બલરામ

અદ્ભુત જન્મ અને આનંદભર્યું બાળપણ

હરિવંશ કહે છે કે બલરામનો જન્મ એક ચમત્કાર હતો. ક્રૂર રાજા કંસે દેવકી અને વસુદેવને કેદ કર્યાં હતાં અને તેમનાં બાળકોને એક પછી એક મારી નાખતો હતો. દેવકી સાતમી વાર ગર્ભવતી થયાં, ત્યારે ભગવાન વિષ્ણુની ઇચ્છાથી દેવી યોગનિદ્રાએ એ બાળકને દેવકીના ગર્ભમાંથી હળવેથી વસુદેવનાં બીજાં પત્ની રોહિણીના ગર્ભમાં મૂક્યું, જે ગોકુળમાં સુરક્ષિત રહેતાં હતાં. એક ગર્ભમાંથી બીજામાં ખેંચી લવાયા હોવાથી તેઓ ‘સંકર્ષણ’ પણ કહેવાયા.

બલરામ ગોવાળોના મુખી નંદના ઘરે, ગોકુળ અને વૃંદાવનમાં નાના ભાઈ શ્રીકૃષ્ણ સાથે મોટા થયા. બંને ભાઈઓ સાથે ગાયો ચરાવતા, સાથે રમતા અને સાથે મળીને ગોવાળોની રક્ષા કરતા. બલરામે ફક્ત પોતાના બાહુબળથી ધેનુક અને પ્રલંબ જેવા અસુરોનો નાશ કર્યો.

ભાઈઓ મોટા થયા ત્યારે તેઓ મથુરા ગયા, જ્યાં કંસનો અંત આવ્યો. પછી જરાસંધે વારંવાર મથુરા પર હુમલા કર્યા, ત્યારે બલરામ શ્રીકૃષ્ણ અને યાદવો સાથે નવી નગરી દ્વારકા ગયા. ત્યાં તેમણે રાજા રૈવતની પુત્રી રેવતી સાથે લગ્ન કર્યાં.

ગદાયુદ્ધના ગુરુ

તેમના સમયમાં ગદાયુદ્ધમાં બલરામની બરાબરી કોઈ ન કરી શકે. બીજા પાંડવ ભીમ અને સૌથી મોટા કૌરવ દુર્યોધન બંને તેમની પાસેથી ગદાયુદ્ધ શીખ્યા. બલરામને બંને શિષ્યો વહાલા હતા. તેઓ દુર્યોધનની કુશળતા અને સુંદર શૈલીના વખાણ કરતા, અને ભીમના અપાર બળને ચાહતા.

બલરામ શ્રીકૃષ્ણ અને યાદવો સાથે દ્રૌપદીના સ્વયંવરમાં આવ્યા હતા. શ્રીકૃષ્ણે બ્રાહ્મણવેશમાં રહેલા પાંડવોને ઓળખીને તેમને બતાવ્યા, ત્યારે લાક્ષાગૃહની આગમાંથી ભાઈઓ જીવતા બચી ગયા છે એ જાણીને બલરામ ખૂબ રાજી થયા.

બલરામ સરળ અને પ્રામાણિક હતા, અને રાજાઓની સામે પણ મનની વાત ખુલ્લેઆમ કહી દેતા. મહાકાવ્યમાં તેમનાં અનેક નામો છે: રામ, બલદેવ, સંકર્ષણ, હલધર, અને હલાયુધ એટલે ‘જેનું શસ્ત્ર હળ છે’. યાદવો તેમને ખૂબ ચાહતા, અને સાથે તેમના ગુસ્સાથી થોડા ડરતા પણ ખરા.

સુભદ્રાનાં લગ્ન

અર્જુન શ્રીકૃષ્ણ અને બલરામની બહેન સુભદ્રાને લઈ ગયો, ત્યારે યાદવોની સભામાં હાહાકાર મચી ગયો. બલરામ ખૂબ ગુસ્સે થયા. તેમણે કહ્યું, “અર્જુને આપણું અન્ન ખાધું અને પછી આપણી બહેનને ઉપાડી ગયો. હું પૃથ્વી પરથી કુરુઓનો નાશ કરી નાખીશ.”

શ્રીકૃષ્ણે શાંતિથી સમજાવ્યું કે અર્જુને કંઈ ખોટું નથી કર્યું. તે મહાન કુળનો ઉમદા વીર છે, સુભદ્રા માટે યોગ્ય પતિ છે, અને આ રીતે કન્યાનું હરણ ક્ષત્રિયોમાં માન્ય રિવાજ છે. તેને મિત્ર તરીકે માનપૂર્વક પાછો બોલાવવો વધુ સારું છે. બલરામે વાત સાંભળી, અને તેમનો ગુસ્સો શાંત થયો.

અર્જુનને દ્વારકા પાછો બોલાવાયો અને ત્યાં સુભદ્રા સાથે તેનાં લગ્ન થયાં. પછી બલરામ શ્રીકૃષ્ણ અને યાદવો સાથે નવદંપતી માટે લગ્નની કીમતી ભેટો લઈને ઇન્દ્રપ્રસ્થ ગયા, જ્યાં તેમનું ખૂબ પ્રેમથી સ્વાગત થયું.

યુદ્ધથી અલગ

પાંડવોનાં તેર વર્ષ પૂરાં થયાં ત્યારે બલરામ શ્રીકૃષ્ણ સાથે અભિમન્યુ અને ઉત્તરાનાં લગ્નમાં ઉપપ્લવ્ય આવ્યા. પછી ત્યાં રાજાઓ આગળ શું કરવું તે નક્કી કરવા ભેગા થયા. બલરામે સલાહ આપી કે દુર્યોધન પાસે કોઈ નમ્ર દૂત મોકલવો જોઈએ. તેમણે કહ્યું કે યુધિષ્ઠિર જાણીજોઈને કુશળ ખેલાડી સામે જુગાર રમ્યા હતા, એટલે પાંડવોએ પોતાનો ભાગ વિનયથી માગવો જોઈએ. આ શબ્દોથી સાત્યકિ ગુસ્સે થયા, પણ બલરામ શાંતિની ઇચ્છાથી બોલ્યા હતા.

બંને પક્ષ સાથીઓ ભેગા કરવા લાગ્યા, ત્યારે દુર્યોધન દ્વારકા આવ્યો અને બલરામની મદદ માગી. બલરામે તેને યાદ અપાવ્યું કે તેઓ હંમેશાં તેના પક્ષે બોલ્યા છે, પણ કહ્યું કે શ્રીકૃષ્ણ પાંડવો સાથે છે, એટલે તેઓ કોઈ પક્ષ તરફથી નહીં લડે.

યુદ્ધ પહેલાં બલરામ વાદળી વસ્ત્રોમાં, સફેદ પર્વત જેવા શોભતા, પાંડવોની છાવણીમાં આવ્યા. યુધિષ્ઠિર અને બીજાઓ ખૂબ આદરથી તેમને મળવા ઊભા થયા. તેમણે કહ્યું, “મેં શ્રીકૃષ્ણને વારંવાર કહ્યું કે કુરુઓ સાથે પણ તમારા જેવો જ વ્યવહાર કરે, કારણ કે તેઓ પણ આપણા સગા છે. પણ અર્જુન પ્રત્યેના પ્રેમને લીધે તેણે મારી વાત ન માની.”

પછી તેમણે ઉમેર્યું, “પાંડવો અને કૌરવો મને સરખા વહાલા છે, અને ભીમ અને દુર્યોધન બંને મારા શિષ્યો છે. કુરુઓનો નાશ થતો હું ઊભો ઊભો જોઈ નહીં શકું.” તેમણે પાંડવોને ભેટીને વિદાય લીધી.

સરસ્વતી કિનારે તીર્થયાત્રા

લડવાને બદલે બલરામ બ્રાહ્મણો, પુરોહિતો અને સેવકોને સાથે લઈને સરસ્વતી નદીના કિનારે આવેલાં તીર્થોની લાંબી યાત્રાએ નીકળ્યા. શલ્ય પર્વમાં આ યાત્રાનું ખૂબ વિગતે વર્ણન છે.

તેમણે પશ્ચિમ સમુદ્રકિનારે પ્રભાસથી શરૂઆત કરી અને એક પવિત્ર સ્નાનતીર્થથી બીજા તીર્થ સુધી ગયા. તેમાં ઉદપાન, જ્યાં સરસ્વતી રેતીમાં લુપ્ત થઈ જાય છે તે વિનશન, અને નૈમિષારણ્ય પણ હતાં. નદી જ્યાંથી નીકળે છે તે હિમાલયના પ્લક્ષ સુધી તેઓ ગયા. દરેક તીર્થમાં તેમણે સ્નાન કર્યું, બ્રાહ્મણોને ગાયો, સોનું, વસ્ત્રો અને ભોજનનું દાન આપ્યું, અને તે સ્થળની પ્રાચીન કથાઓ સાંભળી.

કુરુક્ષેત્રમાં ઋષિઓએ તેમને કહ્યું કે આ ભૂમિ આટલી પવિત્ર કેમ છે. બહુ પહેલાં રાજા કુરુએ આ ભૂમિ ખેડી હતી, અને ઇન્દ્રે વરદાન આપ્યું હતું કે જે કોઈ અહીં તપ કરતાં કે યુદ્ધમાં પ્રાણ ત્યાગશે તે સ્વર્ગ પામશે.

આ તીર્થયાત્રા બેતાળીસ દિવસ ચાલી. એ આખો સમય કુરુક્ષેત્રમાં મહાયુદ્ધ ચાલતું રહ્યું, અને બલરામે તેમાં કોઈ ભાગ ન લીધો.

છેલ્લું ગદાયુદ્ધ

અઢારમા દિવસે, જ્યારે દુર્યોધન એકલો બચ્યો હતો અને ભીમ સાથે ગદાયુદ્ધ કરવાનો હતો, ત્યારે નારદ ઋષિએ બલરામને સમાચાર આપ્યા, અને તેઓ પોતાના બે શિષ્યોનું યુદ્ધ જોવા ઉતાવળે પાછા આવ્યા. ભીમ અને દુર્યોધન બંનેએ આદરથી ગુરુનું સ્વાગત કર્યું.

બલરામે તેમને કહ્યું, “હું પુષ્ય નક્ષત્રમાં નીકળ્યો હતો અને શ્રવણ નક્ષત્રમાં પાછો આવ્યો છું; બેતાળીસ દિવસ વીતી ગયા. હવે મારે મારા બે શિષ્યોનું ગદાયુદ્ધ જોવું છે.” પછી તેઓ રાજાઓ વચ્ચે જોવા બેઠા.

બલરામની સલાહથી દ્વંદ્વ સમંતપંચકની પવિત્ર ભૂમિ પર લઈ જવાયું. બંને મહાન યોદ્ધાઓ લાંબો સમય જોરદાર લડ્યા. પછી શ્રીકૃષ્ણનો ઇશારો અર્જુન દ્વારા મળતાં ભીમે દુર્યોધનની જાંઘ પર પ્રહાર કર્યો, જે ગદાયુદ્ધના નિયમ વિરુદ્ધ હતો.

આ જોઈને બલરામ હળ ઉગામીને ક્રોધથી ભીમ તરફ દોડ્યા. શ્રીકૃષ્ણે તેમને બાથમાં પકડી લીધા અને શાંત પાડ્યા. તેમણે બલરામને યાદ અપાવ્યું કે દ્યૂતસભામાં ભીમે દુર્યોધનની જાંઘ ભાંગવાની પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી, અને કૌરવોએ પાંડવો સાથે કેટલા અન્યાય કર્યા હતા.

બલરામને સંતોષ ન થયો. તેમણે જાહેર કર્યું કે ભીમ અન્યાયી યોદ્ધા તરીકે ઓળખાશે, અને અંત સુધી પ્રામાણિકતાથી લડનાર દુર્યોધન સ્વર્ગ પામશે. પછી હજી ગુસ્સામાં જ તેઓ રથ પર બેસીને દ્વારકા પાછા ફર્યા.

પ્રભાસમાં વિદાય

યુદ્ધનાં છત્રીસ વર્ષ પછી કેટલાક યાદવ યુવાનોએ મુલાકાતે આવેલા ઋષિઓની મશ્કરી કરી, અને ઋષિઓએ કુળને શાપ આપ્યો. પ્રજાની રક્ષા માટે રાજા ઉગ્રસેન, બલરામ અને શ્રીકૃષ્ણે આખી દ્વારકામાં જાહેરાત કરાવી કે હવેથી કોઈએ મદિરા બનાવવી કે પીવી નહીં.

છતાં નગરમાં અપશુકન દેખાતા રહ્યા, અને યાદવો સમુદ્રકિનારે પ્રભાસ તીર્થની યાત્રાએ ગયા. ત્યાં તેમણે મદિરા પીધી, યુદ્ધની જૂની વાતો પર ઝઘડ્યા, અને એકબીજાનો નાશ કર્યો.

શ્રીકૃષ્ણે બલરામને એક શાંત સ્થળે વૃક્ષ નીચે એકલા ગાઢ ધ્યાનમાં બેઠેલા જોયા. શ્રીકૃષ્ણના જોતાં જોતાં બલરામના મુખમાંથી હજાર ફેણવાળો એક વિશાળ શ્વેત નાગ નીકળ્યો અને સમુદ્રમાં ચાલ્યો ગયો.

સમુદ્ર અને મોટા મોટા નાગો આદરપૂર્વક તેમનું સ્વાગત કરવા આવ્યા. આ રીતે શેષનાગ પોતાના દિવ્ય ધામમાં પાછા ગયા, અને શ્રીકૃષ્ણની વિદાયના થોડા જ સમય પહેલાં બલરામે દુનિયા છોડી.

અર્જુન દ્વારકા પહોંચ્યો અને બનેલી ઘટના જાણી, ત્યારે તેણે બલરામ અને શ્રીકૃષ્ણના દેહ શોધાવીને માનપૂર્વક તેમના અંતિમ સંસ્કાર કરાવ્યા, અને પછી બચેલા યાદવ પરિવારોને સાથે લઈ ગયો.