દ્રુપદ

રાજકુમાર અને તેમનો બાળપણનો મિત્ર

પાંચાલના રાજા પૃષત મહાન ઋષિ ભરદ્વાજના ગાઢ મિત્ર હતા. તેથી નાનો રાજકુમાર દ્રુપદ ઘણી વાર ભરદ્વાજના આશ્રમમાં જતો, અને ત્યાં ઋષિના પુત્ર દ્રોણ સાથે રમતો અને ભણતો. બંને છોકરા ભાઈઓની જેમ સાથે મોટા થયા. એક રાજકુમાર હતો, જે એક દિવસ મુગટ પહેરવાનો હતો; બીજો ગરીબ ઋષિનો પુત્ર હતો, જેની પાસે વિદ્યા સિવાય કંઈ નહોતું.

દ્રુપદ પોતાના મિત્રને ખૂબ ચાહતા. એક દિવસ તેમણે કહ્યું, “દ્રોણ, હું મારા પિતાનો સૌથી લાડકો પુત્ર છું. જ્યારે હું પાંચાલનો રાજા બનીશ, ત્યારે મારું રાજ્ય તારું પણ હશે. તેની સંપત્તિ અને સુખ તું પણ ભોગવજે. આ મારું વચન છે.” દ્રોણને આ શબ્દો જીવનભર યાદ રહ્યા.

સમય જતાં રાજા પૃષતનું અવસાન થયું અને દ્રુપદ પાંચાલના રાજા બન્યા. બીજી બાજુ દ્રોણે અભ્યાસ પૂરો કર્યો, શસ્ત્રવિદ્યા શીખી, કૃપાચાર્યનાં બહેન કૃપી સાથે લગ્ન કર્યાં, અને તેમને અશ્વત્થામા નામે પુત્ર થયો. છતાં તેઓ ખૂબ ગરીબ જ રહ્યા. ધન મળવાની આશાએ તેઓ ઋષિ પરશુરામ પાસે ગયા, પણ પરશુરામ પોતાનું બધું દાનમાં આપી ચૂક્યા હતા, એટલે તેમને માત્ર દિવ્ય અસ્ત્રોનું જ્ઞાન આપી શક્યા.

રાજસભામાં અપમાન

જૂનું વચન યાદ કરીને દ્રોણ પાંચાલ ગયા અને રાજા દ્રુપદ સામે ઊભા રહ્યા. આનંદથી તેમણે કહ્યું, “રાજન, હું તમારો મિત્ર દ્રોણ છું.” પણ હવે દ્રુપદને પોતાના સિંહાસનનું અભિમાન હતું. તેમણે ભવાં ચડાવીને ઠંડા અવાજે કહ્યું, “બ્રાહ્મણ, તારી વાત મૂર્ખામીભરી છે. મિત્રતા તો સરખેસરખા વચ્ચે જ હોય. રાજા અને ગરીબ, વિદ્વાન અને અભણ ક્યારેય સાચા મિત્ર ન બની શકે. સમય સાથે જૂની મિત્રતા ઘસાઈ જાય છે. મેં તને ક્યારે કંઈ વચન આપ્યું હતું?”

પછી જાણે કોઈ અજાણ્યાને ભિક્ષા આપતા હોય તેમ તેમણે ઉમેર્યું કે ઇચ્છા હોય તો દ્રોણને એક રાતનું ભોજન આપી શકાય. દ્રોણનું હૃદય શરમ અને ક્રોધથી સળગી ઊઠ્યું. તેઓ એક શબ્દ પણ ન બોલ્યા. પાછા વળ્યા, પાંચાલ છોડી દીધું, અને મનમાં સંકલ્પ કર્યો કે એક દિવસ દ્રુપદને પણ આવું જ અપમાન અનુભવાવીશ.

દ્રોણ હસ્તિનાપુર ગયા. ત્યાં ભીષ્મે તેમનું સન્માનથી સ્વાગત કર્યું અને તેમને કુરુ રાજકુમારો, એટલે સો કૌરવો અને પાંચ પાંડવોના ગુરુ બનાવ્યા. વર્ષો સુધી દ્રોણે તેમને દરેક શસ્ત્રની તાલીમ આપી, અને સૌથી વધારે તેઓ પોતાના શ્રેષ્ઠ શિષ્ય અર્જુનને ચાહતા.

અર્જુનના હાથે હાર

રાજકુમારોની તાલીમ પૂરી થઈ ત્યારે દ્રોણે ગુરુદક્ષિણા માગી: “પાંચાલના રાજા દ્રુપદને યુદ્ધમાં પકડીને મારી પાસે લાવો.” રાજકુમારો પાંચાલ પર ચડી ગયા. કીર્તિ મેળવવા ઉતાવળા દુર્યોધન, કર્ણ અને કૌરવો પહેલાં ધસી ગયા, પણ પાંચાલની સેના અને નગરના લોકોએ તેમને પાછા હટાવી દીધા.

પછી પાંડવો આગળ વધ્યા. ભીમ ગદા લઈને યમરાજની જેમ લડ્યા, અને અર્જુને પોતાનાં બાણોથી પાંચાલ સેનાને ભેદીને, દ્રુપદના રથ પર કૂદીને રાજાને પકડી લીધા. અર્જુને ભીમને વધુ પાંચાલ સૈનિકોને મારતા પણ રોક્યા અને કહ્યું, “આ રાજા આપણા ગુરુના સંબંધી છે. તેમની સેનાનો નાશ ન કરો.”

દ્રુપદને દ્રોણ સામે લાવવામાં આવ્યા. દ્રોણે સ્મિત કરીને કહ્યું, “રાજન, પ્રાણનો ભય ન રાખો. અમે બ્રાહ્મણો ક્ષમાશીલ છીએ. મને હજી તમારી મિત્રતા જોઈએ છે. તમે કહ્યું હતું કે રાજાનો મિત્ર રાજા જ હોય, એટલે મેં તમારું રાજ્ય લઈ લીધું. હવે અડધું પાછું આપું છું. ગંગાની દક્ષિણનો પ્રદેશ તમે સંભાળો, ઉત્તરનો હું. હવે આપણે સરખા છીએ, તો ચાલો મિત્ર બનીએ.”

દ્રુપદે વિનયથી આભાર માન્યો અને કાંપિલ્ય નગરમાંથી દક્ષિણ પાંચાલ પર રાજ કરવા પાછા ફર્યા. પણ મનમાં તેઓ આ હાર માફ ન કરી શક્યા. તેઓ જાણતા હતા કે કોઈ સામાન્ય યોદ્ધો દ્રોણની બરાબરી ન કરી શકે, અને તેમને ચેન પડતું નહોતું. એ દિવસથી તેઓ એવો પુત્ર મેળવવાનો ઉપાય શોધવા લાગ્યા, જે દ્રોણને હરાવી શકે.

યાજ અને ઉપયાજનો યજ્ઞ

આવો પુત્ર આપે એવો યજ્ઞ કરાવી શકે તેવા કોઈની શોધમાં દ્રુપદ ગંગા અને યમુનાના કાંઠે બ્રાહ્મણોના આશ્રમોમાં ફર્યા. છેવટે તેમને કશ્યપ કુળના બે ભાઈ, યાજ અને ઉપયાજ મળ્યા. તેઓ પહેલાં નાના ભાઈ ઉપયાજ પાસે ગયા અને આખું વર્ષ નમ્રતાથી તેમની સેવા કરી. ઉપયાજે ના પાડી, પણ અંતે મોટા ભાઈ યાજ પાસે જવાનું કહ્યું.

દ્રુપદે યાજને યજ્ઞ કરાવે તો ગાયોનું મોટું દાન આપવાનું વચન આપ્યું. યાજ માન્યા અને ઉપયાજે તેમને સહાય કરી. આહુતિ તૈયાર થઈ ત્યારે યાજે દ્રુપદનાં રાણીને પ્રસાદ લેવા બોલાવ્યાં, પણ રાણીએ કહ્યું કે થોડી રાહ જુઓ, હું હજી તૈયાર નથી. યાજે કહ્યું કે રાણી આવે કે ન આવે, યજ્ઞનું ફળ તો મળશે જ, અને તેમણે આહુતિ અગ્નિમાં હોમી દીધી.

જ્વાળાઓમાંથી અગ્નિ જેવો તેજસ્વી એક યુવાન રાજકુમાર પ્રગટ થયો. માથે મુગટ, શરીરે કવચ, અને હાથમાં તલવાર તથા ધનુષ્ય. તે સિંહની જેમ ગર્જ્યો, અને આકાશવાણી થઈ: “આ રાજકુમાર પાંચાલોનું દુઃખ દૂર કરવા અને દ્રોણના મૃત્યુનું કારણ બનવા જન્મ્યો છે.” તેનું નામ ધૃષ્ટદ્યુમ્ન પડ્યું.

પછી વેદીની વચ્ચેથી અદ્ભુત સુંદર, શ્યામ વર્ણની, કમળ જેવી આંખોવાળી એક કન્યા પ્રગટ થઈ. આકાશવાણીએ કહ્યું કે તે સ્ત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ થશે અને તેના દ્વારા દેવોનું કાર્ય પૂર્ણ થશે. તેનું નામ કૃષ્ણા રાખ્યું, અને જગત તેને દ્રૌપદી તરીકે ઓળખે છે. રાણીએ યાજને વિનંતી કરી કે આ બંને બાળકો મારા સિવાય બીજી કોઈ માતાને ન જાણે, અને યાજે તે સ્વીકાર્યું. દ્રુપદને જે જોઈતું હતું તે મળી ગયું, અને તેમના આનંદનો પાર ન રહ્યો.

દ્રૌપદીનો સ્વયંવર

દ્રુપદની મનમાં ગુપ્ત ઇચ્છા હતી કે દ્રૌપદીને અર્જુન સાથે પરણાવે, એ જ વીર જેણે એક વાર તેમને હરાવ્યા હતા. તેમણે સાંભળ્યું હતું કે વારણાવતના લાક્ષાગૃહની આગમાં પાંડવો મૃત્યુ પામ્યા છે, છતાં તેમણે આશા ન છોડી. તેથી તેમણે એવું કઠણ ધનુષ્ય બનાવડાવ્યું જેની પણછ ભાગ્યે જ કોઈ ચડાવી શકે, અને આકાશમાં ફરતા યંત્રની પાછળ ઊંચે એક નિશાન ગોઠવ્યું. જે ધનુષ્યે પણછ ચડાવીને પાંચ બાણથી નિશાન વીંધે, તે દ્રૌપદીને પામે.

દેશભરમાંથી રાજાઓ અને રાજકુમારો આવ્યા. એક પછી એક તેઓ ધનુષ્યે પણછ ચડાવવામાં પણ નિષ્ફળ ગયા. ત્યારે બ્રાહ્મણના વેશમાં એક યુવાન આગળ આવ્યો, પળવારમાં પણછ ચડાવી અને નિશાન પાડી દીધું. તે અર્જુન હતા. ગુસ્સે થયેલા રાજાઓએ કહ્યું કે રાજાઓના સ્વયંવરમાં બ્રાહ્મણ રાજકુમારીને ન જીતી શકે, અને હુમલો કર્યો, પણ અર્જુન અને ભીમે તેમને પાછા હટાવી દીધા.

દ્રુપદને હજી ખબર નહોતી કે આ યુવાન બ્રાહ્મણ કોણ છે. તેમના પુત્ર ધૃષ્ટદ્યુમ્ને છાનામાના ભાઈઓની પાછળ પાછળ, તેઓ માતા સાથે રહેતા હતા તે કુંભારના ઘર સુધી જઈને જોયું, અને પાછા આવીને કહ્યું કે તેઓ મહાન યોદ્ધાઓની જેમ વાતો કરે છે. દ્રુપદે પોતાના પુરોહિતને પૂછપરછ કરવા મોકલ્યા અને પછી તેમને મહેલમાં આમંત્રણ આપ્યું. ત્યાં યુધિષ્ઠિરે સાચી વાત કહી: તેઓ પાંડુના પુત્રો હતા. દ્રુપદનો આનંદ પૂર્ણ થયો.

પણ યુધિષ્ઠિરે કહ્યું કે દ્રૌપદી પાંચેય ભાઈઓની પત્ની બનશે, ત્યારે દ્રુપદ ચિંતામાં પડી ગયા, કારણ કે આ તેમને ધર્મવિરુદ્ધ લાગ્યું. ત્યારે વેદ વ્યાસ પધાર્યા અને દ્રુપદ સાથે એકાંતમાં વાત કરીને દ્રૌપદીના પૂર્વજન્મની અને તેની પાછળની દૈવી યોજનાની કથા કહી. સંતોષ પામીને દ્રુપદે મોટા ઉત્સવ અને સમૃદ્ધ ભેટો સાથે, એક પછી એક દિવસે, પાંચેય ભાઈઓ સાથે પોતાની દીકરીનાં લગ્ન કરાવ્યાં.

પાકા સાથી

એ દિવસથી પાંચાલ પાંડવોની પડખે ઊભું રહ્યું. જ્યારે હસ્તિનાપુરના વડીલોએ જાણ્યું કે પાંડવો જીવિત છે અને દ્રુપદ તથા શ્રીકૃષ્ણ જેવા બળવાન મિત્રો તેમની સાથે છે, ત્યારે વિદુર અને ભીષ્મે ધૃતરાષ્ટ્રને સલાહ આપી કે તેમને પાછા બોલાવીને અડધું રાજ્ય આપો. એમ પાંડવોને ખાંડવપ્રસ્થ મળ્યું અને તેમણે ઇન્દ્રપ્રસ્થ વસાવ્યું.

વનવાસનાં વર્ષો પછી, અભિમન્યુ અને ઉત્તરાનાં લગ્ન માટે પાંડવો ઉપપ્લવ્યમાં ભેગા થયા, ત્યારે શું કરવું તે નક્કી કરવા રાજાઓની સભા મળી. બલરામે શાંતિ માટે નરમાશથી વાત કરી, જ્યારે સાત્યકિ ગુસ્સાથી બોલ્યા. સાથીઓમાં સૌથી વડીલ દ્રુપદે કહ્યું કે માત્ર મીઠા શબ્દોથી દુર્યોધન રાજ્ય પાછું નહીં આપે. તેમણે સલાહ આપી કે તરત જ સાથીઓને ભેગા કરવા દૂતો મોકલો, અને પોતાના કુળના પુરોહિતને દૂત તરીકે હસ્તિનાપુર મોકલો.

પુરોહિત કુરુ સભામાં ગયા અને સ્પષ્ટ વાત કરી: પાંડવો માત્ર પોતાનો હક માગે છે અને કુળનો નાશ નથી ઇચ્છતા. ભીષ્મે સ્વીકાર્યું કે તેમની વાત સાચી છે, પણ કર્ણે ગુસ્સામાં વચ્ચે બોલવાનું શરૂ કર્યું, અને ભીષ્મે કર્ણને ઠપકો આપ્યો. ધૃતરાષ્ટ્રે સૌને શાંત કર્યા અને કહ્યું કે હું મારા દૂત સંજયને પાંડવો પાસે મોકલીશ. વાટાઘાટો ચાલતી રહી, પણ અંતે દુર્યોધને કંઈ જ ન આપ્યું, અને યુદ્ધ આવ્યું.

છેલ્લું યુદ્ધ

કુરુક્ષેત્રમાં પાંડવ સેનાને સાત ભાગમાં ગોઠવવામાં આવી, અને તેમાંના એકના નાયક દ્રુપદ હતા. તેમના પુત્ર ધૃષ્ટદ્યુમ્ન આખી સેનાના સેનાપતિ હતા. વૃદ્ધ હોવા છતાં દ્રુપદ દિવસો સુધી બહાદુરીથી લડ્યા, અને ઘણી વાર ખુદ દ્રોણનો સામનો કર્યો.

દ્રોણે કૌરવોનું સેનાપતિપદ સંભાળ્યું એ પાંચ દિવસ દરમિયાન પાંચાલોએ ઘણું સહન કર્યું. આખી રાતના યુદ્ધ પછી પંદરમા દિવસના વહેલી સવારના સમયે દ્રોણે દ્રુપદના ત્રણ પૌત્રોને મારી નાખ્યા. ત્યારે દ્રુપદ અને તેમના મિત્ર રાજા વિરાટ બંને સાથે દ્રોણ પર ધસી ગયા, અને દ્રોણે પોતાનાં બાણોથી બંને વૃદ્ધ રાજાઓને રણભૂમિમાં ઢાળી દીધા.

આમ બે બાળપણના મિત્રો વચ્ચેનો લાંબો ઝઘડો પૂરો થયો. એ જ દિવસે દ્રુપદના પુત્ર ધૃષ્ટદ્યુમ્ને, જે હેતુ માટે તેઓ પવિત્ર અગ્નિમાંથી પ્રગટ્યા હતા તે પૂરો કર્યો, અને દ્રોણના જીવનનો અંત આવ્યો.