અશ્વત્થામા

ઘોડાની જેમ હણહણનારું બાળક

દ્રોણ અને કૃપીને એક જ પુત્ર હતો. જન્મતાંની સાથે તેણે દિવ્ય ઘોડા ઉચ્ચૈઃશ્રવા જેવો હણહણાટ કર્યો. આકાશવાણી થઈ, “આ બાળકનો અવાજ ઘોડા (અશ્વ)ની જેમ ગુંજ્યો છે, તેથી તેનું નામ અશ્વત્થામા થશે.”

તેના કપાળે જન્મથી જ એક મણિ હતો. પછીથી અશ્વત્થામાએ પોતે કહ્યું હતું કે આ મણિ તેને શસ્ત્રો, રોગ અને ભૂખથી, તેમજ દેવો, દાનવો અને નાગોના ભયથી બચાવે છે.

છતાં તેનો પરિવાર ખૂબ ગરીબ હતો. એક વાર નાના અશ્વત્થામાએ ધનવાન ઘરોના છોકરાઓને દૂધ પીતા જોયા અને પોતે પણ દૂધ માટે રડવા લાગ્યો. પિતાએ ગાય શોધવા બધે ફર્યા, પણ ન મળી. કેટલાક છોકરાઓએ પાણીમાં લોટ ઘોળીને તેને આપ્યો, અને તે પીને તે આનંદથી નાચ્યો, “મેં દૂધ પીધું!” લોકો દ્રોણની ગરીબી પર હસ્યા. આ દુઃખે દ્રોણને જૂના મિત્ર દ્રુપદ પાસે અને દ્રુપદના અપમાન પછી હસ્તિનાપુર પહોંચાડ્યા, જ્યાં પરિવાર શરૂઆતમાં અશ્વત્થામાના મામા કૃપના ઘરે શાંતિથી રહ્યો.

રાજકુમારો વચ્ચે ઉછેર

હસ્તિનાપુરમાં અશ્વત્થામા પાંડવો અને કૌરવો સાથે ભણ્યો. મહાભારત કહે છે કે તે અસ્ત્રોનાં ગુપ્ત રહસ્યોમાં નિપુણ હતો. દ્રોણ તેને ખૂબ વહાલ કરતા. શિષ્યોને પાણી ભરવા મોકલતી વખતે દ્રોણ પુત્રને પહોળા મોંવાળો ઘડો આપતા, જેથી તે પહેલો પાછો આવે અને વધારે શીખી શકે. અર્જુને આ જોયું, વરુણાસ્ત્રથી પોતાનો સાંકડો ઘડો જલદી ભરી લીધો, અને સમયસર પાછા આવીને એટલું જ શીખ્યા.

દ્રોણે અશ્વત્થામાને ભયંકર બ્રહ્મશિર અસ્ત્ર પણ આપ્યું, જોકે અનિચ્છાએ, કારણ કે તેઓ પુત્રના ચંચળ સ્વભાવને જાણતા હતા. તેમણે ચેતવ્યો કે મોટી મુશ્કેલીમાં પણ માણસો પર તેનો ઉપયોગ ક્યારેય ન કરવો.

અશ્વત્થામા દુર્યોધનની નજીક આવ્યો, અને એ મિત્રતાએ તેનો પક્ષ નક્કી કર્યો. પછીથી શ્રીકૃષ્ણે યુધિષ્ઠિરને કહ્યું હતું કે એક વાર અશ્વત્થામા દ્વારકા આવ્યો અને બ્રહ્મશિરના બદલામાં સુદર્શન ચક્ર માગ્યું. શ્રીકૃષ્ણે તેને લઈ લેવા કહ્યું, પણ અશ્વત્થામા તેને હલાવી પણ ન શક્યો, અને શરમાઈને પાછો ગયો.

યુદ્ધ પહેલાં

કૌરવોએ રાજા વિરાટની ગાયો હરી ત્યારે કર્ણે બડાઈ મારી કે હું એકલો અર્જુનને હરાવીશ, અને દ્રોણનું અપમાન કર્યું. અશ્વત્થામાએ સણસણતો જવાબ આપ્યો કે સાચા વીરો પોતાનાં વખાણ નથી કરતા, અને કૌરવોએ પાંડવોનું રાજ્ય બહાદુરીથી નહીં પણ જુગારમાં છળથી જીત્યું છે.

છતાં યુદ્ધ આવ્યું ત્યારે અશ્વત્થામા દુર્યોધન અને પોતાના પિતા સાથે કૌરવ પક્ષે ઊભો રહ્યો. દુર્યોધન સાથેની મિત્રતા અને પિતા પ્રત્યેની વફાદારી તેની શંકાઓ કરતાં ભારે પડી.

યુદ્ધ પહેલાં ભીષ્મે કૌરવ સેનાના યોદ્ધાઓની ગણતરી કરી. અશ્વત્થામા વિશે તેમણે કહ્યું, “તે મહારથી છે, દરેક અસ્ત્રનો જાણકાર છે, તેનાં બાણ એક પછી એક અટક્યા વિના છૂટે છે. પણ તેને પોતાનો જીવ બહુ વહાલો છે; નહીંતર તેની બરાબરી કોઈ ન કરી શકે.” પિતાની જેમ તે સૌથી શક્તિશાળી દિવ્ય અસ્ત્રો જાણતો હતો, અને પાંડવ સૈનિકો તેનાથી ડરતા.

પિતાનું મૃત્યુ અને નારાયણાસ્ત્ર

અશ્વત્થામા દિવસો સુધી બહાદુરીથી લડ્યો — ભીમ, સાત્યકિ, ધૃષ્ટદ્યુમ્ન અને અર્જુન સામે પણ. તેરમા દિવસે ચક્રવ્યૂહમાં અભિમન્યુને ઘેરનારા યોદ્ધાઓમાં તે પણ હતો. ચૌદમી રાત્રે કર્ણે મામા કૃપનું અપમાન કર્યું ત્યારે તેણે ગુસ્સામાં તલવાર ખેંચી, અને દુર્યોધને તેને શાંત કરવો પડ્યો. ત્યાર પછીના મોટા રાત્રિયુદ્ધમાં તે ઘટોત્કચના રાક્ષસ યોદ્ધાઓ સામે લડ્યો અને ઘટોત્કચના પુત્ર અંજનપર્વાનો વધ કર્યો.

પંદરમા દિવસે તે મેદાનના બીજા ભાગમાં લડતો હતો ત્યારે તેના પિતાનો વધ થયો. તેણે જાણ્યું કે પુત્રના મૃત્યુના ખોટા સમાચાર સાંભળીને દ્રોણે શસ્ત્ર નીચે મૂક્યાં, અને યોગમાં બેઠા હતા ત્યારે ધૃષ્ટદ્યુમ્ને તેમના પર પ્રહાર કર્યો. અશ્વત્થામા શોક અને ક્રોધથી ભરાઈ ગયો.

તેણે નારાયણાસ્ત્ર છોડ્યું — જે ભગવાન નારાયણે દ્રોણને આપ્યું હતું, અને દ્રોણે તેને. આકાશ અગણિત સળગતાં અસ્ત્રોથી ભરાઈ ગયું. શ્રીકૃષ્ણે આખી પાંડવ સેનાને કહ્યું, “રથ પરથી ઊતરી જાઓ અને શસ્ત્રો નીચે મૂકી દો. આ અસ્ત્ર સામનો ન કરનારને છોડી દે છે.” ભીમ સિવાય સૌએ આજ્ઞા માની; ભીમ લડતા રહ્યા, ત્યાં સુધી કે શ્રીકૃષ્ણ અને અર્જુને તેમને રથ પરથી નીચે ખેંચી લીધા. પછી અસ્ત્ર શાંત થયું અને સેના બચી ગઈ. દુર્યોધને ફરી તે ચલાવવા વિનંતી કરી, પણ અશ્વત્થામાએ કહ્યું કે નારાયણાસ્ત્ર એક જ વાર ચલાવી શકાય; બીજી વાર ચલાવે તો તે છોડનાર પર જ પાછું ફરે.

પછી અશ્વત્થામાએ અર્જુન પર અગ્નિમય આગ્નેય અસ્ત્ર છોડ્યું, પણ શ્રીકૃષ્ણ અને અર્જુન સહીસલામત બહાર આવ્યા. મૂંઝાયેલા અને નિરાશ અશ્વત્થામાએ ધનુષ્ય નીચે મૂક્યું અને રથ છોડી દીધો. ત્યારે વેદ વ્યાસ પ્રગટ થયા અને તેને સમજાવ્યું કે શ્રીકૃષ્ણ અને અર્જુન પ્રાચીન દિવ્ય ઋષિઓ નારાયણ અને નર છે, અને કોઈ અસ્ત્ર તેમને નુકસાન કરી શકે નહીં. અશ્વત્થામાએ મનમાં ભગવાન શિવને પ્રણામ કર્યા, શ્રીકૃષ્ણનું સન્માન કર્યું, અને સેનાને છાવણીમાં પાછી લઈ ગયો.

યુદ્ધના છેલ્લા દિવસો

સત્તરમા દિવસે ભીમે દુઃશાસનનો વધ કર્યો. હચમચી ગયેલા અશ્વત્થામાએ દુર્યોધનનો હાથ પકડીને વિનંતી કરી, “પાંડવો સાથે સંધિ કરી લે. અર્જુન મારી વાત માનશે, અને શ્રીકૃષ્ણ યુદ્ધ ઇચ્છતા નથી. જગતના કલ્યાણ માટે હવે અટકી જા.” દુર્યોધને ના પાડી.

એ જ દિવસે પાછળથી કર્ણ પડ્યો, અને બીજા દિવસે શલ્ય. અઢારમા દિવસે દુર્યોધન એક સરોવરમાં છુપાઈ ગયો. અશ્વત્થામા, કૃપ અને કૃતવર્માએ તેની પાસે જઈને લડતા રહેવાનું વચન આપ્યું, પણ પાંડવોએ તેને શોધી કાઢ્યો, અને ગદાયુદ્ધમાં ભીમે તેના સાથળ ભાંગી નાખ્યા.

મિત્રને જમીન પર પડેલો જોઈને અશ્વત્થામાએ સોગંદ લીધા, “આજે જ રાત્રે હું બધા પાંચાલોને યમલોક મોકલીશ.” દુર્યોધને કૃપને જળ લાવવા કહ્યું, અને અશ્વત્થામાનો કૌરવ સેનાના છેલ્લા સેનાપતિ તરીકે અભિષેક થયો. મિત્રને ભેટીને તે સિંહની જેમ ગર્જના કરતો કૃપ અને કૃતવર્મા સાથે રાત્રિના અંધકારમાં નીકળી પડ્યો.

રાત્રિ-હુમલો

તે રાત્રે ત્રણેયે જંગલમાં એક મોટા વડ નીચે આરામ કર્યો. કૃપ અને કૃતવર્મા ઊંઘી ગયા, પણ અશ્વત્થામા ક્રોધથી જાગતો પડ્યો રહ્યો. ત્યારે તેણે એક ઘુવડને ઝાડ પર સૂતેલા અનેક કાગડાઓ પર તરાપ મારીને મારતો જોયો. તેના મનમાં એક અંધારો વિચાર આવ્યો: “આ પક્ષીએ મને રસ્તો બતાવ્યો છે. હું શત્રુઓ પર ઊંઘમાં હુમલો કરીશ.”

કૃપે તેને સવાર સુધી રાહ જોવા અને પહેલાં વડીલોને પૂછવા વિનંતી કરી, અને કહ્યું કે સૂતેલા માણસોને મારવા એ અધર્મ છે. અશ્વત્થામાએ જવાબ આપ્યો કે પાંડવોએ ભીષ્મ, દ્રોણ, કર્ણ અને દુર્યોધનને છળથી મારીને પહેલેથી જ ધર્મ તોડ્યો છે, અને તે આગળ વધ્યો.

છાવણીના દ્વારે એક વિશાળ અને ભયંકર પ્રાણીએ તેનો રસ્તો રોક્યો, અને તેનાં શસ્ત્રો તેને કંઈ કરી ન શક્યાં. ત્યારે અશ્વત્થામાએ ભગવાન શિવની પ્રાર્થના કરી અને પોતાની જાત અર્પણ કરી. શિવે તેને એક તેજસ્વી તલવાર આપી અને પોતાની શક્તિથી તેનામાં પ્રવેશ કર્યો.

છાવણીમાં અશ્વત્થામાએ પિતાના હત્યારા ધૃષ્ટદ્યુમ્નને શસ્ત્રથી મરવાનું વીરમરણ પણ ન આપ્યું અને તેનો વધ કર્યો. પછી તેણે ઉત્તમૌજા, યુધામન્યુ, શિખંડી અને દ્રૌપદીના પાંચ નાના પુત્રોને, તેમજ ઊંઘતા ઘણા યોદ્ધાઓને માર્યા. કૃપ અને કૃતવર્મા દ્વાર પર ઊભા હતા. પાંચ પાંડવો, શ્રીકૃષ્ણ અને સાત્યકિ તે રાત્રે છાવણીમાં ન હતા, એટલે બચી ગયા. ફક્ત ધૃષ્ટદ્યુમ્નનો સારથિ બચીને યુધિષ્ઠિરને સમાચાર આપવા પહોંચ્યો. પરોઢ પહેલાં અશ્વત્થામાએ મરણાસન્ન દુર્યોધનને આ વાત કહી, અને દુર્યોધન સંતોષથી મૃત્યુ પામ્યો.

બ્રહ્મશિર અને શ્રીકૃષ્ણનો શ્રાપ

દ્રૌપદી ઊંડા શોકમાં ડૂબી ગયાં અને કહ્યું કે અશ્વત્થામાને સજા ન મળે અને તેના માથાનો મણિ ન મળે ત્યાં સુધી હું અન્ન નહીં લઉં. ભીમ તેની પાછળ નીકળ્યા, અને શ્રીકૃષ્ણ, અર્જુન તથા યુધિષ્ઠિર પણ પાછળ ગયા, કારણ કે શ્રીકૃષ્ણ જાણતા હતા કે અશ્વત્થામા પાસે બ્રહ્મશિર છે.

તેઓએ તેને ગંગાકિનારે વેદ વ્યાસ અને બીજા ઋષિઓ પાસે બેઠેલો જોયો. ભય અને દ્વેષમાં અશ્વત્થામાએ ઘાસનું એક તણખલું લીધું, તેમાં બ્રહ્મશિરનો મંત્ર ભર્યો અને “પાંડવોના નાશ માટે!” કહીને છોડ્યું. શ્રીકૃષ્ણના કહેવાથી અર્જુને તેને રોકવા પોતાનું બ્રહ્મશિર છોડ્યું, સૌના કલ્યાણની ભાવના સાથે. બંને અસ્ત્રો જાણે લોકોને બાળી નાખશે એમ ઝળહળ્યાં. ત્યારે નારદ અને વેદ વ્યાસ ઋષિઓ બંનેની વચ્ચે ઊભા રહ્યા અને બંને વીરોને અસ્ત્ર પાછાં ખેંચવા કહ્યું.

શુદ્ધ આચરણવાળા અર્જુને તરત જ પોતાનું અસ્ત્ર પાછું ખેંચ્યું. અશ્વત્થામા એ ન કરી શક્યો. તેણે અસ્ત્રને પાંડવ સ્ત્રીઓના ગર્ભ તરફ વાળ્યું, અને તે ઉત્તરાના ગર્ભમાંના બાળકને વાગ્યું. શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું, “બાળક નિષ્પ્રાણ જન્મશે, પણ હું તેને જીવન આપીશ, અને તે સાઠ વર્ષ રાજ કરશે.”

પછી શ્રીકૃષ્ણે અશ્વત્થામાને કહ્યું, “તું ત્રણ હજાર વર્ષ સુધી પૃથ્વી પર ભટકીશ — એકલો, રોગી, અને કોઈ તારી સાથે વાત નહીં કરે.” વેદ વ્યાસે આ દંડને સંમતિ આપી. અશ્વત્થામાએ વ્યાસજીને કહ્યું, “ભગવન્, હું આપની સાથે માણસો વચ્ચે રહીશ.” પછી તેણે કપાળનો મણિ પાંડવોને સોંપી દીધો અને વનમાં ચાલ્યો ગયો. ગુરુપુત્રનું મૃત્યુ હું નથી ઇચ્છતી એમ કહેનારાં દ્રૌપદીએ મણિ સ્વીકાર્યો, અને યુધિષ્ઠિરે તે પોતાના માથે ધારણ કર્યો.