અભિમન્યુ

અર્જુન અને સુભદ્રાનો પુત્ર

ઇન્દ્રપ્રસ્થથી દૂર રહેલાં બાર વર્ષ દરમિયાન અર્જુન દ્વારકા આવ્યા અને શ્રીકૃષ્ણની મદદથી સુભદ્રા સાથે લગ્ન કર્યાં. તેઓ ઇન્દ્રપ્રસ્થ પાછા ફર્યા, અને ત્યાં સુભદ્રાએ પુત્રને જન્મ આપ્યો. તે નીડર અને તેજસ્વી સ્વભાવનો હતો, એટલે તેનું નામ અભિમન્યુ પડ્યું; આ નામનો અર્થ જ ભારે હિંમતવાળો વીર થાય છે. બ્રાહ્મણોને દાન અપાયાં, અને ઇન્દ્રપ્રસ્થે નવા રાજકુમારના જન્મનો ઉત્સવ ઊજવ્યો.

વેદ વ્યાસ તેમના જન્મની ઊંડી કથા કહે છે. પૃથ્વીનો ભાર ઉતારવા દેવોએ પૃથ્વી પર જન્મ લીધો ત્યારે ચંદ્રદેવ સોમે પોતાના વહાલા પુત્ર વર્ચાને અભિમન્યુ રૂપે જન્મ લેવા મોકલ્યો. પણ સોમ તેનાથી લાંબો સમય દૂર રહી શકે તેમ ન હતા, એટલે તેમણે શરત મૂકી: મારો પુત્ર પૃથ્વી પર માત્ર સોળ વર્ષ રહેશે અને પછી મારી પાસે પાછો આવશે. એટલે જ અભિમન્યુનું જીવન આટલું ટૂંકું, અને આટલું ઉજ્જ્વળ હતું.

શ્રીકૃષ્ણ આ ભાણેજને ખૂબ ચાહતા, અને આખો પરિવાર તેને જોઈને હરખાતો. લગભગ એ જ સમયે દ્રૌપદીએ પાંચ પુત્રોને જન્મ આપ્યો, અને અભિમન્યુ તેમની સાથે ઇન્દ્રપ્રસ્થમાં એક ઘરના ભાઈઓની જેમ મોટા થયા.

યુદ્ધકળાની તાલીમ

અર્જુને પોતે અભિમન્યુને ધનુર્વિદ્યા શીખવી. તેમણે તેને માનવ અને દિવ્ય — બધા પ્રકારનાં શસ્ત્રોનું જ્ઞાન આપ્યું, અને દરેક પ્રકારના યુદ્ધમાં તેમનો ઉપયોગ શીખવ્યો. બાળક ઝડપથી શીખતો, અને લોકો તેના બળ, કુશળતા અને તેજ બુદ્ધિનાં વખાણ કરતા.

પાંડવો જુગારમાં હારીને વનમાં ગયા ત્યારે સુભદ્રા અભિમન્યુને લઈને પોતાના ભાઈના નગર દ્વારકા ગયાં. ત્યાં તેમની તાલીમ ચાલુ રહી. શ્રીકૃષ્ણના પુત્ર પ્રદ્યુમ્ન, જે પોતે મહાન યોદ્ધા હતા, તેમણે યાદવકુળના યુવાન રાજકુમારો સાથે અભિમન્યુને પણ શીખવ્યું.

અભિમન્યુ યાદવ વીરો વચ્ચે, શ્રીકૃષ્ણ અને બલરામની છત્રછાયામાં મોટા થયા. શ્રીકૃષ્ણ વનમાં પાંડવોને મળવા આવ્યા ત્યારે તેમણે તેમના પુત્રોના સમાચાર આપ્યા અને કહ્યું કે બાળકો કેટલા ઉત્સાહથી શસ્ત્રવિદ્યા શીખે છે. તેર વર્ષનો વનવાસ પૂરો થયો ત્યાં સુધીમાં અભિમન્યુ એવા કુશળ યુવાન રથી બની ગયા હતા કે લોકો તેમની સરખામણી ખુદ અર્જુન સાથે કરતા.

ઉત્તરા સાથે લગ્ન

વનવાસના છેલ્લા વર્ષે અર્જુન બૃહન્નલાના વેશમાં રાજા વિરાટના મહેલમાં રહ્યા અને રાજકુમારી ઉત્તરાને નૃત્ય-સંગીત શીખવ્યું. પાંડવો પ્રગટ થયા ત્યારે આભારી વિરાટે ઉત્તરાનો હાથ અર્જુનને સોંપવાની ઇચ્છા બતાવી.

અર્જુને ના પાડી. તેમણે કહ્યું કે એક આખું વર્ષ હું મહેલની સ્ત્રીઓ વચ્ચે રહ્યો છું, અને ઉત્તરાએ મારા પર પિતા જેવો વિશ્વાસ રાખ્યો છે. તેની અને મારી પ્રતિષ્ઠા જાળવવા હું તેને પત્ની તરીકે નહીં પણ પુત્રવધૂ તરીકે સ્વીકારીશ — મારા પુત્ર અભિમન્યુની પત્ની તરીકે, જે દરેક રીતે તેને યોગ્ય છે.

શ્રીકૃષ્ણ અને બલરામ સુભદ્રા અને અભિમન્યુને લઈને ઉપપ્લવ્ય નગરમાં આવ્યા, અને ખૂબ આનંદથી લગ્ન ઊજવાયાં. થોડા સમયમાં શાંતિની વાટાઘાટ નિષ્ફળ ગઈ. યુદ્ધ શરૂ થયું ત્યારે ઉત્તરા ગર્ભવતી હતાં.

યુદ્ધના પહેલા બાર દિવસ

અભિમન્યુ પહેલા જ દિવસથી પાંડવ સેના સાથે રણમાં ઊતર્યા. એ દિવસે તેમણે હિંમતથી કૌરવોના સૌથી વૃદ્ધ અને મહાન યોદ્ધા પિતામહ ભીષ્મનો સામનો કર્યો અને તેમનો તાડવૃક્ષના ચિહ્નવાળો ધ્વજ કાપી નાખ્યો; બંને પક્ષોએ તેમનાં વખાણ કર્યાં.

દિવસે દિવસે તેઓ પોતાના મોટા બાપુ-કાકાઓ અને દ્રૌપદીના પુત્રો — પોતાના ભાઈઓ — સાથે રહીને પ્રખ્યાત યોદ્ધાઓ સામે લડ્યા, જેમાં દુર્યોધનનો પુત્ર લક્ષ્મણ અને મદ્રરાજ શલ્ય પણ હતા. પાંડવ સેના મુશ્કેલીમાં હોય ત્યારે તેઓ ઘણી વાર મદદે દોડી જતા, અને આ યુવાન રાજકુમાર કૌરવોને સૌથી વધુ ડરાવતા યોદ્ધાઓમાંના એક બની ગયા.

ભીષ્મ પડ્યા અને દ્રોણ સેનાપતિ બન્યા પછી કૌરવોએ યુધિષ્ઠિરને જીવતા પકડવાની યોજના બનાવી. એ માટે સંશપ્તક કહેવાતા ત્રિગર્ત યોદ્ધાઓએ મરતાં સુધી અર્જુન સાથે લડવાના સોગંદ લીધા, અને તેરમા દિવસે તેઓ અર્જુનને રણભૂમિના બીજા છેડે દૂર ખેંચી ગયા.

ચક્રવ્યૂહમાં પ્રવેશ

એ દિવસે દ્રોણે પોતાની સેનાને ચક્રવ્યૂહમાં ગોઠવી — પૈડા જેવી ગોળ રચના, જેમાં યોદ્ધાઓનાં એક પછી એક વર્તુળ હતાં. યુધિષ્ઠિર જાણતા હતા કે આ વ્યૂહ માત્ર અર્જુન, શ્રીકૃષ્ણ, પ્રદ્યુમ્ન અને અભિમન્યુ જ તોડી શકે. અર્જુન દૂર હતા, એટલે તેમણે અભિમન્યુને રસ્તો ખોલવા કહ્યું.

અભિમન્યુએ પ્રામાણિકપણે જવાબ આપ્યો: “પિતાજીએ મને આ વ્યૂહમાં પ્રવેશવાનું શીખવ્યું છે, પણ કોઈ સંકટ આવે તો બહાર કેમ નીકળવું તે હું જાણતો નથી.” યુધિષ્ઠિર અને ભીમે વચન આપ્યું કે આખી સેના સાથે અમે તારી પાછળ જ એ માર્ગે આવીશું. સારથિ સુમિત્રે ચેતવ્યા કે આટલી નાની ઉંમર માટે આ કામ બહુ ભારે છે, પણ અભિમન્યુએ રથ આગળ હંકારવા કહ્યું.

તેમણે આગળની હરોળ તોડી અને અંદર પ્રવેશ્યા. પણ સિંધુરાજ જયદ્રથ એ ખાલી જગ્યા પર ધસી આવ્યો. વર્ષો પહેલાં દ્રૌપદીને ઉપાડી જવાના પ્રયાસ પછી તેણે તપ કરીને ભગવાન શિવને પ્રસન્ન કર્યા હતા અને વરદાન મેળવ્યું હતું કે એક દિવસ માટે તે અર્જુન સિવાયના બધા પાંડવોને રોકી શકશે. હવે તેણે એ વરદાન વાપર્યું, અને યુધિષ્ઠિર, ભીમ, નકુલ, સહદેવ અને બીજા કોઈ અંદર જઈ શક્યા નહીં. અભિમન્યુ અંદર એકલા રહી ગયા.

એકલા હોવા છતાં તેઓ સૂકા ઘાસમાં લાગેલી આગની જેમ લડ્યા. તેમણે શલ્યને ઘાયલ કર્યા, દુઃશાસનને રથમાં જ બેભાન કરી દીધો કે તેના સારથિએ તેને દૂર લઈ જવો પડ્યો, અને ખુદ કર્ણને પણ પાછો હટાવ્યો. તેમણે દુર્યોધનના યુવાન પુત્ર લક્ષ્મણ, કોસલના રાજા બૃહદ્બલ અને બીજા ઘણાનો વધ કર્યો, અને કૌરવોની હરોળો વિખેરાવા લાગી. દ્રોણે પોતે ખુલ્લેઆમ તેમનાં વખાણ કર્યાં કે આના જેવો કોઈ ધનુર્ધર નથી. પછી દ્રોણે કર્ણને કહ્યું કે આ બાળકનું કવચ ભેદી શકાય તેમ નથી અને સામસામે તેને હરાવી શકાય તેમ નથી, એટલે પાછળથી તેનું ધનુષ્ય કાપો અને તેના ઘોડા તથા સારથિને પાડો.

એટલે દ્રોણ, કર્ણ, કૃપાચાર્ય, અશ્વત્થામા અને કૃતવર્મા સહિત અનેક મહારથીઓએ મળીને તેમના પર હુમલો કર્યો. કર્ણે તેમનું ધનુષ્ય કાપ્યું, અને બીજાઓએ ઘોડા અને સારથિને પાડ્યા. રથ વગર અભિમન્યુ તલવાર-ઢાલથી લડતા રહ્યા, અને એ તૂટી ગયાં ત્યારે તેમણે રથનું પૈડું ઉપાડ્યું, અને પછી ગદા. છેવટે દુઃશાસનના પુત્ર સાથે ગદાયુદ્ધમાં બંને જમીન પર પડ્યા. દુઃશાસનનો પુત્ર પહેલાં ઊભો થયો અને અભિમન્યુ ઊઠતા હતા ત્યારે જ તેમના પર પ્રહાર કર્યો, અને યુવાન વીર ઢળી પડ્યા. અવાજો સંભળાયા કે આ યોગ્ય નથી થયું, કારણ કે એક સામે અનેક લડ્યા.

પછીની ઘટનાઓ અને પરીક્ષિત

એ સાંજે પાંડવોની છાવણી શોકથી સૂનમૂન હતી. બાળકને સંકટમાં મોકલવા અને તેની પાછળ ન જઈ શકવા બદલ પોતાને દોષ દેતા યુધિષ્ઠિર રડ્યા. વેદ વ્યાસ આવ્યા અને મૃત્યુની ઉત્પત્તિની પ્રાચીન કથા કહીને તેમને સાંત્વના આપી; તેમણે સમજાવ્યું કે જન્મેલા દરેક જીવને એક દિવસ મરવાનું છે, અને શત્રુની સામે લડતાં પડેલા અભિમન્યુ વીરોના તેજસ્વી લોકમાં ગયા છે.

સંશપ્તકો સાથે લડીને અર્જુન પાછા ફર્યા ત્યારે છાવણીમાં રોજનો આનંદ ન જોઈને તેમને લાગ્યું કે કંઈક ભયાનક બન્યું છે. પુત્ર કેવી રીતે મૃત્યુ પામ્યો અને જયદ્રથે કેવી રીતે રસ્તો રોક્યો એ સાંભળીને તેમનો શોક પ્રતિજ્ઞામાં ફેરવાયો: આવતી કાલે સૂર્યાસ્ત પહેલાં હું જયદ્રથનો વધ કરીશ, નહીં તો અગ્નિમાં પ્રવેશ કરીશ. ચૌદમા દિવસે શ્રીકૃષ્ણની મદદથી તેમણે પોતાનું વચન પાળ્યું.

સુભદ્રા અને ઉત્તરાનું હૃદય ભાંગી પડ્યું, અને શ્રીકૃષ્ણે પોતાની બહેન તથા યુવાન વિધવા ઉત્તરાને સાંત્વના આપી. યુદ્ધ પછી અશ્વત્થામાએ પાંડવોના ગર્ભમાંના વારસદારો સામે ભયંકર અસ્ત્ર છોડ્યું, અને ઉત્તરાનું બાળક નિર્જીવ જન્મ્યું. શ્રીકૃષ્ણે પોતાનું વચન પાળ્યું અને બાળકને જીવનદાન આપ્યું.

બાળકનું નામ પરીક્ષિત રખાયું, કારણ કે કુરુકુળ લગભગ નાશ પામ્યું હતું ત્યારે તેનો જન્મ થયો. પાંડવો પછી તેઓ હસ્તિનાપુરના રાજા બન્યા, અને તેમના દ્વારા અર્જુન અને અભિમન્યુનો વંશ આગળ વધ્યો. મહાભારતના અંતે યુધિષ્ઠિર સ્વર્ગમાં જાણે છે કે વચન પ્રમાણે અભિમન્યુ ચંદ્રદેવ પાસે પાછા ફર્યા છે.