ગંગા પવિત્ર નદીદેવી છે, જેમને આખા ભારતમાં ગંગા મૈયા તરીકે પૂજવામાં આવે છે — એવી માતા, જેમનું જળ પાપ ધોઈ નાખે. મહાભારત કહે છે કે રાજા ભગીરથ તેમને સ્વર્ગમાંથી પૃથ્વી પર લાવ્યા અને ભગવાન શિવે તેમને પોતાના મસ્તક પર ઝીલ્યાં. કથાના કુટુંબ-પ્રસંગમાં તેઓ મનુષ્યરૂપ લઈને હસ્તિનાપુરના રાજા શાંતનુનાં પહેલાં પત્ની બને છે. તેઓ દેવવ્રતનાં માતા છે, જે મોટા થઈને મહાન ભીષ્મ બન્યા. તેમની કથા મહાભારતની શરૂઆતનું એક રહસ્ય ઉકેલે છે: પ્રેમાળ માતા પોતાનાં જ બાળકોને નદીમાં કેમ વહાવી દે, અને ભીષ્મ સંતાન વિના આટલું લાંબું જીવન કેમ જીવ્યા. મહેલ તેઓ વહેલાં છોડી દે છે, છતાં છેક સુધી માતા જ રહે છે — પુત્ર પર નજર રાખે છે અને તે જગત છોડે ત્યારે તેના માટે રડે છે.
સ્વર્ગમાંથી ઊતરેલી નદી
મહાભારત કહે છે કે એક સમયે ગંગા માત્ર સ્વર્ગમાં વહેતાં હતાં. ઇક્ષ્વાકુ વંશના રાજા ભગીરથે લાંબું અને કઠિન તપ કર્યું, જેથી ગંગા પૃથ્વી પર આવે અને તેમના પૂર્વજો — રાજા સગરના સાઠ હજાર પુત્રો — ની રાખને પવિત્ર કરે. ગંગા માની ગયાં, પણ તેમનો વેગ પૃથ્વી સહન ન કરી શકે એટલો હતો. એટલે ભગવાન શિવે તેમને પોતાના મસ્તક પર ઝીલ્યાં, અને ત્યાંથી તેઓ ધીમેથી નીચે વહ્યાં. ભગીરથ તેમને લાવ્યા, એટલે તેઓ ભાગીરથી કહેવાય છે.
તેઓ જાહ્નવી પણ કહેવાય છે — જહ્નુ ઋષિની પુત્રી — અને રાજા શાંતનુને પોતાની ઓળખ આપતી વખતે તેઓ આ જ નામ વાપરે છે. મહાભારતના લોકો માટે તેઓ માત્ર પાણી નથી, જીવંત માતા છે. રાજાઓ મોટાં કામ પહેલાં તેમાં સ્નાન કરે છે, અને સ્વર્ગસ્થોને તેમના કિનારે અંજલિ અપાય છે.
મહાભારત તેમના કિનારે આવેલાં ઘણાં તીર્થોનું વર્ણન કરે છે, જેમ કે ગંગાદ્વાર, જ્યાં તેઓ પર્વતોમાંથી મેદાનમાં ઊતરે છે. આવા જ ગંગાકિનારે, જ્યારે રાજા પ્રતીપ જપ કરવા બેઠા હતા, ત્યારે કુરુવંશ અને નદીદેવીની કથા શરૂ થઈ.
એક દિવસ ગંગા બ્રહ્માજીની સભામાં ગયાં, જ્યાં દેવો અને ઋષિઓ ભેગા હતા. પવનથી તેમનું ઉજ્જવળ વસ્ત્ર સહેજ ઊડ્યું. બધા દેવોએ નજર નીચી કરી, પણ પોતાનાં સત્કર્મોથી સ્વર્ગ પામેલા મહાભિષ નામના રાજા તેમને જોતા રહ્યા. બ્રહ્માજીએ કહ્યું કે મહાભિષ મનુષ્યલોકમાં જન્મશે, અને ગંગા પણ પૃથ્વી પર જઈ તેમને દુઃખ થાય એવાં કામ કરશે.
વસુઓ અને તેમનો શાપ
ગંગા પૃથ્વી તરફ જતાં હતાં ત્યારે તેમને આઠ વસુઓ મળ્યા — તેજસ્વી સ્વર્ગીય દેવો — જે બહુ ઉદાસ દેખાતા હતા. તેમણે ગંગાને આખી વાત કહી.
મેરુ પર્વતના ઢોળાવ પર વસિષ્ઠ ઋષિનો આશ્રમ હતો, અને ત્યાં નંદિની નામની અદ્ભુત ગાય હતી, જે માગો તે આપતી. એક દિવસ વસુઓ પોતાની પત્નીઓ સાથે એ વનમાં આવ્યા. દ્યૌ નામના વસુ (જેમને પ્રભાસ પણ કહેવાય છે) ની પત્નીએ નંદિનીને જોઈ અને પૃથ્વી પરની પોતાની સખી, રાજકુમારી જિતવતી માટે તેની માગણી કરી. પત્નીને રાજી કરવા દ્યૌએ ભાઈઓની મદદથી ગાય લઈ લીધી.
વસિષ્ઠ પાછા આવ્યા અને નંદિની ન દેખાઈ, ત્યારે તેમણે આઠેય વસુઓને મનુષ્ય તરીકે જન્મવાનો શાપ આપ્યો. વસુઓએ કરગરીને ક્ષમા માગી. ઋષિએ શાપ હળવો કર્યો: સાત વસુઓ જન્મના એક વર્ષની અંદર મુક્ત થશે, પણ ગાય લેનાર દ્યૌ પૃથ્વી પર લાંબું જીવશે. તે જ્ઞાની, ધર્માત્મા અને પિતૃભક્ત હશે, પણ કદી લગ્ન નહીં કરે અને સંતાન નહીં થાય.
વસુઓએ ગંગાને વિનંતી કરી, “પૃથ્વી પર અમારાં માતા બનો, અને જન્મતાંની સાથે જ અમને તમારા જળમાં વહાવી દો, જેથી અમે તરત મુક્ત થઈએ.” ગંગા માની ગયાં, પણ કહ્યું કે એક પુત્ર રહેવો જોઈએ, જેથી રાજા સાથેનો સંબંધ નિષ્ફળ ન જાય. દરેક વસુએ પોતાના તેજનો આઠમો ભાગ એ પુત્રને આપ્યો, જે દ્યૌમાંથી જન્મવાનો હતો.
પ્રતીપ, શાંતનુ અને શરત
ગંગા સૌથી પહેલાં રાજા પ્રતીપ સામે પ્રગટ થયાં — મહાભિષે પૃથ્વી પર પિતા તરીકે પસંદ કરેલા રાજા — જ્યારે તેઓ નદીકિનારે જપ કરતા હતા. તેઓ તેમની જમણી જાંઘ પર બેઠાં અને લગ્નની વાત કરી. પ્રતીપે કહ્યું કે જમણી જાંઘ દીકરી કે પુત્રવધૂ માટે છે, અને તેમને પોતાના થનારા પુત્રની પત્ની બનવા કહ્યું. ગંગા માની ગયાં.
વર્ષો પછી યુવાન રાજા શાંતનુ તેમને નદીકિનારે મળ્યા અને ઊંડા પ્રેમમાં પડ્યા. ગંગાએ એક શરતે લગ્નની હા પાડી: તેઓ જે કંઈ કરે, રાજાએ ક્યારેય તેમને રોકવાં નહીં કે કડવું બોલવું નહીં. એમ કરશે તો તેઓ ચાલ્યાં જશે. પિતાની સલાહ યાદ કરીને શાંતનુએ શરત સ્વીકારી.
ગંગા રાણી બનીને રહ્યાં અને રાજાને ખૂબ સુખી રાખ્યા. મહાભારત તેમને આદર્શ જીવનસાથી તરીકે વર્ણવે છે — સૌમ્ય, પ્રેમાળ અને સમજદાર — જેમના સાથમાં રાજાને વર્ષો ક્યાં વીત્યાં તેની ખબર ન પડી.
ગંગા માટે આ લગ્નનો હેતુ ઊંડો હતો. બ્રહ્માજીના વચનથી તેઓ પૃથ્વી પર આવ્યાં હતાં, અને વસુઓને આપેલું વચન આ લગ્ન દ્વારા જ પૂરું થવાનું હતું. છતાં તેઓ કઠોર નહોતાં. શાંતનુની તેમને ચિંતા હતી અને પોતાનાં કામથી તેમને કેટલું દુઃખ થશે એ તેઓ જાણતાં હતાં — એટલે જ સૌથી પહેલાં તેમણે વચન માગ્યું હતું.
સાત પુત્રો મુક્ત, આઠમો રહ્યો
પહેલો પુત્ર જન્મ્યો ત્યારે ગંગા તેને નદીએ લઈ ગયાં અને “આ તમારા ભલા માટે છે” કહીને જળમાં વહાવી દીધો. પછીના છ પુત્રો સાથે પણ એમ જ કર્યું. જોનાર રાજાને એ ભયંકર લાગતું, પણ ગંગા માટે એ પ્રેમનું કામ હતું — દરેક બાળક શાપમાંથી છૂટીને સ્વર્ગમાં પાછો જતો એક વસુ હતો.
વચનથી બંધાયેલા શાંતનુ ચૂપચાપ દુઃખ સહેતા રહ્યા. આઠમો પુત્ર જન્મ્યો ત્યારે છેવટે તેમણે ગંગાને રોકી અને પૂછ્યું કે તે કોણ છે અને આવું કેમ કરે છે. ગંગાએ કહ્યું કે આ બાળકને તેઓ કંઈ નહીં કરે, પણ રાજાએ વચન તોડ્યું છે, એટલે હવે તેમણે જવું પડશે.
જતાં પહેલાં તેમણે વસુઓ અને વસિષ્ઠના શાપની આખી કથા કહી. તેમણે સમજાવ્યું કે આ છેલ્લું બાળક દ્યૌ છે, જે પૃથ્વી પર લાંબું જીવશે. પછી બાળકને સાથે લઈ તેઓ અદૃશ્ય થઈ ગયાં, અને રાજા પોતાના દુઃખ સાથે એકલા રહી ગયા.
બાળકનું નામ દેવવ્રત રાખ્યું, અને ગંગાનો પુત્ર હોવાથી તે ગાંગેય પણ કહેવાયો. ગંગાએ તેને પોતાની પાસે રાખીને જગતનું શ્રેષ્ઠ શિક્ષણ અપાવ્યું: વસિષ્ઠ પાસેથી વેદો, પરશુરામનાં શસ્ત્રો સહિત આખી શસ્ત્રવિદ્યા, અને બૃહસ્પતિ તથા શુક્રાચાર્યનું જ્ઞાન.
પુત્ર પાછો સોંપ્યો, છતાં નજર રાખી
વર્ષો પછી શાંતનુએ એક યુવાન યોદ્ધાને જોયો, જેણે બાણોથી ગંગાનો પ્રવાહ રોકી દીધો હતો. તેમણે ગંગાને સાદ કર્યો ત્યારે તેઓ એ યુવાનનો હાથ પકડીને પ્રગટ થયાં અને કહ્યું, “આ તમારો આઠમો પુત્ર છે. તેને ઘેર લઈ જાઓ.” પોતાની ફરજ પૂરી કરીને તેઓ પોતાની નદીમાં પાછાં ગયાં.
ગંગાએ પુત્રની સંભાળ લેવાનું ક્યારેય છોડ્યું નહીં. રાજકુમારી અંબાને કારણે ભીષ્મને પોતાના જ ગુરુ પરશુરામ સાથે લડવું પડ્યું, ત્યારે ગંગા પ્રગટ થયાં અને ગુરુ સાથે ન લડવા વિનંતી કરી. તેઓ પરશુરામ પાસે પણ ગયાં અને પોતાના પુત્ર સાથે ન લડવા વીનવ્યા. બંનેમાંથી કોઈ ન માન્યું, પણ માતાનો પ્રેમ સૌએ જોયો.
ભીષ્મ પ્રત્યે ગુસ્સાથી ભરેલી અંબાએ કઠોર તપ શરૂ કર્યું અને એક પવિત્ર નદીથી બીજી નદીએ ભટકવા લાગી. ગંગાએ તેને દર્શન આપીને ચેતવી કે આ વાંકો હેતુ સફળ નહીં થાય, અને તે વાંકીચૂકી નદી બનશે. અંબાનો અડધો ભાગ વત્સ દેશમાં અંબા નદી બન્યો — જે માત્ર ચોમાસામાં વહે છે. બીજો અડધો ભાગ પછી શિખંડી તરીકે જન્મ્યો.
યુદ્ધમાં ભીષ્મ બાણશય્યા પર પડ્યા હતા ત્યારે અર્જુને દિવ્ય અસ્ત્રથી ધરતી વીંધી, અને શુદ્ધ, ઠંડા, સુગંધી જળની ધારા તેમની તરસ છિપાવવા ઉપર આવી. જોનારા સૌ આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયા. આમ યુદ્ધભૂમિ પર પણ ધરતી અને જળ જાણે ગંગાપુત્રની સેવા કરતાં હતાં.
માતાનો વિલાપ
યુદ્ધ પછી ભીષ્મે પોતે પસંદ કરેલા સમયે દેહ છોડ્યો. પાંડવો, વિદુર અને કુટુંબના વડીલો તેમનો દેહ ગંગાકિનારે લઈ ગયા, ત્યાં અંતિમસંસ્કાર કર્યા અને જલાંજલિ આપી.
ત્યારે ગંગા પોતાના દિવ્ય રૂપમાં જળમાંથી પ્રગટ થયાં અને રડી પડ્યાં. “મારો પુત્ર જ્ઞાની અને પવિત્ર આચરણવાળો હતો,” તેઓ બોલ્યાં. “તેણે વડીલોનું માન રાખ્યું અને આખી જિંદગી પ્રતિજ્ઞા પાળી. પરશુરામ પણ તેને હરાવી ન શક્યા, અને તેણે એકલે હાથે બધા રાજાઓને હરાવી કાશીની રાજકુમારીઓ જીતી હતી. મારો પુત્ર શિખંડીના હાથે કેવી રીતે મર્યો?”
ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે તેમને સાંત્વના આપી. “માતા, શોક ન કરો,” તેમણે કહ્યું. “તમારા પુત્રને શિખંડીએ નહીં, અર્જુને પાડ્યા છે — દેવોએ જ એમ ગોઠવ્યું હતું. તેમણે પોતાની ઇચ્છાથી દેહ છોડ્યો છે, અને વસુઓમાં પોતાના સ્થાને પાછા ગયા છે. યુદ્ધમાં તો દેવો પણ તેમને હરાવી ન શકત.” આ સાંભળીને ગંગાને શાંતિ થઈ અને તેઓ પોતાના જળમાં પાછાં ગયાં.
ગંગાની કથા પુત્રથી શરૂ થાય છે અને પુત્રથી જ પૂરી થાય છે. વસુઓને મુક્ત કરવા તેઓ પૃથ્વી પર આવ્યાં, જગતને પાળેલી પ્રતિજ્ઞાનું સૌથી મોટું ઉદાહરણ આપ્યું, અને અંતે પોતાના પુત્રને સ્વર્ગમાં પાછો મેળવ્યો. આજે પણ ગંગામાં સ્નાન કરનારા તેમને એવી માતા તરીકે યાદ કરે છે, જે ક્યારેય સાચે જ સાથ છોડતી નથી.
શું તમે જાણો છો?
- રાજા ભગીરથના તપથી ગંગા સ્વર્ગમાંથી પૃથ્વી પર આવ્યાં, એટલે તેમને ભાગીરથી પણ કહેવાય છે.
- આઠેય વસુઓએ પૃથ્વી પર રહેનારા પુત્રને પોતાની શક્તિનો આઠમો ભાગ આપ્યો — એટલે જ ભીષ્મ આટલા બળવાન હતા.
- ભીષ્મને ઘણી વાર ગંગાપુત્ર કે ગાંગેય કહેવાય છે — બંનેનો અર્થ થાય “ગંગાના પુત્ર”.
- શાંતનુએ ક્યારેય પ્રશ્ન ન પૂછવાનું વચન તોડ્યું, જ્યારે તેમણે આઠમા પુત્રને નદીમાં વહાવતાં ગંગાને રોકી; તેથી ગંગા તેમને છોડીને ચાલ્યાં ગયાં.
ગંગા પાસેથી મળતી શીખ
ગંગા શીખવે છે કે સાચો પ્રેમ ક્યારેક બીજાના આત્માનું ભલું થાય એ કરવામાં છે, ભલે બીજા તે સમજી ન શકે. તેમણે વસુઓને આપેલું વચન અને શાંતનુ સાથેની શરત બંને પાળ્યાં. અને તેમનો વિલાપ બતાવે છે કે માતાની મમતા ક્યારેય ખૂટતી નથી — સંતાન નાનું બાળક હોય કે મહાન વૃદ્ધ યોદ્ધો.
કથામાં ગંગા
જે પ્રકરણોમાં ગંગાની મહત્ત્વની ભૂમિકા છે તે વાંચો.
