સંજય

રાજાની આંખ અને કાન

ધૃતરાષ્ટ્ર જન્મથી અંધ હતા, એટલે આખી જિંદગી જોવા માટે તેમને બીજા પર આધાર રાખવો પડ્યો. તેમની આસપાસના બધામાં સંજય સૌથી નજીક હતા. તેઓ રાજાનો રથ હાંકતા, સભામાં તેમની સાથે બેસતા અને તેમના સંદેશા લઈ જતા. મહાભારત તેમને ઘણી વાર ‘ગાવલ્ગણિ’ — એટલે ‘ગવલ્ગણનો પુત્ર’ — કહે છે.

સંજય કૌરવો અને પાંડવો બંનેને માન આપતા. તેઓ સ્પષ્ટ જોઈ શકતા હતા કે દુર્યોધનનો લોભ અને ઈર્ષ્યા કુટુંબને વિનાશ તરફ લઈ જાય છે, અને આ વાત તેમણે રાજાથી છુપાવી નહીં. અનેક વાર તેમણે ધૃતરાષ્ટ્રને કહ્યું કે પુત્રને કાબૂમાં રાખો અને પાંડવોને તેમનો હક્કનો ભાગ આપો.

હકીકતમાં, મહાભારતની શરૂઆત જ સંજયને રાજાની પડખે રાખીને થાય છે. આદિપર્વમાં દુઃખી ધૃતરાષ્ટ્ર એક પછી એક એ બધા સમાચાર યાદ કરે છે જેણે તેમની વિજયની આશા છીનવી લીધી, અને પોતાનું હૈયું તેઓ સંજય સામે જ ઠાલવે છે.

પાંડવો પાસે દૂત

પાંડવોનો તેર વર્ષનો વનવાસ પૂરો થયો ત્યારે તેમણે પોતાનું રાજ્ય પાછું માગ્યું. ધૃતરાષ્ટ્રને યુદ્ધ નહોતું જોઈતું, પણ દુર્યોધન પાસેથી કંઈ લઈ લેવું પણ નહોતું. તેથી તેમણે સંજયને મત્સ્ય દેશના ઉપપ્લવ્યમાં પાંડવો પાસે મોકલ્યા.

યુધિષ્ઠિરે સંજયનું પ્રેમથી સ્વાગત કર્યું અને હસ્તિનાપુરમાં સૌના ખબરઅંતર પૂછ્યા. સંજયે રાજાનો સંદેશ કહ્યો: યુદ્ધ બંને કુટુંબનો નાશ કરશે, અને શાંતિ જ શ્રેષ્ઠ માર્ગ છે. તેમણે ત્યાં સુધી કહ્યું કે પોતાનાં જ સગાંને મારીને રાજ્ય જીતવા કરતાં ભિક્ષા માગીને જીવવું પાંડવો માટે વધુ સારું છે.

યુધિષ્ઠિરે જવાબ આપ્યો કે મારે પણ યુદ્ધ નથી જોઈતું, પણ જે હક્કથી મારું છે તે હું છોડીશ નહીં. પછી તેમણે બહુ નાની માગણી કરી. તેમણે સંજયને કહ્યું કે દુર્યોધનને કહેજો: “અમને ફક્ત પાંચ ગામ આપો — અવિસ્થલ, વૃકસ્થલ, માકંદી, વારણાવત, અને પાંચમું કોઈ પણ એક — અને શાંતિ થવા દો.” શ્રીકૃષ્ણે પણ સંજયને કહ્યું કે શાંતિના પ્રયાસ માટે તેઓ પોતે હસ્તિનાપુર આવશે.

સંજય મોડી રાત્રે પાછા આવ્યા. રાજા પાસેથી જતાં પહેલાં તેમણે કડક શબ્દોમાં કહ્યું કે આવનારા વિનાશનો દોષ આપના માથે આવશે. તેમણે કહ્યું કે આખો સંદેશ કાલે સભામાં કહીશ. એ રાત્રે ધૃતરાષ્ટ્રને ઊંઘ ન આવી અને તેમણે વિદુરને બોલાવ્યા. સવારે સંજયે રાજસભામાં બધું કહ્યું, પણ દુર્યોધન શાંતિ માટે માન્યો નહીં.

રાજાને શ્રીકૃષ્ણની ઓળખ

યુદ્ધ પહેલાં વ્યાસ અને ગાંધારીની હાજરીમાં ધૃતરાષ્ટ્રે સંજયને શ્રીકૃષ્ણ વિશે પૂછ્યું. સંજયે તેમને માત્ર મહાન વીર તરીકે નહીં, પણ આખા જગતને પોતાના હાથમાં ધારણ કરનાર સ્વયં ભગવાન તરીકે વર્ણવ્યા.

ધૃતરાષ્ટ્રે પૂછ્યું કે હું નથી જાણતો, તો તમે આ કેવી રીતે જાણો છો? સંજયે જવાબ આપ્યો કે હું માયાનું સેવન નથી કરતો, ભક્તિથી મારું મન શુદ્ધ થયું છે, અને શાસ્ત્રો દ્વારા હું શ્રીકૃષ્ણને જાણું છું.

પછી તેમણે શ્રીકૃષ્ણનાં નામોના અર્થ સમજાવ્યા. બધા જીવો તેમનામાં વસે છે માટે તેઓ વાસુદેવ છે, તેઓ બધે વ્યાપેલા છે માટે વિષ્ણુ છે, અને ‘કૃષ્ણ’ નામ ‘અસ્તિત્વ’ અને ‘આનંદ’ દર્શાવતા બે શબ્દોને જોડે છે. સંજયે નમ્રતાથી રાજાને શ્રીકૃષ્ણનું શરણ લેવા વિનંતી કરી.

દિવ્ય દૃષ્ટિનું વરદાન

જ્યારે બંને સેનાઓ કુરુક્ષેત્રમાં તૈયાર ઊભી હતી, ત્યારે વ્યાસ પોતાના પુત્ર ધૃતરાષ્ટ્ર પાસે આવ્યા. તેમણે યુદ્ધ જોઈ શકાય એ માટે દૃષ્ટિ આપવાની તૈયારી બતાવી. રાજાએ ના પાડી. તેમણે કહ્યું કે મારે મારા જ કુટુંબનો સંહાર જોવો નથી, પણ બધું સાંભળવું છે.

તેથી વ્યાસે એ વરદાન સંજયને આપ્યું. તેમણે કહ્યું, “સંજય તમને આ યુદ્ધની વાત કહેશે. તેનાથી કશું છૂપું નહીં રહે — ખુલ્લામાં થાય કે છાનું, દિવસે થાય કે રાત્રે, લોકો મનમાં વિચારે એ પણ. શસ્ત્રો તેને ઘાયલ નહીં કરે અને તેને થાક નહીં લાગે. ગવલ્ગણનો આ પુત્ર યુદ્ધમાંથી જીવતો બહાર આવશે.”

આ દૃષ્ટિથી સંજયે પહેલાં રાજાને પૃથ્વીના આકાર અને તેના દેશોનું વર્ણન કર્યું. તેઓ પોતે પણ સેનાઓ વચ્ચે ગયા. દસમા દિવસે તેઓ રણભૂમિથી ભયાનક સમાચાર લઈને પાછા આવ્યા: “હું સંજય છું. ભરતવંશના પિતામહ ભીષ્મ પડ્યા છે.” પછી રાજાના કહેવાથી તેમણે આખું યુદ્ધ શરૂઆતથી કહેવા માંડ્યું.

ભગવદ્ ગીતાનો સ્વર

ભગવદ્ ગીતા સંજયના વર્ણનનો જ ભાગ છે. તેની શરૂઆત ધૃતરાષ્ટ્રના પ્રશ્નથી થાય છે: “હે સંજય, ધર્મક્ષેત્ર કુરુક્ષેત્રમાં યુદ્ધની ઇચ્છાથી ભેગા થયેલા મારા પુત્રો અને પાંડુના પુત્રોએ શું કર્યું?” પછી સંજયે વર્ણવ્યું કે બંને સેનાઓમાં પોતાનાં જ સગાંને જોઈને અર્જુન કેવા હિંમત હારી ગયા, અને શ્રીકૃષ્ણે તેમને કેવો ઉપદેશ આપ્યો.

વ્યાસના વરદાનથી સંજયે જે વિશ્વરૂપ જોયું, તેનું પણ તેમણે વર્ણન કર્યું. તેમણે કહ્યું કે આકાશમાં એકસાથે હજાર સૂર્ય ઊગે તો કદાચ એ મહાત્માના તેજ જેવો પ્રકાશ થાય. એ રૂપમાં અનેક વિભાગોવાળું આખું બ્રહ્માંડ એક જ જગ્યાએ દેખાતું હતું.

ગીતાના અંતે સંજય પોતાના હૃદયથી બોલ્યા. તેમણે કહ્યું કે વ્યાસની કૃપાથી આ પરમ ગુહ્ય યોગ મેં સીધો યોગેશ્વર શ્રીકૃષ્ણના મુખેથી સાંભળ્યો. એ અદ્ભુત સંવાદ અને હરિનું એ અદ્ભુત રૂપ વારંવાર યાદ કરીને તેઓ વિસ્મય અને આનંદથી વારંવાર ભરાઈ જતા.

ગીતામાં તેમના છેલ્લા શબ્દો સૌથી જાણીતા શ્લોકોમાંના છે: “જ્યાં યોગેશ્વર શ્રીકૃષ્ણ છે અને જ્યાં ધનુર્ધર અર્જુન છે, ત્યાં જ લક્ષ્મી, વિજય, ઐશ્વર્ય અને અચળ નીતિ છે — એવો મારો મત છે.”

કઠણ સમાચાર લાવનાર

યુદ્ધ આગળ વધ્યું તેમ સંજયને રાજા પાસે એક પછી એક દુઃખદ સમાચાર લાવવા પડ્યા: ભીષ્મનું પતન, પછી દ્રોણ, કર્ણ અને શલ્યનું. દરેક વખતે ધૃતરાષ્ટ્ર રડતા અને પૂછતા કે આ કેવી રીતે થયું, અને દરેક વખતે સંજય તેમને પ્રામાણિકપણે કહેતા. ઘણી વાર તેમણે રાજાને યાદ અપાવ્યું કે આ દુઃખ તેમના પોતાના ખોટા નિર્ણયોનું ફળ છે.

અઢારમા દિવસે, યુદ્ધના અંત નજીક, સાત્યકિએ સંજયને પકડી લીધા. ધૃષ્ટદ્યુમ્ને કહ્યું કે તેને મારી નાખો, અને સાત્યકિએ તલવાર ઉગામી. એ જ પળે વ્યાસ પ્રગટ થયા અને કહ્યું કે સંજયને છોડી દો, તેને મારવો નહીં. સાત્યકિએ નમન કરીને હાથ જોડ્યા અને તેમને મુક્ત કર્યા.

પાછા ફરતાં સંજયે દુર્યોધનને એકલો, ઘાયલ, હાથમાં ગદા લઈને ઊભેલો જોયો. દુર્યોધને તેમને કહ્યું કે પિતાને કહેજો કે હું આરામ કરવા સરોવરમાં પ્રવેશ્યો છું. પછી સંજય છેલ્લા બચેલા કૌરવ યોદ્ધાઓ કૃપાચાર્ય, અશ્વત્થામા અને કૃતવર્માને મળ્યા અને રાજા ક્યાં છે તે જણાવ્યું.

આખરે દુર્યોધનનું મૃત્યુ થયું ત્યારે વ્યાસે સંજયને આપેલી દિવ્ય દૃષ્ટિ ચાલી ગઈ. તેમનું વિશેષ કાર્ય પૂરું થયું હતું.

છેક સુધી સાથી અને આશ્વાસન

સોયે પુત્રો ચાલ્યા ગયા ત્યારે ધૃતરાષ્ટ્ર દુઃખથી ભાંગી પડ્યા. સંજય તેમની પાસે બેઠા અને હળવેથી વાત કરી. તેમણે યાદ અપાવ્યું કે શોક કરવાથી ગયેલા પાછા આવતા નથી, અને ભૂતકાળના મહાન, દાનવીર અને યશસ્વી રાજાઓ પણ એક દિવસ આ સંસાર છોડી ગયા. તેમણે રાજાને ધીરજ રાખીને દિવંગતો માટે જે કરવાનું હોય તે કરવા કહ્યું.

વર્ષો પછી, જ્યારે ધૃતરાષ્ટ્ર, ગાંધારી અને કુંતી હસ્તિનાપુર છોડીને વનમાં તપસ્વી જીવન જીવવા ગયાં, ત્યારે સંજય પણ તેમની સાથે ગયા. વિદુર પણ ગયા. મહેલમાં જેમ સેવા કરી હતી તેમ જ સંજયે વનમાં પણ વૃદ્ધ રાજાની સેવા કરી.

પાંડવો તેમને મળવા વનમાં આવ્યા ત્યારે ત્યાંના તપસ્વીઓ કોણ કોણ છે તે જાણતા ન હતા. સંજયે એક પછી એક દરેક ભાઈ અને તેમની પત્નીઓની તપસ્વીઓને ઓળખાણ કરાવી.

થોડા સમય પછી ઋષિ નારદ યુધિષ્ઠિર પાસે દુઃખદ સમાચાર લાવ્યા. જંગલનો દાવાનળ આશ્રમ સુધી પહોંચ્યો, અને ધૃતરાષ્ટ્ર, ગાંધારી અને કુંતીએ શાંતિથી તેમાં દેહ છોડ્યો. ધૃતરાષ્ટ્રે સંજયને સુરક્ષિત જગ્યાએ જવા કહ્યું હતું, અને સંજય આગમાંથી બચી ગયા. તપસ્વીઓને બનેલી ઘટના કહીને તેઓ હિમાલય તરફ ચાલ્યા ગયા.