈ નહીં શકે. એટલે વ્યાસજીએ સંજયને દિવ્ય દૃષ્ટિ આપી. સંજય હસ્તિનાપુરમાં રાજાની બાજુમાં બેસીને કુરુક્ષેત્રમાં થતું બધું જોઈ શકતા હતા.

ભગવદ્ ગીતા ધૃતરાષ્ટ્રના પ્રશ્નથી શરૂ થાય છે: “ધર્મભૂમિ કુરુક્ષેત્રમાં ભેગા થયેલા મારા અને પાંડુના પુત્રોએ શું કર્યું?” સંજય દ્વારા અંધ રાજાએ અર્જુનને આપેલો શ્રીકૃષ્ણનો ઉપદેશ સાંભળ્યો અને શ્રીકૃષ્ણના વિરાટ સ્વરૂપની વાત પણ સાંભળી.

દિવસે દિવસે સંજય યુદ્ધના સમાચાર લાવતા: પહેલાં ભીષ્મનું પતન, પછી દ્રોણાચાર્ય, પછી કર્ણ અને પછી શલ્ય. દરેક વખતે રાજા રડતા અને ભાગ્યને દોષ દેતા, અને દરેક વખતે સંજય યાદ કરાવતા કે આ બધું તેઓ ઘણા સમય પહેલાં રોકી શક્યા હોત. એક પછી એક તેમણે સાંભળ્યું કે તેમના પુત્રો રણમાં પડ્યા.

અઢારમા દિવસે દુર્યોધન ભીમની ગદાથી પડ્યો. ગાંધારીના સોએ સો પુત્રો ચાલ્યા ગયા. માત્ર યુયુત્સુ બચ્યા, કારણ કે યુદ્ધ શરૂ થતાં પહેલાં જ તેમણે પોતાને સાચું લાગ્યું તે પસંદ કરીને પાંડવોનો પક્ષ લીધો હતો.

શોક, લોખંડની મૂર્તિ અને વનવાસ

યુદ્ધ પૂરું થયું ત્યારે ધૃતરાષ્ટ્ર પરિવારની સ્ત્રીઓ સાથે રણભૂમિ પર ગયા. પાંડવો તેમને પ્રણામ કરવા આવ્યા. તેમણે યુધિષ્ઠિરને ભેટીને પછી ભીમને બોલાવ્યા. દુર્યોધનને મારનાર સામે તેમના મનમાં ક્રોધ બળતો હતો. શ્રીકૃષ્ણ આ સમજી ગયા અને દુર્યોધન અભ્યાસ માટે વાપરતો હતો તે ભીમની લોખંડની મૂર્તિ ઝડપથી આગળ ધરી દીધી. રાજાએ ભેટમાં જ તેના ભૂક્કા કરી નાખ્યા અને પોતે જમીન પર ઢળી પડ્યા.

પછી ભીમને મારી નાખ્યો એમ સમજીને તેઓ રડવા લાગ્યા. શ્રીકૃષ્ણે શાંતિથી કહ્યું કે ભીમ જીવતા છે, અને યાદ કરાવ્યું કે આ વિનાશ તેમની પોતાની નબળાઈ અને પુત્રના દુષ્કર્મોથી આવ્યો છે. ધૃતરાષ્ટ્રનો ક્રોધ ઓગળી ગયો. તેમણે સાચા સ્નેહથી ભીમ અને બીજા પાંડવોને ભેટી લીધા.

પંદર વર્ષ સુધી તેઓ રાજા યુધિષ્ઠિરના રાજમાં હસ્તિનાપુરમાં રહ્યા. યુધિષ્ઠિર તેમને પિતાની જેમ માન આપતા અને મૃત પુત્રો માટે દાન અને વિધિ કરવા દેતા. પણ ક્યારેક ભીમ કડવાં વેણ કહેતા, જે તેમને દુઃખ પહોંચાડતાં, અને વૃદ્ધ રાજા ચૂપચાપ ઉપવાસ કરતા અને મહેલના જીવનથી થાકતા ગયા.

વ્યાસજીના સમર્થનથી તેમણે વનમાં જવા યુધિષ્ઠિરની રજા લીધી. ગાંધારી, કુંતી, વિદુર અને સંજય તેમની સાથે ગયાં. તેઓ ગંગા કિનારે તપસ્વીઓની જેમ રહ્યાં, અને ત્યાં મૃતકોની એ રાત્રે વ્યાસજીએ તેમને એક રાત માટે દૃષ્ટિ આપી, જેથી તેઓ પોતાના પુત્રોને તેજસ્વી અને શાંત જોઈ શકે.

થોડાં વર્ષો પછી તેઓ રહેતાં હતાં તે વનમાં ભયંકર દાવાનળ ફેલાયો. ધૃતરાષ્ટ્રે સંજયને પોતાનો જીવ બચાવવા કહ્યું. પછી વૃદ્ધ રાજા ગાંધારી અને કુંતી સાથે પૂર્વ દિશા તરફ મુખ રાખીને શાંત ધ્યાનમાં બેઠા, અને ત્રણેયે સાથે જ આ જગત છોડ્યું. સંજય બચીને હિમાલય ગયા, અને પછી યુધિષ્ઠિરે ઊંડા દુઃખ સાથે તેમની અંતિમ વિધિ કરી.