વેદ વ્યાસ

યમુનાના દ્વીપમાં જન્મ

સત્યવતી માછીમારોના મુખીની પુત્રી હતાં અને નાનપણમાં યમુના નદીમાં હોડી ચલાવીને મુસાફરોને સામે કાંઠે લઈ જતાં. એક દિવસ મહાન પરાશર ઋષિ તેમની હોડીમાં નદી પાર કરતા હતા. તેમણે સત્યવતીને આશીર્વાદ આપ્યા, અને એ આશીર્વાદથી નદીની વચ્ચે એક નાના દ્વીપ પર એક પુત્રનો જન્મ થયો. પરાશર ઋષિએ સત્યવતીને એવું વરદાન પણ આપ્યું કે તે દરેક રીતે પવિત્ર રહેશે અને તેમના શરીરમાંથી હંમેશાં મીઠી સુગંધ આવશે.

બાળકનો વર્ણ શ્યામ હતો, એટલે તેમનું નામ કૃષ્ણ પડ્યું, એટલે કે શ્યામ. દ્વીપમાં જન્મ્યા હતા એટલે તેઓ દ્વૈપાયન પણ કહેવાયા. જન્મતાંની સાથે જ તેઓ મોટા થઈ ગયા અને તેમનું મન તપ અને જ્ઞાનમાં લાગી ગયું. માતાની રજા લઈને તેઓ વનમાં તપસ્વી તરીકે રહેવા ચાલ્યા ગયા.

જતાં પહેલાં તેમણે માતાને વચન આપ્યું: “જ્યારે પણ તમને મારી જરૂર પડે અને તમે મને યાદ કરશો, હું આવીશ.” આ જ વચને એક દિવસ કુરુવંશને બચાવ્યો. પછી સત્યવતીનાં લગ્ન રાજા શાંતનુ સાથે થયાં અને તેઓ હસ્તિનાપુરનાં રાણી બન્યાં, પણ દ્વીપમાં જન્મેલા પુત્રની વાત તેમણે વર્ષો સુધી કોઈને કરી નહીં.

વેદોનું વિભાજન અને પુત્ર શુકદેવ

એ સમયમાં વેદો પવિત્ર જ્ઞાનનો એક વિશાળ ભંડાર હતા, જે મોટા ભાગના લોકો માટે શીખવો બહુ અઘરો હતો. વ્યાસજીએ તેને ચાર ભાગમાં ગોઠવ્યા, જેથી દરેક ભાગ ભણી શકાય અને સચવાઈ રહે. આ મહાન કાર્યને કારણે તેઓ વેદ વ્યાસ કહેવાયા, એટલે કે વેદોને ગોઠવનાર.

તેમણે વેદો અને પાંચમા વેદ જેવું મહાભારત પોતાના શિષ્યો સુમંતુ, જૈમિનિ, પૈલ અને વૈશંપાયનને તથા પોતાના પુત્ર શુકદેવને ભણાવ્યું. આ શિષ્યો દ્વારા એ જ્ઞાન આખા દેશમાં ફેલાયું. વ્યાસજીને પુરાણો આપનાર તરીકે પણ પૂજવામાં આવે છે, જેમાં ભગવાનની અને યુગોની કથાઓ છે.

તેમના પુત્ર શુકદેવનો જન્મ તેમના લાંબા તપના પ્રભાવથી, માતા વિના, યજ્ઞનો અગ્નિ પ્રગટાવવાના પવિત્ર અરણિ-કાષ્ઠમાંથી થયો હતો. જન્મથી જ શુકદેવ સંસારની ઇચ્છાઓથી મુક્ત હતા. વ્યાસજીએ પોતે તેમને ભણાવ્યા અને પછી મિથિલાના જ્ઞાની રાજા જનક પાસે મોકલ્યા. રાજા જનકે તેમની પરીક્ષા લીધી અને તેમને સંપૂર્ણ જ્ઞાની જાણ્યા.

સમય જતાં શુકદેવજીએ દેહ છોડ્યો અને પરમાત્મામાં લીન થઈ ગયા. પિતાના પ્રેમથી ભરાયેલા વ્યાસજી “બેટા! બેટા!” કહેતા તેમની પાછળ ગયા. કહેવાય છે કે શુકદેવજીને બદલે વૃક્ષો અને પર્વતોએ તેમને જવાબ આપ્યો. આ કથા બતાવે છે કે મહાન ઋષિના હૃદયમાં પણ એક પ્રેમાળ પિતા વસે છે.

કુરુવંશને બચાવ્યો

સત્યવતીના નાના પુત્ર રાજા વિચિત્રવીર્ય યુવાન વયે જ સંતાન વિના મૃત્યુ પામ્યા. તેમની બે વિધવા રાણીઓ હતી, અંબિકા અને અંબાલિકા. ભીષ્મે કદી લગ્ન ન કરવાની અને રાજ ન કરવાની પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી, એટલે મહાન કુરુવંશ અટકી જવાનો હતો. દુઃખમાં સત્યવતીએ ભીષ્મને પોતાના પહેલા પુત્રની વાત કરી અને વ્યાસજીને યાદ કર્યા. વચન મુજબ વ્યાસજી તરત આવ્યા.

સત્યવતીએ તેમને નિયોગથી વિધવા રાણીઓને પુત્રો આપવાની વિનંતી કરી. નિયોગ એ જૂનો રિવાજ હતો, જેમાં કોઈ પૂજ્ય વ્યક્તિ મૃત પતિ વતી વારસ આપતા. વ્યાસજીએ માન્યું. રાણી અંબિકા તેમનો શ્યામ ચહેરો, જટા અને તેજસ્વી આંખો જોઈને ડરી ગયાં અને આંખો સખત બંધ કરી દીધી. વ્યાસજીએ સત્યવતીને કહ્યું કે પુત્ર જ્ઞાની અને દસ હજાર હાથી જેટલો બળવાન થશે, પણ જન્મથી અંધ હશે. એ પુત્ર તે ધૃતરાષ્ટ્ર.

રાણી અંબાલિકા ડરથી ફિક્કાં પડી ગયાં, એટલે તેમના પુત્ર પાંડુ ફિક્કા વર્ણના જન્મ્યા. સત્યવતીએ અંબિકાને ફરી ઋષિ પાસે જવા કહ્યું, પણ તેઓ હજુ ડરતાં હતાં, એટલે તેમણે પોતાની દાસીને મોકલી. દાસીએ શાંતિથી અને આદરથી ઋષિનું સ્વાગત કર્યું, અને તેનો પુત્ર વિદુર જ્ઞાની અને ધર્મનિષ્ઠ જન્મ્યો. વ્યાસજીએ દાસીને આશીર્વાદ આપ્યા અને દાસપણામાંથી મુક્ત કરી.

વ્યાસજી પરિવાર પર હંમેશાં નજર રાખતા. વર્ષો પછી તેઓ થાક્યા-ભૂખ્યા ગાંધારીના મહેલે આવ્યા, અને ગાંધારીએ ખૂબ કાળજીથી તેમની સેવા કરી. પ્રસન્ન થઈને તેમણે ગાંધારીને સો પુત્રોનું વરદાન આપ્યું. પછી જ્યારે ગાંધારીને બાળકને બદલે માંસનો એક કઠણ પિંડ જન્મ્યો, ત્યારે વ્યાસજી ફરી આવ્યા, તેના એકસો એક ભાગ કરાવ્યા અને ઘીથી ભરેલાં માટલાંમાં મુકાવ્યા. તેમાંથી સો કૌરવ ભાઈઓ અને તેમની બહેન દુઃશલાનો જન્મ થયો.

પાંડવોના માર્ગદર્શક

લાક્ષાગૃહમાંથી બચીને પાંડવો માતા કુંતી સાથે વનમાં ભટકતા હતા. ત્યારે વ્યાસજી તેમની સામે પ્રગટ થયા અને તેમને આશ્વાસન આપ્યું. તેઓ તેમને એકચક્રા નગરીમાં લઈ ગયા, બ્રાહ્મણના વેશમાં એક બ્રાહ્મણના ઘરમાં શાંતિથી રહેવા કહ્યું અને કહ્યું, “હું ફરી આવું ત્યાં સુધી અહીં રાહ જોજો.”

પછી પાંડવો એકચક્રામાં જ હતા ત્યારે વ્યાસજી ફરી આવ્યા અને કહ્યું કે રાજકુમારી દ્રૌપદી તેમના માટે જ જન્મી છે. તેમણે દ્રૌપદીના પૂર્વજન્મની કથા કહી, જેમાં એક કન્યાએ ભગવાન શિવ પાસે સારા પતિ માટે પાંચ વાર માગણી કરી હતી. પછી તેમણે પાંડવોને પાંચાલ મોકલ્યા, જ્યાં સ્વયંવરમાં અર્જુને દ્રૌપદીને જીતી.

જ્યારે રાજા દ્રુપદ ચિંતામાં પડ્યા કે તેમની દીકરી પાંચેય ભાઈઓની પત્ની કેવી રીતે બને, ત્યારે વ્યાસજી તેમની સભામાં આવ્યા. તેમણે તેની પાછળનું દિવ્ય કારણ સમજાવ્યું અને થોડી ક્ષણ માટે દ્રુપદને દિવ્ય દૃષ્ટિ આપી, જેથી તેઓ પાંડવોનાં દિવ્ય સ્વરૂપ જોઈ શકે. ત્યાર પછી જ દ્રુપદે લગ્નની સંમતિ આપી.

યુધિષ્ઠિરના મહાન રાજસૂય યજ્ઞમાં વ્યાસજી પોતે મુખ્ય પુરોહિતોમાંના એક બન્યા. યજ્ઞ પૂરો થયો ત્યારે તેમણે યુધિષ્ઠિરને શાંતિથી ચેતવ્યા કે તેર વર્ષ પછી રાજાઓનો મોટો વિનાશ થશે અને યુધિષ્ઠિર તેનું નિમિત્ત બનશે. આ સાંભળીને યુધિષ્ઠિરે પ્રતિજ્ઞા લીધી કે તેઓ કદી કોઈને કઠોર વચન નહીં કહે અને ભાઈઓ કે સગાંઓ સાથે ઝઘડો નહીં કરે.

દ્યૂત પછી પાંડવોને વનમાં મોકલવામાં આવ્યા, ત્યારે વ્યાસજી પહેલાં ધૃતરાષ્ટ્ર પાસે ગયા અને દુર્યોધનનો દ્વેષ રોકવા સમજાવ્યા. પછી તેઓ વનમાં પાંડવોને મળ્યા. તેમણે યુધિષ્ઠિરને એક ખાસ વિદ્યા શીખવી, જે અર્જુનને આપવાની હતી, જેથી અર્જુન પર્વતોમાં જઈને ભગવાન શિવ અને ઇન્દ્ર પાસેથી દિવ્ય અસ્ત્રો મેળવી શકે.

યુદ્ધના સાક્ષી

યુદ્ધ શરૂ થાય તે પહેલાં વ્યાસજી અંધ રાજા ધૃતરાષ્ટ્ર પાસે આવ્યા અને યુદ્ધ જોવા માટે દૃષ્ટિ આપવાની વાત કરી. રાજાએ ના પાડી; તેમને પોતાના પરિવારનો વિનાશ જોવો નહોતો. એટલે વ્યાસજીએ રાજાના સારથિ અને સલાહકાર સંજયને દિવ્ય દૃષ્ટિ આપી. હવે સંજય રણભૂમિની દરેક વાત, લોકોના મનના વિચાર સુધ્ધાં, જોઈ શકતા હતા. તેમણે રાજાને આખું યુદ્ધ વર્ણવ્યું, જેમાં શ્રીકૃષ્ણે અર્જુનને કહેલી ભગવદ્ ગીતા પણ હતી.

યુદ્ધ દરમિયાન વ્યાસજી દુઃખીઓને સાંત્વના આપવા આવતા. યુવાન અભિમન્યુ વીરગતિ પામ્યા ત્યારે તેમણે યુધિષ્ઠિરને મૃત્યુ દુનિયામાં કેવી રીતે આવ્યું અને મોટા મોટા રાજાઓએ પણ જગત છોડવું પડે છે તેની કથાઓ કહીને આશ્વાસન આપ્યું. દ્રોણાચાર્યના પતન પછી તેમણે અર્જુનને કહ્યું કે ભગવાન શિવ પોતે તેમના રથની આગળ ચાલતા હતા.

યુદ્ધ પૂરું થયું ત્યારે અશ્વત્થામા અને અર્જુને એકબીજા સામે ભયંકર બ્રહ્મશિર અસ્ત્ર છોડ્યું. જગતને બચાવવા વ્યાસજી અને નારદ મુનિ બંને ઝળહળતાં અસ્ત્રોની વચ્ચે ઊભા રહી ગયા. સંયમી અર્જુને પોતાનું અસ્ત્ર પાછું ખેંચી લીધું. અશ્વત્થામા તેમ કરી ન શક્યા, અને તેમણે અસ્ત્ર ઉત્તરાના ગર્ભમાંના બાળક તરફ વાળ્યું. શ્રીકૃષ્ણે એ બાળક પરીક્ષિતની રક્ષા કરી, અને અશ્વત્થામાને દંડ મળ્યો ત્યારે વ્યાસજી શ્રીકૃષ્ણના પક્ષે ઊભા રહ્યા.

વ્યાસજીએ દુઃખમાં ડૂબેલાં ગાંધારીને પાંડવોને શાપ આપતાં પણ રોક્યાં. પછી યુધિષ્ઠિર ભાંગી પડ્યા અને રાજ્ય છોડી દેવા માગતા હતા, ત્યારે તેમણે તેમને સારી રીતે રાજ કરવા સમજાવ્યા, ભીષ્મ પાસે જ્ઞાન લેવા મોકલ્યા અને મનની શુદ્ધિ માટે અશ્વમેધ યજ્ઞ કરવાની સલાહ આપી.

મૃતકોની એક રાત

વર્ષો પછી ધૃતરાષ્ટ્ર, ગાંધારી અને કુંતી વનમાં રહેવા ગયાં. ગંગા કિનારે તેમના આશ્રમમાં વ્યાસજી આવ્યા અને પૂછ્યું કે તેમની શી ઇચ્છા છે. ગાંધારીએ કહ્યું કે વૃદ્ધ રાજા પોતાના પુત્રોને એક વાર ફરી જોવા ઝંખે છે, અને કુંતીએ પોતાના પુત્ર કર્ણને જોવાની ઇચ્છા કરી.

એ રાત્રે વ્યાસજીએ ગંગાના જળમાં ઊભા રહીને સાદ પાડ્યો. કુરુક્ષેત્રમાં મૃત્યુ પામેલા યોદ્ધાઓ પાણીમાંથી બહાર આવ્યા, તેજસ્વી અને શાંત, ક્રોધ અને ઈર્ષાથી મુક્ત. પિતાઓ પુત્રોને મળ્યા, પત્નીઓ પતિઓને મળી, અને મિત્રો મિત્રોને મળ્યા. વ્યાસજીએ અંધ રાજાને એ એક રાત માટે દિવ્ય દૃષ્ટિ આપી, જેથી તેઓ પણ પોતાનાં સંતાનોને જોઈ શકે. સવાર પડતાં યોદ્ધાઓ નદીમાં થઈને પોતપોતાના લોકમાં પાછા ગયા.

તેના પણ પછી, યાદવકુળનો નાશ થયો અને શ્રીકૃષ્ણે દેહ છોડ્યો, ત્યારે દુઃખી અર્જુન વ્યાસજીના આશ્રમે આવ્યા. વ્યાસજીએ પ્રેમથી કહ્યું કે તેમનાં અસ્ત્રોનું કામ પૂરું થયું છે, અને હવે પાંડવો માટે પણ આ જગત છોડવાનો સમય આવ્યો છે.

મહાકાવ્યની રચના

આ બધી ઘટનાઓ પછી વ્યાસજીએ આખી કથા મનમાં રચી, લગભગ એક લાખ શ્લોકોનું મહાન કાવ્ય. મહાભારત પોતે કહે છે કે બ્રહ્માજીએ તેમને ભગવાન ગણેશજી પાસે લખાવવાની સલાહ આપી. ગણેશજીએ એક શરતે હા પાડી: તેમની કલમ કદી અટકવી ન જોઈએ. વ્યાસજીએ પોતાની શરત મૂકી: ગણેશજી દરેક શ્લોક સમજીને જ લખે.

જ્યારે પણ વ્યાસજીને સમય જોઈતો, તેઓ ઊંડા અર્થવાળો શ્લોક બોલતા, અને ગણેશજી તે સમજવા અટકે ત્યાં સુધીમાં વ્યાસજી આગળના શ્લોકો રચી લેતા. કહેવાય છે કે વ્યાસજીએ આ મહાકાવ્ય પર ત્રણ વર્ષ કામ કર્યું. તેમણે સૌથી પહેલાં તે પોતાના પુત્ર શુકદેવને અને પછી બીજા શિષ્યોને ભણાવ્યું.

વ્યાસજીની આજ્ઞાથી તેમના શિષ્ય વૈશંપાયને અર્જુનના પ્રપૌત્ર રાજા જનમેજયને તેમના સર્પયજ્ઞમાં મહાભારત સંભળાવ્યું, અને ત્યારે વ્યાસજી પોતે ત્યાં હાજર હતા. પછી કથાકાર ઉગ્રશ્રવાએ નૈમિષારણ્યના ઋષિઓને ફરી તે સંભળાવ્યું, અને આ રીતે કથા આખા જગતમાં પહોંચી. આજે પણ ગુરુપૂર્ણિમા, જેને વ્યાસપૂર્ણિમા પણ કહે છે, તે દિવસે ભક્તો તેમને આદિગુરુ તરીકે પૂજે છે.