પરીક્ષિત

ગર્ભ તરફ વળેલું અસ્ત્ર

યુદ્ધ પૂરું થયું ત્યારે કુરુ કુટુંબ લગભગ નાશ પામ્યું હતું. પાંડવોના બધા પુત્રો મૃત્યુ પામ્યા હતા — અભિમન્યુ યુદ્ધમાં, અને દ્રૌપદીના પાંચ પુત્રો અશ્વત્થામાના રાત્રિના હુમલામાં. કુટુંબ માટે બચેલી એકમાત્ર આશા ઉત્તરાના ગર્ભમાંનું બાળક હતું.

પાંડવો પાછળ પડ્યા ત્યારે અશ્વત્થામાએ ભયંકર બ્રહ્મશિર અસ્ત્ર છોડ્યું. ઋષિઓએ તેને પાછું ખેંચવા કહ્યું, પણ તેઓ ન ખેંચી શક્યા. તેથી પાંડવોના વંશનો કાયમ માટે અંત લાવવા તેમણે તેને પાંડવ સ્ત્રીઓના ગર્ભ તરફ વાળ્યું.

શ્રીકૃષ્ણે શાંતિથી ઉત્તર આપ્યો. તેમણે કહ્યું કે અસ્ત્રના પ્રભાવથી ઉત્તરાનું બાળક ખરેખર મૃત જન્મશે, પણ હું પોતે તેને ફરી જીવન આપીશ. તેમણે એ પણ યાદ કર્યું કે ઉપપ્લવ્યમાં એક બ્રાહ્મણે ઉત્તરાને કહ્યું હતું કે કુરુ કુળ ક્ષીણ થશે ત્યારે તેમને પુત્ર થશે, અને તેનું નામ પરીક્ષિત પડશે.

નિષ્પ્રાણ જન્મ, શ્રીકૃષ્ણે આપ્યું જીવન

થોડા મહિના પછી, યુધિષ્ઠિર અશ્વમેધ યજ્ઞની તૈયારી કરતા હતા ત્યારે શ્રીકૃષ્ણ હસ્તિનાપુર આવ્યા. થોડા સમયમાં ઉત્તરાએ પુત્રને જન્મ આપ્યો. પણ બાળક શ્વાસ કે હલનચલન વગર સ્થિર પડ્યું હતું. અસ્ત્રે પોતાનું કામ કર્યું હતું.

મહેલમાં રોકકળ મચી ગઈ. કુંતી, સુભદ્રા અને દ્રૌપદીએ શ્રીકૃષ્ણ તરફ જોયું. સુભદ્રાએ તેમને યાદ અપાવ્યું કે આ તેમના પોતાના પુત્ર અભિમન્યુનું બાળક છે. ઉત્તરાએ બાળકને પકડીને વિનવ્યું કે ઊઠ અને શ્રીકૃષ્ણને પ્રણામ કર, અને કહ્યું કે તે નહીં જાગે તો હું પ્રાણ છોડી દઈશ.

શ્રીકૃષ્ણ કાળજી અને પવિત્ર વિધિથી તૈયાર કરેલા પ્રસૂતિગૃહમાં ગયા. તેમણે જળનો સ્પર્શ કર્યો અને અસ્ત્રની શક્તિ પાછી ખેંચી લીધી. પછી સૌની સામે ગંભીર પ્રતિજ્ઞા કરી: “મેં કદી અસત્ય કહ્યું નથી. હું કદી યુદ્ધમાંથી પાછો વળ્યો નથી. અર્જુન સાથે મેં કદી વેર કર્યું નથી. આ સત્યના બળે આ બાળક જીવતું થાય.”

બાળક પહેલાં ધીમે ધીમે હલ્યું, અને પછી પૂરું જીવંત થઈ ગયું. આખો મહેલ આનંદમાં આવી ગયો. શ્રીકૃષ્ણે પોતે તેનું નામ પાડ્યું. કુરુ કુળ ક્ષીણ — ‘પરિક્ષીણ’ — થયું ત્યારે તેનો જન્મ થયો હતો, તેથી તેનું નામ પરીક્ષિત રાખવામાં આવ્યું.

પાંડવો પછીના રાજા

પાંડવો યજ્ઞ માટે ધન લઈને પાછા આવ્યા અને બાળકને જીવતું જોયું ત્યારે તેમના આનંદનો પાર ન રહ્યો. પરીક્ષિત હસ્તિનાપુરમાં વડીલોના પ્રેમ વચ્ચે મોટા થયા — જેણે ઘણું ગુમાવ્યું હતું એવા કુટુંબની છેલ્લી ઉજ્જ્વળ આશા.

ઘણાં વર્ષો પછી સમાચાર આવ્યા કે શ્રીકૃષ્ણે સંસાર છોડ્યો છે અને યાદવો અંદરોઅંદર લડીને નાશ પામ્યા છે. પાંડવોએ રાજ્ય છોડીને અંતિમ યાત્રાએ જવાનું નક્કી કર્યું. યુધિષ્ઠિરે પરીક્ષિતનો હસ્તિનાપુરના રાજા તરીકે રાજ્યાભિષેક કર્યો, અને શ્રીકૃષ્ણના પ્રપૌત્ર વજ્રને ઇન્દ્રપ્રસ્થનું રાજ્ય આપ્યું.

યુધિષ્ઠિરે યુવાન રાજાને એકલા ન છોડ્યા. તેમણે ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્ર યુયુત્સુને રાજ્યના કામકાજની જવાબદારી સોંપી, કૃપાચાર્યને પરીક્ષિતના ગુરુ બનાવ્યા, અને સુભદ્રાને પોતાના પૌત્રની સંભાળ રાખવા કહ્યું.

પછીથી રાજ્યના મંત્રીઓ પરીક્ષિતને ધર્મી અને ઉદાર રાજા તરીકે યાદ કરતા, જેમણે પોતાના પૂર્વજોની જેમ પિતાની જેમ બધી પ્રજાનું રક્ષણ કર્યું. તેમણે કૃપાચાર્ય પાસેથી ધનુર્વિદ્યા શીખી હતી, અને પોતાના પ્રપિતામહ પાંડુની જેમ તેમને શિકારનો શોખ હતો.

મૌન ઋષિ

એક દિવસ પરીક્ષિત જંગલમાં શિકારે ગયા. તેમણે એક હરણને બાણ માર્યું, પણ તે ભાગી ગયું, અને તેની પાછળ તેઓ એકલા જંગલમાં ઘણે દૂર ગયા. થાકેલા અને ભૂખ્યા તેઓ ગાયોના વાડા પાસે બેઠેલા શમીક નામના વૃદ્ધ ઋષિ પાસે પહોંચ્યા.

રાજાએ પૂછ્યું, “હે બ્રાહ્મણ, હું અભિમન્યુનો પુત્ર રાજા પરીક્ષિત છું. મેં એક હરણને બાણ માર્યું છે. તમે જોયું, તે કઈ તરફ ગયું?” પણ શમીકે મૌનવ્રત લીધું હતું, તેથી તેમણે કંઈ જવાબ ન આપ્યો.

ભૂખ અને થાક ગુસ્સામાં ફેરવાઈ ગયાં. ધનુષ્યની અણીથી રાજાએ જમીન પરથી એક મરેલો સાપ ઉઠાવ્યો અને ઋષિના ખભા પર મૂકી દીધો. શમીક તોપણ કંઈ બોલ્યા નહીં, અને નારાજગી પણ ન બતાવી. રાજા પોતાના નગરમાં પાછા ગયા.

શૃંગીનો શ્રાપ

શમીકને શૃંગી નામનો પુત્ર હતો — મોટા તપોબળવાળો, પણ ખૂબ ઝડપથી ગુસ્સે થઈ જનાર યુવાન તપસ્વી. કૃશ નામના બીજા યુવાન તપસ્વીએ તેની મજાક ઉડાવી: “આટલું અભિમાન ન કર. તારા પિતા ખભા પર મરેલો સાપ લઈને બેઠા છે.”

શૃંગી ગુસ્સાથી સળગી ઊઠ્યો. તેણે જળનો સ્પર્શ કરીને શ્રાપ આપ્યો: “મારા વૃદ્ધ પિતા પર મરેલો સાપ મૂકનાર એ પાપીને સાત રાત્રિમાં નાગ તક્ષક પોતાના ઉગ્ર વિષથી બાળી નાખશે.”

આ સાંભળીને શમીક ખૂબ દુઃખી થયા. તેમણે પુત્રને સમજાવ્યું કે આપણે રાજાના રાજ્યમાં તેમના રક્ષણ હેઠળ રહીએ છીએ, રાજા ભૂખ્યા અને થાકેલા હતા અને મારા વ્રતની તેમને ખબર ન હતી, અને આ શ્રાપ ખોટો છે. તેમણે પોતાના શિષ્ય ગૌરમુખને રાજાને ચેતવવા મોકલ્યો.

પરીક્ષિત પસ્તાવાથી ભરાઈ ગયા — મહાભારત કહે છે કે પોતાના આવનારા મૃત્યુ કરતાં ઋષિનું અપમાન કર્યાનું દુઃખ તેમને વધારે હતું. મંત્રીઓ સાથે મળીને તેમણે ઉપાય કર્યા. એક જ થાંભલા પર મહેલ બાંધવામાં આવ્યો, જેના પર દિવસ-રાત પહેરો રહેતો, અને ત્યાં વૈદ્યો, મંત્ર જાણનારા બ્રાહ્મણો અને ઔષધિઓ તૈયાર રાખવામાં આવ્યાં.

સાતમો દિવસ

સર્પવિષ ઉતારી શકનાર કાશ્યપ નામના બ્રાહ્મણ રાજાને બચાવવા નીકળ્યા. રસ્તામાં તેમને વૃદ્ધ બ્રાહ્મણના વેશમાં તક્ષક મળ્યો. પરીક્ષા કરવા તક્ષકે એક મોટા વડના ઝાડને ડંખ મારીને રાખ કરી નાખ્યું, અને કાશ્યપે તેને ફરી લીલુંછમ કરી દીધું. પછી તક્ષકે કાશ્યપને રાજા પાસેથી મળવાની આશા હતી તેનાથી વધુ ધન આપ્યું, અને અંતર્દૃષ્ટિથી રાજાનું આયુષ્ય પૂરું થયું છે એ જાણીને કાશ્યપ પાછા વળી ગયા.

તક્ષકે પોતાના કેટલાક નાગોને તપસ્વીના વેશમાં ફળ, દર્ભ અને જળ લઈને ભેટ રૂપે રાજા પાસે મોકલ્યા. સાતમા દિવસની સાંજ હતી. રાજાએ મંત્રીઓ સાથે ફળ વહેંચ્યાં. પોતાના ફળમાં તેમને તાંબા જેવા રંગનો, કાળી આંખોવાળો એક નાનો કીડો દેખાયો.

સૂર્ય આથમતો હતો, અને રાજાને લાગ્યું કે ભય ટળી ગયો. સ્મિત કરીને તેમણે કહ્યું, “સૂર્ય આથમે છે, હવે મને વિષનો ભય નથી. પણ ઋષિનું વચન ખોટું ન પડે. આ કીડો તક્ષક બનીને મને ડંખે.” તેમણે તેને પોતાના ગળા પર મૂક્યો. તરત જ તે તક્ષક બની ગયો અને રાજાને વીંટળાઈ વળ્યો. મંત્રીઓ ભાગી ગયા, અને નાગના ઉગ્ર વિષથી પરીક્ષિત ઢળી પડ્યા.

શ્રીમદ્ ભાગવત પુરાણ પ્રમાણે પરીક્ષિતે અંતિમ સાત દિવસ ઋષિ શુકદેવ પાસેથી કથા સાંભળવામાં વિતાવ્યા; એ વર્ણન મહાભારતનો ભાગ નથી.

જનમેજય અને મહાભારતની કથા

મંત્રીઓએ પરીક્ષિતના નાના પુત્ર જનમેજયનો રાજ્યાભિષેક કર્યો. તેઓ મોટા થયા ત્યારે તક્ષક સાથે પોતાનું વેર ધરાવતા ઋષિ ઉત્તંક તેમની પાસે આવ્યા અને પિતાનું મૃત્યુ કેવી રીતે થયું તે કહ્યું. જનમેજયે મંત્રીઓ પાસે આખી વાત માગી, અને તેમણે પિતાની સજ્જનતા અને મૃત્યુનું વર્ણન કર્યું.

દુઃખ અને ક્રોધથી ભરાયેલા જનમેજયે મોટો સર્પયજ્ઞ કર્યો. મંત્રોના બળે હજારો નાગ પવિત્ર અગ્નિમાં પડવા લાગ્યા. તક્ષક ઇન્દ્ર પાસે છુપાયો, પણ તે પણ અગ્નિ તરફ ખેંચાવા લાગ્યો. ત્યારે નાગરાજ વાસુકિની બહેનના પુત્ર, યુવાન ઋષિ આસ્તિક યજ્ઞમાં આવ્યા. પોતાના જ્ઞાનથી તેમણે રાજાને પ્રસન્ન કર્યા, અને જનમેજયે વરદાન માગવા કહ્યું ત્યારે તેમણે યજ્ઞ બંધ કરવાનું માગ્યું. રાજાએ વચન પાળ્યું, અને તક્ષક બચી ગયો.

એ જ યજ્ઞમાં સ્વયં વ્યાસ ઉપસ્થિત હતા. જનમેજયે તેમને પોતાના પૂર્વજો — કૌરવો અને પાંડવો — ની કથા કહેવા અને તેમની વચ્ચે ઝઘડો કેમ થયો તે સમજાવવા વિનંતી કરી. વ્યાસે પોતાના શિષ્ય વૈશંપાયનને કથા કહેવા કહ્યું. પછી વૈશંપાયને રાજાને આખું મહાભારત કહ્યું.

આમ, જે કથા આપણે વાંચીએ છીએ તે પરીક્ષિતને કારણે જગત સુધી પહોંચી. એક રાજાની ગુસ્સાની પળ, એક ઋષિકુમારનો શ્રાપ અને એક પુત્રનું દુઃખ — આ બધાંથી તેમના કુટુંબના મહાન મહાકાવ્યની પહેલી પૂરી કથા કહેવાઈ.