શિખંડી

અંબા, કાશીની રાજકુમારી

યુદ્ધના ઘણા સમય પહેલાં કાશીના રાજાએ પોતાની ત્રણ દીકરીઓ, અંબા, અંબિકા અને અંબાલિકાનો સ્વયંવર યોજ્યો. ભીષ્મ ત્યાં ગયા અને હસ્તિનાપુરના રાજા, પોતાના નાના ભાઈ વિચિત્રવીર્ય માટે ત્રણેયને ઉપાડી લાવ્યા. તેમને રોકવા આવેલા રાજાઓ હાર્યા. રાજા શાલ્વ ખૂબ જોરથી લડ્યા, પણ ભીષ્મે તેમને પણ હરાવ્યા અને જીવતા જવા દીધા.

હસ્તિનાપુરમાં લગ્નની તૈયારી ચાલતી હતી ત્યારે સૌથી મોટી અંબા ભીષ્મ પાસે આવીને બોલી, “મેં મનોમન રાજા શાલ્વને પતિ તરીકે પસંદ કરી લીધા હતા, અને તેમણે મને. મારા પિતા પણ આ જાણતા હતા. તમે ધર્મ જાણો છો; જે યોગ્ય હોય તે કરો.” ભીષ્મે વડીલો સાથે વિચાર કરીને તેમને શાલ્વ પાસે જવા દીધાં, અને સાથે વિશ્વાસુ વૃદ્ધ બ્રાહ્મણો તથા તેમની ધાઈ મોકલ્યાં.

પણ શાલ્વે તેમનો સ્વીકાર ન કર્યો. “મારી નજર સામે બીજો પુરુષ તને લઈ ગયો હતો,” તેમણે કહ્યું. “ભીષ્મ પાસે પાછી જા.” અંબાએ ઘણી વિનંતી કરી, પણ તેમણે મન ન બદલ્યું. અંબા શરમથી પિતાને ઘેર પાછાં જઈ શકે તેમ નહોતાં, અને આજીવન લગ્ન ન કરવાની પ્રતિજ્ઞાથી બંધાયેલા ભીષ્મ તેમની સાથે પરણી શકે તેમ નહોતા. તેમને લાગ્યું કે તેમનું જીવન બરબાદ થઈ ગયું, અને સૌથી વધારે તેમણે ભીષ્મને દોષી માન્યા.

પરશુરામનું યુદ્ધ અને અંબાનું તપ

અંબા વનમાં તપસ્વીઓના એક આશ્રમમાં ગયાં. ત્યાં તેમના નાના, રાજર્ષિ હોત્રવાહન તેમને મળ્યા અને તેમની કથા સાંભળીને રડી પડ્યા. પરશુરામના સાથી અકૃતવ્રણની મદદથી અંબા ખુદ પરશુરામ પાસે ગયાં અને ન્યાય માગ્યો.

એક સમયે ભીષ્મને શીખવનાર પરશુરામે તેમને કુરુક્ષેત્રમાં બોલાવ્યા અને અંબાનો સ્વીકાર કરવાનો આદેશ આપ્યો. ભીષ્મે ગુરુને આદરથી પ્રણામ કર્યા, પણ કહ્યું કે હું મારી પ્રતિજ્ઞા છોડી શકું નહીં. પછી ગુરુ અને શિષ્ય વચ્ચે ઘણા દિવસ સુધી ભયંકર યુદ્ધ થયું. અંતે દેવો, પિતૃઓ અને ખુદ ગંગાજીએ યુદ્ધ અટકાવ્યું, અને પરશુરામે અંબાને કહ્યું કે હું ભીષ્મને હરાવી શક્યો નહીં.

ત્યારે અંબાએ જાહેર કર્યું, “હું મારા પોતાના તપથી ભીષ્મનું મૃત્યુ મેળવીશ.” વર્ષો સુધી, લગભગ કંઈ ખાધા વિના, તેમણે કઠોર તપ કર્યું. ગંગાજીએ તેમને ચેતવ્યાં કે તારી ઇચ્છા કુટિલ છે, અને મહાભારત કહે છે કે અંબાનું અડધું શરીર વત્સ દેશમાં નદી બની ગયું, જ્યારે અડધું તપ કરતી કન્યા રૂપે રહ્યું.

છેવટે ભગવાન શિવ પ્રગટ થયા અને તેમની ઇચ્છા પૂરી કરી: “તું ભીષ્મના મૃત્યુનું કારણ બનીશ. તું દ્રુપદના કુળમાં કન્યા તરીકે જન્મીશ, સમય જતાં પુરુષ અને મહાન યોદ્ધો બનીશ. તને આ બધું યાદ રહેશે.” ત્યારે અંબાએ યમુનાના કાંઠે ચિતા રચી અને ભીષ્મના નાશ માટે પ્રાણ ત્યાગું છું એમ કહીને તેમાં પ્રવેશ કર્યો.

દ્રુપદના મહેલમાં જન્મ

એ સમયે રાજા દ્રુપદને પુત્ર નહોતો, અને પુત્રની ઝંખનાથી તેમણે ભગવાન શિવની આરાધના કરી. શિવે કહ્યું, “તને એવું સંતાન થશે જે સ્ત્રી તરીકે જન્મશે અને પુરુષ બનશે.” દ્રુપદનાં રાણીએ સુંદર દીકરીને જન્મ આપ્યો ત્યારે રાજા-રાણીએ શિવનાં વચન પર વિશ્વાસ રાખીને સૌને જાહેર કર્યું કે પુત્ર જન્મ્યો છે.

આ રહસ્ય માત્ર માતા-પિતા જાણતાં હતાં. તેમણે બાળકને રાજકુમાર તરીકે ઉછેર્યું અને તેનું નામ શિખંડી રાખ્યું. શિખંડી લેખન, કળાઓ અને ખાસ કરીને શસ્ત્રવિદ્યા શીખ્યા; મહાભારત કહે છે કે ધનુર્વિદ્યામાં તેઓ ખુદ દ્રોણના શિષ્ય હતા.

ભીષ્મને પોતાનાં સાધનો દ્વારા શિખંડી વિશેનું સત્ય જાણવા મળ્યું: નારદનાં વચન, આકાશવાણી અને અંબાના તપની કથા. તેઓ જાણતા હતા કે દ્રુપદનું આ સંતાન અંબાનો જ પુનર્જન્મ છે.

દશાર્ણ સાથેના લગ્નનું સંકટ

શિખંડી મોટા થયા ત્યારે રાણીએ સલાહ આપી કે તેમનાં લગ્ન કરાવો, જેથી કોઈને શંકા ન જાય. દશાર્ણના રાજા હિરણ્યવર્માની દીકરી સાથે લગ્ન નક્કી થયાં. પણ લગ્ન પછી રાજકુમારીને ખબર પડી કે તેમના પતિ તો સ્ત્રી છે. શરમ અને દુઃખથી તેમણે આ વાત પોતાની ધાઈઓને કહી, અને વાત તેમના પિતા સુધી પહોંચી.

છેતરાયાનું જાણીને રાજા હિરણ્યવર્મા ક્રોધે ભરાયા. તેમણે દ્રુપદને દૂત દ્વારા સંદેશો મોકલ્યો, “તમે મારું અપમાન કર્યું છે. હું તમારો, તમારા કુટુંબનો અને તમારા મંત્રીઓનો નાશ કરીશ.” તેમણે પાંચાલ પર ચડાઈ કરવા સેના અને સાથીઓ ભેગા કરવા માંડ્યા.

દ્રુપદ ગભરાઈ ગયા. તેમણે રાણીને પૂછ્યું ત્યારે રાણીએ સત્ય કબૂલ્યું અને સમજાવ્યું કે અમે તો ફક્ત ભગવાન શિવનાં વચન પર વિશ્વાસ રાખ્યો હતો. દ્રુપદે નગરની રક્ષાની તૈયારી કરી અને દેવોની પ્રાર્થના કરી. પોતાને કારણે માતા-પિતાને આવા સંકટમાં જોઈને શિખંડીને ભારે દુઃખ થયું, અને પ્રાણ ત્યાગવાનો વિચાર કરતાં તેઓ એક સૂના વનમાં ચાલ્યાં ગયાં.

યક્ષ સ્થૂણાકર્ણ અને કુબેરનો શાપ

એ વનમાં ધનના સ્વામી કુબેરના અનુચર સ્થૂણાકર્ણ નામના એક યક્ષ રહેતા હતા. તેમણે શિખંડીનું દુઃખ જોઈને કારણ પૂછ્યું. આખી વાત સાંભળીને તેમણે દયાથી કહ્યું, “હું તારી મદદ કરીશ. થોડા સમય માટે હું તને મારું પુરુષત્વ આપીશ અને તારું સ્ત્રીત્વ લઈશ. સંકટ ટળી જાય પછી પાછો આવજે, અને આપણે ફરી અદલાબદલી કરીશું.” શિખંડીએ પાછા આવવાનું વચન આપ્યું અને પુરુષ બનીને ઘેર ગયા.

રાજા હિરણ્યવર્માએ સત્ય તપાસવા વિશ્વાસુ સ્ત્રીઓને મોકલી, અને તેમણે જણાવ્યું કે શિખંડી ખરેખર પુરુષ છે. હિરણ્યવર્માને સંતોષ થયો, તેમણે આ મુશ્કેલી માટે પોતાની દીકરીને ઠપકો આપ્યો, અને બંને રાજ્યો વચ્ચે ફરી શાંતિ થઈ. દ્રુપદ અને રાણીના આનંદનો પાર ન રહ્યો.

આ દરમિયાન પૃથ્વી પર ફરતા કુબેર સ્થૂણાકર્ણના નિવાસે આવ્યા. પોતાના સ્ત્રીરૂપથી શરમાયેલા યક્ષ સ્વામીનું સ્વાગત કરવા બહાર ન આવ્યા. કારણ જાણીને કુબેર ગુસ્સે થયા અને બોલ્યા, “એ સ્ત્રી જ રહે, અને શિખંડી પુરુષ જ રહે.” બીજા યક્ષોએ દયાની વિનંતી કરી ત્યારે કુબેરે કહ્યું કે શિખંડીના મૃત્યુ સાથે આ શાપ પૂરો થશે.

પોતાના વચન મુજબ શિખંડી જે મળ્યું હતું તે પાછું આપવા ગયા. સ્થૂણાકર્ણે તેમને કુબેરના શાપની વાત કહી અને આશીર્વાદ આપીને ઘેર મોકલ્યા. આમ શિખંડી પુરુષ અને પાંચાલના યોદ્ધા તરીકે જીવ્યા.

ભીષ્મ ધનુષ્ય નીચું કરે છે

યુદ્ધ શરૂ થયા પહેલાં ભીષ્મે દુર્યોધન સામે બંને પક્ષના મહાન યોદ્ધાઓની ગણતરી કરી. શિખંડીનો વારો આવ્યો ત્યારે તેમણે અંબાની આખી કથા કહી અને દૃઢતાથી કહ્યું, “હું શિખંડી સાથે નહીં લડું. હું સ્ત્રી સામે, કે જે પહેલાં સ્ત્રી હતી તેની સામે, શસ્ત્ર નહીં ઉપાડું. તે મને મારવા આવે તો પણ હું તેના પર પ્રહાર નહીં કરું.”

નવ દિવસ સુધી ભીષ્મને કોઈ રોકી ન શક્યું. નવમી રાતે યુધિષ્ઠિર અને તેમના ભાઈઓ ભીષ્મના તંબુમાં ગયા અને નમ્રતાથી પૂછ્યું કે તેમને કેવી રીતે હરાવી શકાય. ભીષ્મે પોતે જ કહ્યું: શિખંડીને અર્જુનની આગળ રાખો, કારણ કે હું શિખંડી સાથે લડીશ નહીં, અને ત્યારે અર્જુન મારા પર પ્રહાર કરી શકશે.

દસમા દિવસે શિખંડી મોખરે હતા અને અર્જુન તેમની પાછળ. શિખંડીએ ભીષ્મ પર બાણ પર બાણ ચલાવ્યાં. ભીષ્મે માત્ર સ્મિત કરીને કહ્યું, “તું પ્રહાર કર કે ન કર, હું તારી સાથે નહીં લડું. વિધાતાએ જેને બનાવી હતી તે જ શિખંડિની તું છે.” શિખંડીએ જવાબ આપ્યો કે તો પણ હું તમને મારીશ. ભીષ્મ શિખંડીને જવાબ નહોતા આપતા, ત્યારે અર્જુનનાં બાણોએ પિતામહને ઢાંકી દીધા.

બાણો અનુભવીને ભીષ્મ બોલ્યા, “આ શિખંડીનાં બાણ નથી. એ વજ્રની જેમ ભેદે છે. આ તો અર્જુનનાં બાણ છે.” સૂર્ય આથમતો હતો ત્યારે પિતામહ રથ પરથી બાણશય્યા પર પડ્યા. અંબાની લાંબી ઇચ્છા પૂરી થઈ.

શિખંડીનો અંત

ભીષ્મના પતન પછી પણ શિખંડી બહાદુરીથી લડતા રહ્યા, અને પછીના કઠણ દિવસોમાં પોતાના પાંચાલ યોદ્ધાઓને દોરતા રહ્યા. તેઓ યુદ્ધના અઢારેય દિવસ જીવિત રહ્યા.

પણ યુદ્ધ પૂરું થયું તે રાતે અશ્વત્થામાએ સૂતેલી પાંડવ છાવણી પર હુમલો કર્યો. ધૃષ્ટદ્યુમ્ન અને બીજા ઘણાને માર્યા પછી તેણે શિખંડીને પણ મારી નાખ્યા. આમ કાશીની રાજકુમારીથી શરૂ થયેલી લાંબી કથા પૂરી થઈ.

ધૃષ્ટદ્યુમ્નનો સારથિ બચીને ભાગ્યો અને યુધિષ્ઠિરને સમાચાર આપ્યા: શિખંડી સહિત પાંચાલ રાજકુમારો અને દ્રૌપદીના પાંચેય પુત્રો ઊંઘમાં જ માર્યા ગયા હતા. યુધિષ્ઠિર શોકથી જમીન પર ઢળી પડ્યા, અને દ્રૌપદીના દુઃખનો પાર ન રહ્યો.