શાંતનુ

સ્વર્ગમાંથી આવેલા રાજા: મહાભિષ

મહાભારત કહે છે કે પાછલા જન્મમાં શાંતનુ ઇક્ષ્વાકુ વંશમાં જન્મેલા મહાભિષ નામના રાજા હતા. તેઓ સત્ય અને યજ્ઞકર્મમાં એટલા નિષ્ઠાવાન હતા કે પૃથ્વી પરનું જીવન પૂરું થયા પછી તેમને સ્વર્ગમાં દેવોની વચ્ચે સ્થાન મળ્યું.

એક દિવસ બ્રહ્માજીની સભામાં દેવો અને મહર્ષિઓ ભેગા થયા હતા. પવિત્ર નદી ગંગા પણ ત્યાં આવ્યાં. એ જ વખતે પવનની લહેરથી તેમનું ચમકતું સફેદ વસ્ત્ર સહેજ ઊડ્યું. બધા દેવોએ માનપૂર્વક તરત નજર નીચી કરી લીધી. માત્ર મહાભિષ સંકોચ વિના તેમને જોતા રહ્યા.

બ્રહ્માજી નારાજ થયા અને બોલ્યા, “તમે મનુષ્યલોકમાં જન્મ લેશો. અને જે ગંગાએ તમારું મન હરી લીધું છે, તે પૃથ્વી પર તમને દુઃખ થાય એવાં કામ કરશે. જ્યારે તમે તેના પર ગુસ્સે થશો, ત્યારે આ શાપમાંથી મુક્ત થશો.” મહાભિષે શાંતિથી આ સ્વીકાર્યું અને સદ્ગુણી રાજા પ્રતીપના પુત્ર તરીકે જન્મ લેવાનું પસંદ કર્યું.

રાજા પ્રતીપના પુત્ર

કુરુવંશના રાજા પ્રતીપ અને શિબિ દેશની રાજકુમારી રાણી સુનંદાને ત્રણ પુત્રો હતા: દેવાપિ, શાંતનુ અને બાહ્લીક. સૌથી મોટા દેવાપિ સંસાર છોડીને તપ કરવા વનમાં ગયા, અને બાહ્લીક પોતાના મોસાળમાં રહેવા ગયા. એટલે ગાદી શાંતનુને મળી. બાહ્લીક બહુ લાંબું જીવ્યા, અને તેમનું કુટુંબ પછી કુરુક્ષેત્રના યુદ્ધમાં કૌરવો તરફથી લડ્યું.

શાંતનુના જન્મ પહેલાં એક અદ્ભુત ઘટના બની. રાજા પ્રતીપ ગંગાકિનારે જપ કરતા હતા ત્યારે પાણીમાંથી એક સુંદર સ્ત્રી બહાર આવી અને તેમની જમણી જાંઘ પર બેસી ગઈ. તેણે રાજાને પોતાની સાથે લગ્ન કરવા કહ્યું. પ્રતીપે નમ્રતાથી ના પાડી, કારણ કે જમણી જાંઘ દીકરી કે પુત્રવધૂનું આસન છે; પત્ની ડાબી બાજુ બેસે. “મારા થનારા પુત્રની પત્ની બનજો,” તેમણે કહ્યું. તે સ્ત્રી માની ગઈ અને અદૃશ્ય થઈ ગઈ. એ સ્વયં દેવી ગંગા હતાં.

પ્રતીપ અને રાણીએ પુત્ર માટે તપ કર્યું, અને વૃદ્ધાવસ્થામાં શાંતનુનો જન્મ થયો. મહાભારત તેમના નામના બે સુંદર અર્થ આપે છે. તેમનો જન્મ થયો ત્યારે તેમના પિતા શાંત થઈ ગયા હતા. અને એમ પણ કહેવાય છે કે તેઓ કોઈ વૃદ્ધ વ્યક્તિને હાથથી સ્પર્શ કરે તો તે ફરી સુખી અને યુવાન અનુભવતી, એટલે લોકો તેમને શાંતનુ — જેમનો સ્પર્શ શાંતિ આપે — કહેવા લાગ્યા.

શાંતનુ મોટા થયા ત્યારે પ્રતીપે તેમને કહ્યું, “એક દિવ્ય સ્ત્રીએ એક વાર તારી સાથે લગ્નની ઇચ્છા કરી હતી. જો તે તારી પાસે આવે તો તેને સ્વીકારજે. તે કોણ છે એ પૂછીશ નહીં, અને તે જે કંઈ કરે તેના વિશે સવાલ કરીશ નહીં.” પછી પ્રતીપે શાંતનુનો રાજ્યાભિષેક કર્યો અને છેલ્લાં વર્ષો પ્રભુભક્તિમાં ગાળવા વનમાં ચાલ્યા ગયા.

ગંગાને આપેલું વચન

શાંતનુ ન્યાયી અને ઉદાર રાજા હતા અને તેમને શિકારનો શોખ હતો. એક દિવસ ગંગાકિનારે ફરતાં તેમણે એવી સુંદર સ્ત્રી જોઈ કે જાણે સાક્ષાત્ લક્ષ્મીજી હોય. તેમણે તેને રાણી બનવા કહ્યું. તેણે જવાબ આપ્યો, “હું તમારી પત્ની બનીશ. પણ હું જે કંઈ કરું — સારું કે ખરાબ — તમારે મને ક્યારેય રોકવી નહીં અને કડવું વેણ કહેવું નહીં. જે દિવસે એમ કરશો, તે દિવસે હું તમને છોડી જઈશ.” પિતાની વાત યાદ કરીને શાંતનુએ વચન આપ્યું.

બંને સુખથી રહેવા લાગ્યાં, અને રાણીએ રાજાને દરેક રીતે પ્રસન્ન રાખ્યા. પછી પહેલો પુત્ર જન્મ્યો. શાંતનુ હેબતાઈ ગયા — રાણી બાળકને નદીએ લઈ ગઈ, “આ હું તમારા ભલા માટે કરું છું” કહીને તેને પાણીમાં વહાવી દીધો. બીજા અને ત્રીજા પુત્ર સાથે પણ આવું જ થયું, એમ સાત પુત્રો ચાલ્યા ગયા.

શાંતનુનું હૃદય તૂટતું હતું, પણ રાણી છોડી જશે એ ડરથી તેઓ ચૂપ રહ્યા. આઠમો પુત્ર જન્મ્યો અને રાણી ફરી નદી તરફ ચાલી ત્યારે તેમનાથી સહન ન થયું. “એને મારીશ નહીં!” તેઓ બોલી ઊઠ્યા. “તું કોણ છે, અને પોતાનાં જ બાળકોનો નાશ કેમ કરે છે?”

તેણે કહ્યું, “હું આ બાળકને કંઈ નહીં કરું. પણ તમે વચન તોડ્યું છે, એટલે આપણો સાથ અહીં પૂરો થાય છે. હું જહ્નુ ઋષિની પુત્રી ગંગા છું.” પછી તેણે સમજાવ્યું કે આ આઠ બાળકો વસુઓ હતા — સ્વર્ગના દેવો, જેમને વસિષ્ઠ ઋષિએ મનુષ્ય તરીકે જન્મવાનો શાપ આપ્યો હતો. તેમણે ગંગાને માતા બનીને જલદી મુક્ત કરવા વિનંતી કરી હતી. સાત હવે મુક્ત હતા. આઠમો પૃથ્વી પર લાંબું અને ઉમદા જીવન જીવશે. એટલું કહી તે બાળકને લઈને અદૃશ્ય થઈ ગઈ.

નદી રોકનાર પુત્ર

શાંતનુ ફરી રાજકાજમાં લાગી ગયા. મહાભારત તેમના શાસનને સુવર્ણકાળ કહે છે — હસ્તિનાપુરની પ્રજા નિર્ભય રહેતી, અને બધા રાજાઓ તેમને ધર્મના રક્ષક તરીકે માન આપતા.

ઘણાં વર્ષો પછી ગંગાકિનારે શિકાર કરતી વખતે તેમણે જોયું કે મહાનદીમાં પાણી ઓછું થઈ ગયું છે. કિનારે આગળ જતાં તેમણે એક ઊંચા, સુંદર યુવાનને જોયો, જેણે બાણોની દીવાલ બાંધીને નદીનો પ્રવાહ રોકી દીધો હતો — જાણે સ્વયં ઇન્દ્ર જેવું કૌશલ્ય. યુવાને રાજા સામે જોયું અને પોતાની શક્તિથી અદૃશ્ય થઈ ગયો.

શાંતનુને લાગ્યું કે આ કદાચ પોતાનો ખોવાયેલો પુત્ર છે, અને તેમણે ગંગાને સાદ કર્યો. ગંગા એ યુવાનનો હાથ પકડીને પ્રગટ થયાં. “આ તમારો આઠમો પુત્ર દેવવ્રત છે,” તેમણે કહ્યું. “તેણે વસિષ્ઠ પાસેથી વેદો શીખ્યા છે, પરશુરામનાં શસ્ત્રો સહિત બધી શસ્ત્રવિદ્યા જાણે છે, અને બૃહસ્પતિ તથા શુક્રાચાર્યનું જ્ઞાન ધરાવે છે. તેને ઘેર લઈ જાઓ.” આનંદથી છલકાતા શાંતનુ તેને હસ્તિનાપુર લાવ્યા અને યુવરાજ બનાવ્યો; ચાર વર્ષ સુધી આખું રાજ્ય તેને જોઈને હરખાતું રહ્યું.

સત્યવતી અને દેવવ્રતની પ્રતિજ્ઞા

એક દિવસ યમુના નદી પાસે શાંતનુને હવામાં અદ્ભુત સુગંધ આવી. તેની પાછળ જતાં તેમને સત્યવતી નામની સુંદર યુવતી મળી, જે માછીમારોના મુખીની દીકરી હતી. તેઓ તેના પિતા પાસે તેનો હાથ માગવા ગયા.

મુખીએ એક શરતે હા પાડી: સત્યવતીથી જન્મેલો પુત્ર જ આગળનો રાજા બને. શાંતનુ પોતાના લાયક મોટા પુત્ર દેવવ્રત પાસેથી ગાદી છીનવી શકે તેમ નહોતા, એટલે ના પાડીને ઘેર પાછા આવ્યા. પણ સત્યવતીને ભૂલી ન શક્યા, અને ઉદાસ ને મૌન રહેવા લાગ્યા.

દેવવ્રતે જોયું કે પિતા ફિક્કા અને ચૂપ થઈ ગયા છે, એટલે શું થયું તે પૂછ્યું. શાંતનુએ સીધી વાત ન કરી. તેમણે કહ્યું, “તું મારો એકનો એક પુત્ર છે, અને મહાન યોદ્ધો છે. જ્ઞાનીઓ કહે છે કે એક જ પુત્ર હોવો એ પુત્ર ન હોવા બરાબર છે. યુદ્ધમાં તને કંઈ થઈ જાય તો આપણો વંશ ત્યાં જ પૂરો થાય. એ મારી ચિંતા છે.” પણ દેવવ્રત સમજી ગયા કે વાત કંઈક બીજી છે.

દેવવ્રતે એક વૃદ્ધ મંત્રી પાસેથી સાચું કારણ જાણ્યું. કેટલાક વડીલ ક્ષત્રિયોને સાથે લઈને તેઓ માછીમારોના મુખી પાસે ગયા અને ગાદી પરનો પોતાનો હક છોડી દીધો. મુખીને ચિંતા થઈ કે દેવવ્રતનાં ભાવિ સંતાનો ગાદી માટે ઝઘડશે, ત્યારે રાજકુમારે બીજી પ્રતિજ્ઞા લીધી: તેઓ આજીવન લગ્ન જ નહીં કરે. આકાશમાંથી ફૂલો વરસ્યાં, અને અવાજો આવ્યા — આ ભીષ્મ છે, ભીષણ પ્રતિજ્ઞા લેનાર.

દેવવ્રત પોતે સત્યવતીને “માતા” કહીને મહેલમાં લાવ્યા. પુત્રના આ ત્યાગથી શાંતનુ ગદ્ગદ થઈ ગયા. તેમણે તેને દુર્લભ વરદાન આપ્યું: “જ્યાં સુધી તું જીવવા ઇચ્છીશ, ત્યાં સુધી મૃત્યુ તને સ્પર્શી નહીં શકે. તારી રજાથી જ તે આવશે.”

છેલ્લાં વર્ષો અને વારસો

શાંતનુએ સત્યવતી સાથે લગ્ન કર્યાં, અને તેમને બે પુત્રો થયા — ચિત્રાંગદ અને વિચિત્રવીર્ય. વિચિત્રવીર્ય મોટા થાય તે પહેલાં જ શાંતનુનું અવસાન થયું. સત્યવતીની ઇચ્છા પ્રમાણે ભીષ્મે પહેલાં ચિત્રાંગદને અને પછી વિચિત્રવીર્યને ગાદીએ બેસાડ્યા અને તેમના માટે રાજ્યની રક્ષા કરી.

વિચિત્રવીર્યના વંશમાં ધૃતરાષ્ટ્ર અને પાંડુ આવ્યા, અને તેમનાથી સો કૌરવો અને પાંચ પાંડવો. એટલે કુરુક્ષેત્રના યુદ્ધનું દરેક મોટું પાત્ર શાંતનુનો વંશજ છે, અથવા ભીષ્મની જેમ તેમનો પુત્ર છે.

સત્યવતી અને ભીષ્મે ખૂબ માનપૂર્વક શાંતનુની અંતિમક્રિયા કરી. પિતા માટે લીધેલી પ્રતિજ્ઞાનો ભીષ્મને ક્યારેય પસ્તાવો ન થયો. આખું લાંબું જીવન તેમણે હસ્તિનાપુરની ગાદીની નિષ્ઠાથી સેવા કરી — અને એ સેવા એક રીતે પિતાની સ્મૃતિને આપેલી ભેટ હતી.

મહાભારત શાંતનુને ધર્મી અને દયાળુ રાજા તરીકે યાદ કરે છે, પણ સાથે એવા માણસ તરીકે પણ, જેમના બે ઊંડા પ્રેમે મોટી ઘટનાઓ જગાવી. સાત પુત્રો વખતે તેમના મૌનથી વસુઓ મુક્ત થયા, અને સત્યવતી માટેની ઝંખનાથી એવી પ્રતિજ્ઞા લેવાઈ, જેણે ભીષ્મને આખી જિંદગી હસ્તિનાપુરની ગાદી સાથે બાંધી રાખ્યા.