સુભદ્રા

યાદવોની રાજકુમારી

સુભદ્રા સમુદ્રકિનારે વસેલી યાદવોની નગરી દ્વારકામાં મોટાં થયાં, જ્યાં વૃષ્ણિ અને અંધક કુળો રહેતાં. તેમના પિતા આદરણીય વડીલ વસુદેવ હતા. પછી અર્જુને જ્યારે પૂછ્યું કે આ કોણ છે, ત્યારે શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું, “આ મારી બહેન સુભદ્રા છે, વસુદેવની પુત્રી અને સારણની સગી બહેન. અમારા પિતાને તે ખૂબ વહાલી છે.”

તેમના બાળપણ વિશે મહાભારત ઝાઝું કહેતું નથી. તેમની કથા ખરેખર ત્યારે શરૂ થાય છે, જ્યારે અર્જુન યાદવોના દેશમાં આવે છે.

અર્જુન બાર વર્ષ માટે ઇન્દ્રપ્રસ્થ છોડીને નીકળ્યા હતા. એક ગરીબ બ્રાહ્મણની ચોરાયેલી ગાયો બચાવવા તેમને એ ઓરડામાં જવું પડ્યું હતું જ્યાં યુધિષ્ઠિર દ્રૌપદી સાથે બેઠા હતા, અને એમ ભાઈઓએ બનાવેલો નિયમ તૂટ્યો. યુધિષ્ઠિરે માફ કરી દીધા છતાં અર્જુને નિયમ પાળ્યો અને તીર્થયાત્રાએ નીકળી પડ્યા.

રૈવતક પર્વત પર અર્જુને સુભદ્રાને જોયાં

યાત્રાના અંત ભાગમાં અર્જુન પશ્ચિમ સમુદ્રકિનારે પ્રભાસ પહોંચ્યા. શ્રીકૃષ્ણ તરત જ પોતાના વહાલા મિત્રને મળવા આવ્યા અને માનભેર તેમને દ્વારકા લઈ ગયા.

થોડા સમયમાં રૈવતક પર્વત પર સંગીત, ગીત અને નૃત્ય સાથે મોટો ઉત્સવ થયો. યુવતીઓની વચ્ચે, ઘરેણાંથી શોભતાં અને સખીઓથી ઘેરાયેલાં સુભદ્રાને અર્જુને જોયાં, અને તેમનું મન મોહી ગયું.

શ્રીકૃષ્ણે તેમની નજર પારખી અને હસીને મજાક કરી, “વનમાં ફરનારા સંન્યાસી જેવા મનમાં પ્રેમ કેવી રીતે જાગ્યો?” પછી તેમણે અર્જુનને કહ્યું કે આ કોણ છે અને પૂછ્યું કે તમે શું ઇચ્છો છો. અર્જુને કહ્યું કે પત્ની તરીકે આનાથી સારું કોઈ ન હોઈ શકે, અને પૂછ્યું કે તેમને કેવી રીતે મેળવી શકાય.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું, “સ્વયંવરનું કંઈ નક્કી નહીં, કન્યા કોને પસંદ કરશે તે કોઈ કહી ન શકે. ક્ષત્રિય માટે બળથી કન્યાનું હરણ કરવું ધર્મ જાણનારાઓએ વખાણ્યું છે. માટે મારી બહેનને લઈ જાઓ.” અર્જુન અને શ્રીકૃષ્ણે ઝડપી દૂતો ઇન્દ્રપ્રસ્થ યુધિષ્ઠિર પાસે મોકલ્યા, અને યુધિષ્ઠિરે સંમતિ આપી.

સુભદ્રાહરણ અને બલરામનો ક્રોધ શાંત

એક દિવસ સુભદ્રા રૈવતક પર્વતની પૂજા કરવા અને બ્રાહ્મણોના આશીર્વાદ લેવા ગયાં. તેઓ દ્વારકા પાછાં ફરતાં હતાં ત્યારે કવચ પહેરેલા અર્જુન શ્રીકૃષ્ણના સોનેરી રથમાં આવ્યા, સુભદ્રાને રથમાં બેસાડ્યાં અને પોતાના નગર તરફ રથ હંકારી ગયા.

રક્ષકો દોડીને યાદવોની સભા સુધર્મામાં પહોંચ્યા અને બધી વાત કહી. યુદ્ધનો નગારો વાગ્યો અને યાદવ વીરો અર્જુનનો પીછો કરવા તૈયાર થઈ ગયા. ક્રોધથી લાલ આંખોવાળા બલરામે શ્રીકૃષ્ણને કહ્યું, “તું ચૂપ કેમ બેઠો છે? અર્જુને આપણું અન્ન ખાધું, આપણે તેને મહેમાન તરીકે માન આપ્યું, અને હવે તેણે આપણું અપમાન કર્યું. હું એકલો પૃથ્વી પરથી કુરુઓનો નાશ કરીશ!”

શ્રીકૃષ્ણે શાંતિથી જવાબ આપ્યો, “અર્જુને આપણા કુળનું અપમાન નથી કર્યું, માન વધાર્યું છે. તે જાણતો હતો કે આપણે ધનના બદલામાં દીકરી આપતા નથી, અને સ્વયંવરનું કંઈ નક્કી નહીં, તેથી તેણે વીરનો માર્ગ લીધો. તે ભરતવંશનો છે, આપણાં ફઈ કુંતીનો પુત્ર છે, અને યુદ્ધમાં તેને કોઈ હરાવી શકે તેમ નથી. ચાલો, જલદી જઈને તેને મિત્રભાવે પાછો લઈ આવીએ.”

યાદવો માની ગયા. અર્જુનને પાછા લાવવામાં આવ્યા અને દ્વારકામાં અર્જુન-સુભદ્રાનાં લગ્ન ધામધૂમથી થયાં. અર્જુન એક વર્ષથી થોડો વધુ સમય સુભદ્રા સાથે ત્યાં રહ્યા, બાકીનો સમય પુષ્કરમાં વિતાવ્યો અને પછી ઇન્દ્રપ્રસ્થ પાછા ફર્યા.

ઇન્દ્રપ્રસ્થમાં ગોવાલણના વેશે

ઇન્દ્રપ્રસ્થ પહોંચીને અર્જુન દ્રૌપદી પાસે ગયા. દ્રૌપદીએ પ્રેમભર્યા રિસાથી કહ્યું, “જાઓ, જ્યાં એ યાદવ કન્યા છે ત્યાં. ગાંઠ ગમે તેટલી મજબૂત બાંધી હોય, બીજી ગાંઠ પહેલીને ઢીલી કરી જ દે છે.” અર્જુને તેમને વારંવાર મનાવ્યાં અને ક્ષમા માગી.

પછી તેમણે સુભદ્રાને મહેલમાં મોકલ્યાં. સુભદ્રા અભિમાની રાજકુમારી બનીને ન આવ્યાં. તેમણે ગોવાલણનો સાદો લાલ પોશાક પહેર્યો અને પહેલાં કુંતી પાસે જઈને તેમનાં ચરણે પ્રણામ કર્યાં. કુંતીએ નવી વહુને ખૂબ પ્રેમથી ભેટીને આશીર્વાદ આપ્યા.

પછી સુભદ્રા દ્રૌપદી પાસે ગયાં, પ્રણામ કરીને કહ્યું, “હું તમારી દાસી છું.” દ્રૌપદીએ ઊભાં થઈને તેમને ભેટીને કહ્યું, “તમારા પતિનો કોઈ શત્રુ ન રહે.” તે દિવસથી બંને પ્રેમથી સાથે રહ્યાં, અને આખો પરિવાર આનંદિત થયો.

થોડા સમયમાં શ્રીકૃષ્ણ અને બલરામ યાદવ વીરો સાથે બહેન માટે ભરપૂર કરિયાવર લઈને ઇન્દ્રપ્રસ્થ આવ્યા. ઉત્સવ પછી બલરામ પાછા ગયા, પણ શ્રીકૃષ્ણ ઘણા સમય સુધી અર્જુન સાથે રોકાયા.

અભિમન્યુનાં માતા

સમય જતાં સુભદ્રાએ એક તેજસ્વી પુત્રને જન્મ આપ્યો. તે નિર્ભય (અભિ) અને તેજીલા સ્વભાવનો (મન્યુ) હતો, એટલે તેનું નામ અભિમન્યુ પડ્યું. શ્રીકૃષ્ણ તેને ખૂબ વહાલ કરતા, અને અર્જુને પોતે તેને શસ્ત્રવિદ્યા શીખવી. અભિમન્યુ દ્રૌપદીના પાંચ પુત્રો સાથે મોટો થયો, જે દરેક પાંડવથી એક-એક જન્મ્યા હતા.

જુગારમાં બધું હારીને પાંડવોને વનમાં જવું પડ્યું ત્યારે શ્રીકૃષ્ણ તેમને મળવા આવ્યા. પાછા ફરતી વખતે તેઓ સુભદ્રા અને નાના અભિમન્યુને પોતાની સાથે દ્વારકા લઈ ગયા, અને ધૃષ્ટદ્યુમ્ન દ્રૌપદીના પુત્રોને પાંચાલ લઈ ગયા. આમ અભિમન્યુનું બાળપણ યાદવો વચ્ચે વીત્યું.

તેર વર્ષ પૂરાં થયાં ત્યારે અભિમન્યુનાં લગ્ન રાજા વિરાટની પુત્રી ઉત્તરા સાથે થયાં. શ્રીકૃષ્ણ અને બલરામ ઘણા યાદવ વીરો સાથે સુભદ્રા અને અભિમન્યુને ઉપપ્લવ્યમાં લગ્નમાં લાવ્યા, અને તે દિવસ ખૂબ આનંદનો હતો.

યુદ્ધમાં અભિમન્યુએ પોતે યુધિષ્ઠિરને કહ્યું હતું કે પિતાએ તેને ચક્રવ્યૂહમાં પ્રવેશવાનું શીખવ્યું હતું, પણ મુશ્કેલી આવે તો બહાર નીકળવાનું નહીં. જોખમ જાણતો હોવા છતાં વડીલો માટે તે અંદર ગયો.

એક માતાનો શોક

યુદ્ધના તેરમા દિવસે, અર્જુન અને શ્રીકૃષ્ણ દૂર લડી રહ્યા હતા ત્યારે, અભિમન્યુ ચક્રવ્યૂહમાં ઘૂસ્યો, એકલો અનેક મહારથીઓ સામે લડ્યો અને વીરની જેમ પડ્યો. તે સાંજે શોકથી વ્યાકુળ અર્જુને જયદ્રથને મારવાની પ્રતિજ્ઞા લીધી, કારણ કે તેણે બાકીના પાંડવોને વ્યૂહના દ્વારે રોકી રાખ્યા હતા.

તે રાત્રે અર્જુને શ્રીકૃષ્ણને સુભદ્રા અને ઉત્તરાને સાંત્વના આપવા મોકલ્યા. શ્રીકૃષ્ણે બહેનને કહ્યું, “સુભદ્રા, શોક ન કર. તારો પુત્ર વીરોના માર્ગે ગયો છે, જે માર્ગ દરેક યોદ્ધો ઇચ્છે છે. કાલે અર્જુન પોતાની પ્રતિજ્ઞા પૂરી કરશે.”

સુભદ્રા પુત્ર માટે ખૂબ રડ્યાં, અને દ્રૌપદી તથા ઉત્તરા પણ તેમની સાથે રડ્યાં. શ્રીકૃષ્ણે સૌને પ્રેમથી સાંત્વના આપી. બીજા દિવસે સૂર્યાસ્ત પહેલાં અર્જુને પોતાની પ્રતિજ્ઞા પૂરી કરી.

પરીક્ષિત અને છેલ્લાં વર્ષો

યુદ્ધ પછી અશ્વત્થામાએ પોતાનું ભયંકર અસ્ત્ર ઉત્તરાના ગર્ભમાંના બાળક તરફ વાળ્યું. શ્રીકૃષ્ણે વચન આપ્યું કે તેઓ બાળકને જીવન આપશે. થોડા મહિના પછી ઉત્તરાનો પુત્ર શ્વાસ વિના જન્મ્યો. કુંતી, દ્રૌપદી અને સુભદ્રા ખૂબ રડ્યાં, અને સુભદ્રાએ ભાઈને પોકાર કર્યો, “કૃષ્ણ, તારું વચન યાદ કર! આ અભિમન્યુનો પુત્ર છે. તેને જીવતો કર.”

શ્રીકૃષ્ણે સૂતિકાગૃહમાં પ્રવેશ કર્યો અને પોતાના સત્યના બળથી બાળકને જીવતું કર્યું. કુરુવંશ લગભગ ક્ષીણ (પરિક્ષીણ) થઈ ગયો હતો ત્યારે તેનો જન્મ થયો, એટલે તેનું નામ પરીક્ષિત પડ્યું.

ઘણાં વર્ષો પછી, શ્રીકૃષ્ણ પૃથ્વી છોડી ગયા ત્યાર બાદ, યુધિષ્ઠિરે પરીક્ષિતને હસ્તિનાપુરના રાજા બનાવ્યા. તેમણે સુભદ્રાને કહ્યું, “તમારા પુત્રનો આ પુત્ર કુરુઓનો રાજા થશે, અને યાદવોમાં બચેલા વજ્રને ઇન્દ્રપ્રસ્થનો રાજા બનાવ્યો છે. તમે તેમની રક્ષા કરજો અને મન ક્યારેય અધર્મમાં ન લગાડશો.” પછી પાંડવો અંતિમ યાત્રાએ નીકળ્યા, અને સુભદ્રા નવી પેઢીની સંભાળ રાખવા પાછળ રહ્યાં.