શલ્ય

મદ્રના રાજા અને માદ્રીના ભાઈ

રાજકુમાર પાંડુનાં કુંતી સાથે લગ્ન થયા પછી ભીષ્મ તેમના માટે બીજી કન્યા શોધવા માગતા હતા. તેમણે મદ્રના રાજા શલ્યનાં સુંદર અને ગુણવાન બહેન માદ્રી વિશે સાંભળ્યું હતું. તેથી ભીષ્મ મંત્રીઓ, બ્રાહ્મણો અને સેના સાથે મદ્ર ગયા.

શલ્યે ખૂબ આદરથી તેમનું સ્વાગત કર્યું અને તેમની વિનંતી સાંભળી. પછી વિનયથી કહ્યું, “અમારા કુળમાં પૂર્વજોથી ચાલી આવતો એક રિવાજ છે. બીજા તેને સારો માને કે ખરાબ, હું તેને તોડી શકું નહીં. તમે તે સારી રીતે જાણો છો.” રિવાજ એવો હતો કે કન્યાના પરિવારને કન્યા માટે ભેટો મળે.

ભીષ્મે કહ્યું કે આ રિવાજ ઘણા સમયથી સ્થાપિત છે અને તેમાં કોઈ દોષ નથી. તેમણે શલ્યને સોનું, રત્નો, સુંદર વસ્ત્રો, ઘોડા, હાથી અને બીજી ઘણી ભેટો આપી. શલ્ય પ્રસન્ન થયા અને શણગારેલી બહેન માદ્રી ભીષ્મને સોંપી. ભીષ્મ તેમને હસ્તિનાપુર લાવ્યા, જ્યાં તેમનાં લગ્ન પાંડુ સાથે થયાં.

જોડિયા ભાણેજોના મામા

શાપને કારણે પાંડુને સામાન્ય રીતે સંતાન થઈ શકે તેમ નહોતું. કુંતીને ઋષિ દુર્વાસા પાસેથી કોઈ પણ દેવને બોલાવવાનો મંત્ર મળ્યો હતો, અને તેમણે એક વાર તે માદ્રીને આપ્યો. માદ્રીએ જોડિયા અશ્વિનીકુમારોને બોલાવ્યા, અને એમ નકુલ અને સહદેવનો જન્મ થયો. પાંડુના મૃત્યુ પછી માદ્રીએ તેમની સાથે પ્રાણ ત્યાગ્યા, અને કુંતીએ જોડિયા પુત્રોને પોતાના જ ગણીને ઉછેર્યા. શલ્ય તેમની માતાના ભાઈ, એટલે તેમના મામા હતા.

દ્રૌપદીના સ્વયંવરમાં ગુસ્સે થયેલા રાજાઓએ વેશ બદલેલા પાંડવો પર હુમલો કર્યો, ત્યારે શલ્ય ભીમ સાથે લડ્યા. ભીમે તેમને ઊંચકીને જમીન પર પટક્યા, પણ હસતાં હસતાં તેમને કોઈ મોટી ઈજા ન કરી. બંનેમાંથી કોઈને ખબર નહોતી કે તેઓ મામા-ભાણેજ છે, અને જોનારા રાજાઓ એ યુવાન બ્રાહ્મણનું બળ જોઈને નવાઈ પામ્યા.

પછી યુધિષ્ઠિરે રાજસૂય યજ્ઞ કર્યો અને તેમના ભાઈઓ ચારે દિશા જીતવા નીકળ્યા, ત્યારે નકુલ પશ્ચિમમાં શલ્યની રાજધાની શાકલ પહોંચ્યા. શલ્યે ભાણેજને પ્રેમથી સ્વીકાર્યા અને યજ્ઞ માટે સમૃદ્ધ ભેટો આપી.

દુર્યોધનની ચાલમાં બંધાયા

વનવાસ પછી યુદ્ધ નક્કી થયું ત્યારે શલ્ય મોટી સેના અને પોતાના વીર પુત્રો સાથે પાંડવોની મદદે નીકળ્યા. તેમની સેના એટલી મોટી હતી કે ઘણે દૂર સુધી રસ્તો ભરાઈ ગયો.

દુર્યોધનને આ વાતની ખબર પડી અને તેણે તરત યોજના બનાવી. તેણે આખા રસ્તે સુંદર વિશ્રામગૃહો બંધાવ્યાં, જેમાં શલ્ય અને તેમના સૈનિકો માટે ભોજન, પીણાં, આરામ અને મનોરંજનની વ્યવસ્થા હતી. શલ્ય ખૂબ ખુશ થયા અને માન્યું કે આ યુધિષ્ઠિરે ગોઠવ્યું છે. તેમણે સેવકોને કહ્યું, “આ બનાવનાર ક્યાં છે? મારે તેમને ઇનામ આપવું છે. યુધિષ્ઠિરને કહેજો કે હું પ્રસન્ન છું.”

ત્યારે પાસે છુપાયેલો દુર્યોધન આગળ આવ્યો અને તેમને પ્રણામ કર્યા. ઉમંગમાં શલ્યે કહ્યું, “જે જોઈએ તે માગ.” દુર્યોધને કહ્યું, “તમારું વચન સાચું થાઓ. મારી સેનાના નાયક બનો.” શલ્ય વચન આપી ચૂક્યા હતા, અને ક્ષત્રિય વચન પાછું નથી લેતો. તેમણે કહ્યું, “ભલે, એમ જ થશે.”

યુધિષ્ઠિરને આપેલું વચન

દુર્યોધનની રજા લઈને શલ્ય પાંડવોને મળવા ઉપપ્લવ્ય ગયા. પાંડવોએ પ્રેમથી તેમનું સ્વાગત કર્યું, અને તેમણે યુધિષ્ઠિરને પ્રામાણિકપણે બધું કહી દીધું. યુધિષ્ઠિરે કોઈ ફરિયાદ ન કરી. તેમણે કહ્યું, “મામા, તમે વચન પાળ્યું તે યોગ્ય જ છે. પણ મારી એક વિનંતી સ્વીકારો. જ્યારે અર્જુન અને કર્ણ સામસામે આવશે, ત્યારે તમને જ કર્ણના સારથિ બનાવાશે. ત્યારે અમારા માટે તમારા શબ્દોથી કર્ણનું મનોબળ નબળું પાડજો અને અર્જુનનું રક્ષણ કરજો.”

શલ્ય માન્યા. “આ યોગ્ય તો નથી, પણ હું કરીશ,” તેમણે કહ્યું. “હું કર્ણનો સારથિ બનીશ ત્યારે એવી રીતે બોલીશ કે તેનું અભિમાન અને બળ બંને ઓછાં થાય.”

શલ્યે આટલું બધું સહન કરનારા યુધિષ્ઠિર અને દ્રૌપદીને સાંત્વના પણ આપી. તેમણે લાંબી કથા કહી કે દેવોના રાજા ઇન્દ્રને પણ વૃત્રને માર્યા પછી થોડા સમય માટે સિંહાસન ગુમાવવું પડ્યું હતું અને ઘણાં કષ્ટ સહેવાં પડ્યાં હતાં, પણ અંતે તેમણે તે પાછું મેળવ્યું. “દુઃખ મોટાઓને પણ આવે છે,” તેમણે કહ્યું, “અને તમારા સારા દિવસો પણ પાછા આવશે.”

રણભૂમિ પર

યુદ્ધ શરૂ થયું ત્યારે શલ્ય પૂરા બળથી કૌરવો માટે લડ્યા. પહેલા જ દિવસે રાજા વિરાટના પુત્ર, યુવાન રાજકુમાર ઉત્તર હાથી પર બેસીને તેમના પર ધસી આવ્યા. હાથીએ શલ્યના ઘોડા મારી નાખ્યા, અને શલ્યે ભાલો ફેંક્યો જેનાથી ઉત્તરના પ્રાણ ગયા.

એ દુઃખદ દૃશ્ય હતું: વારંવાર શલ્યને પોતાના જ ભાણેજો, યુધિષ્ઠિર, નકુલ અને સહદેવ સામે લડવું પડ્યું. મામા અને ભાણેજો બાણ અને ભાલા લઈને સામસામે આવ્યા, અને દરેકે જેને પોતાનો ધર્મ માન્યો તે કર્યું.

ઘણા દિવસ શલ્યે પાંડવ વીરોનો સામનો કર્યો. એક વાર તેમની અને ભીમની વચ્ચે ગદાનું ભયંકર દ્વંદ્વ થયું, બંને પ્રહાર કરતા રહ્યા અને બંને જમીન પર પડ્યા, ત્યારે કૃતવર્મા શલ્યને દૂર લઈ ગયા. તેરમા દિવસે દ્રોણના ચક્રવ્યૂહમાં યુવાન અભિમન્યુ શલ્ય સામે બહાદુરીથી લડ્યો, અને એ યુદ્ધમાં શલ્યના પુત્ર રુક્મરથ વીરગતિ પામ્યા.

કર્ણના સારથિ

દ્રોણ પડ્યા પછી કર્ણ કૌરવોના સેનાપતિ બન્યા. કર્ણે દુર્યોધનને કહ્યું કે અર્જુનના સારથિ શ્રીકૃષ્ણ છે; જો શ્રીકૃષ્ણ જેવા જ કુશળ શલ્ય મારો રથ ચલાવે તો હું જીતી શકું. દુર્યોધને વિનંતી કરી ત્યારે શલ્યને ઊંડું અપમાન લાગ્યું. “હું અભિષિક્ત રાજા છું. શું હું સૂતપુત્રનો રથ ચલાવું?” તેમણે કહ્યું.

દુર્યોધને તેમની પ્રશંસા કરી અને કહ્યું કે કેવી રીતે એક વાર ખુદ બ્રહ્માજીએ અસુરોનાં ત્રણ નગર, ત્રિપુરનો નાશ કરવા ભગવાન શિવનો રથ ચલાવ્યો હતો. છેવટે શલ્ય એક શરતે માન્યા: “કર્ણની સામે મને જે ઠીક લાગશે તે હું બોલીશ.” કર્ણ અને દુર્યોધને તે સ્વીકાર્યું.

સત્તરમા દિવસે રથ નીકળ્યો ત્યારે કર્ણે બડાઈ મારી કે હું અર્જુનને મારીશ, અને શલ્યે તેની મજાક ઉડાવી. તેમણે એક કાગડાની વાર્તા કહી, જે એક વેપારીના દીકરાઓનું એંઠું ખાઈને એટલો અભિમાની બન્યો કે હંસોને ઊડવાની હરીફાઈનો પડકાર ફેંક્યો. હંસ શાંતિથી સમુદ્ર પર ઊડતો રહ્યો, જ્યારે ઘણી કરામતો બતાવ્યા પછી કાગડો થાકીને પાણીમાં પડ્યો, અને હંસે જ તેને બચાવવો પડ્યો. “તું એ કાગડો છે,” શલ્યે કહ્યું, “ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોનું એંઠું ખાઈને મોટો થયેલો. અર્જુન હંસ છે.” કર્ણે શલ્ય અને તેમના દેશના લોકો વિશે કઠોર શબ્દોથી જવાબ આપ્યો, અને આખા રસ્તે બંને ઝઘડતા રહ્યા.

છતાં સારથિ તરીકે શલ્યે પ્રામાણિક સલાહ આપી. કર્ણે અર્જુનના માથાને નિશાન બનાવીને નાગ-બાણ તાક્યું, ત્યારે શલ્યે કહ્યું કે છાતીનું નિશાન લે. કર્ણે અભિમાનથી ના પાડી અને કહ્યું કે હું બીજી વાર નિશાન નથી લેતો. શ્રીકૃષ્ણે અર્જુનનો રથ જમીનમાં દબાવી દીધો, અને બાણે માત્ર અર્જુનનો મુગટ ઉડાડ્યો. એ જ દિવસે પછી કર્ણના રથનું પૈડું જમીનમાં ખૂંપી ગયું, અને તે કાઢવાનો પ્રયત્ન કરતા હતા ત્યારે અર્જુનના બાણે તેમના જીવનનો અંત આણ્યો.

છેલ્લા દિવસના સેનાપતિ

એ રાતે દુર્યોધનની સેના શોકમાં ડૂબી ગઈ. અશ્વત્થામાની સલાહથી દુર્યોધને અઢારમા દિવસ માટે બાકી રહેલી કૌરવ સેનાના સેનાપતિ તરીકે શલ્યને નીમ્યા.

શ્રીકૃષ્ણે યુધિષ્ઠિરને કહ્યું કે તમારા સિવાય બીજું કોઈ શલ્યને હરાવી શકશે નહીં. હંમેશાં શાંત રહેતા સૌમ્ય યુધિષ્ઠિર હવે ભારે ઉગ્રતાથી લડ્યા. શલ્ય પણ બહાદુરીથી લડ્યા, અને રથ તૂટી ગયો ત્યારે તલવાર અને ઢાલ લઈને આગળ ધસ્યા.

બપોરના સમયે યુધિષ્ઠિરે સોનેરી, શક્તિશાળી ભાલો ફેંક્યો, અને શલ્ય નિષ્પ્રાણ થઈને જમીન પર પડ્યા. વેર લેવા આવેલા શલ્યના નાના ભાઈને પણ યુધિષ્ઠિરે ઢાળી દીધા. સેનાપતિ જતાં કૌરવ સેના વિખેરાઈને ભાગી ગઈ.